श्रीमद्भागवत महापुराण
(प्रथमः स्कंधः - सप्तमोध्यायः
शौनक
उवाच –
(अनुष्टुप्)
निर्गते नारदे सूत भगवान् बादरायणः ।
श्रुतवांस्तदभिप्रेतं ततः किमकरोद् विभुः ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः शौनकजीले सोध्नुभयो– सूतजी! नारदजी जानु भएपछि उहाँको अभिप्राय बुझेर भगवान् व्यासजीले के गर्नुभयो? ।।१।।
सूत उवाच । ब्रह्मनद्यां सरस्वत्यां आश्रमः पश्चिमे तटे ।
शम्याप्रास इति प्रोक्त ऋषीणां सत्रवर्धनः ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः सूतजी भन्नुहुन्छ– ब्रह्म नदी सरस्वतीको पश्चिम किनारमा ऋषिहरूको यज्ञलाई विस्तार गर्ने 'शम्याप्रास' नामको प्रसिद्ध आश्रम छ, जहाँ व्यासजी बस्नुहुन्थ्यो ।।२।।
तस्मिन् स्व आश्रमे व्यासो बदरीषण्डमण्डिते ।
आसीनोऽप उपस्पृश्य प्रणिदध्यौ मनः स्वयम् ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः बयरको वनले सुशोभित त्यस आश्रममा बसेर व्यासजीले आचमन गरी आफ्नो मनलाई परमात्मामा एकाग्र गर्नुभयो ।।३।।
भक्तियोगेन मनसि सम्यक् प्रणिहितेऽमले ।
अपश्यत् पुरुषं पूर्णं मायां च तदपाश्रयम् ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः भक्तियोगद्वारा आफ्नो मनलाई निर्मल र एकाग्र बनाएपछि उहाँले पूर्ण पुरुष परमात्मा र उहाँकै आश्रयमा रहेको मायालाई देख्नुभयो ।।४।।
यया संमोहितो जीव आत्मानं त्रिगुणात्मकम् ।
परोऽपि मनुतेऽनर्थं तत्कृतं चाभिपद्यते ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः जुन मायाबाट मोहित भएका जीवहरू आफू त्रिगुणातीत (गुणभन्दा पर) भएर पनि आफूलाई त्रिगुणात्मक ठान्दछन् र यसैका कारण सृजित अनर्थहरू भोग्न बाध्य हुन्छन् ।।५।।
अनर्थोपशमं साक्षाद् भक्तियोगमधोक्षजे ।
लोकस्याजानतो विद्वांन् चक्रे सात्वतसंहिताम् ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः यी अनर्थहरूलाई शान्त पार्ने साक्षात् साधन भनेको भगवान्को भक्तियोग नै हो भन्ने कुरा संसारका मानिसहरू जान्दैनन्; यही ठानेर विद्वान् व्यासजीले यो 'सात्वत-संहिता' अर्थात् भागवतको रचना गर्नुभयो ।।६।।
यस्यां वै श्रूयमाणायां कृष्णे परमपूरुषे ।
भक्तिरुत्पद्यते पुंसः शोकमोहभयापहा ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः यस भागवतको श्रवण मात्रले परमपुरुष भगवान् श्रीकृष्णप्रति प्रेममयी भक्ति उत्पन्न हुन्छ, जसले जीवको शोक, मोह र भयलाई नाश गरिदिन्छ ।।७।।
स संहितां भागवतीं कृत्वानुक्रम्य चात्मजम् ।
शुकं अध्यापयामास निवृत्तिनिरतं मुनिः ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः ती मुनि व्यासजीले यस भागवत संहिताको रचना र संशोधन गरेर आफ्ना निवृत्तिपरायण पुत्र शुकदेवजीलाई अध्ययन गराउनुभयो ।।८।।
शौनक उवाच –
स वै निवृत्तिनिरतः सर्वत्रोपेक्षको मुनिः ।
कस्य वा बृहतीं एतां आत्मारामः समभ्यसत् ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः शौनकजीले सोध्नुभयो– शुकदेवजी त निवृत्तिपरायण हुनुहुन्छ र सबै सांसारिक विषयप्रति उपेक्षा राख्नुहुन्छ । उहाँ त सधैँ आत्मामै रमण गर्ने 'आत्माराम' हुनुहुन्छ, फेरि उहाँले कुन उद्देश्यका लागि यो विशाल संहिताको अध्ययन गर्नुभयो? ।।९।।
सूत उवाच ।
आत्मारामाश्च मुनयो निर्ग्रन्था अप्युरुक्रमे ।
कुर्वन्त्यहैतुकीं भक्तिमित्थंभूतगुणो हरिः ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः सूतजीले भन्नुभयो– जो ज्ञानी हुनुहुन्छ, जसको अविद्याको गाँठो खुलिसकेको छ र जो आत्मामै रमाइरहनुहुन्छ, त्यस्ता मुनिहरू पनि भगवान् श्रीकृष्णप्रति हेतुविहीन भक्ति गर्दछन्; किनकि भगवान्को गुण नै यस्तो छ कि उहाँले सबैलाई आफूतिर खिच्नुहुन्छ ।।१०।।
हरेर्गुणाक्षिप्तमतिः भगवान् बादरायणिः ।
अध्यगान् महदाख्यानं नित्यं विष्णुजनप्रियः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्का भक्तहरूलाई अत्यन्तै प्रिय लाग्ने व्यासपुत्र शुकदेवजीको मन पनि भगवान्का गुणहरूले तानियो र उहाँले यस महान् ग्रन्थको अध्ययन गर्नुभयो ।।११।।
परीक्षितोऽथ राजर्षेः जन्मकर्मविलापनम् ।
संस्थां च पाण्डुपुत्राणां वक्ष्ये कृष्णकथोदयम् ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः हे शौनकजी! अब म राजर्षि परीक्षितको जन्म, कर्म र मोक्ष तथा पाण्डवहरूको स्वर्गारोहणको कथा सुनाउँछु, जसबाट भगवान् श्रीकृष्णका अनेक लीलाहरूको वर्णन सुरु हुन्छ ।।१२।।
(इन्द्रवज्रा)
यदा मृधे कौरवसृञ्जयानां
वीरेष्वथो वीरगतिं गतेषु ।
वृकोदराविद्धगदाभिमर्श
भग्नोरुदण्डे धृतराष्ट्रपुत्रे ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः कौरव र पाण्डवहरूको युद्धमा जब दुवैतर्फका वीरहरूले वीरगति प्राप्त गरिसकेका थिए र भीमसेनको गदा प्रहारबाट धृतराष्ट्रपुत्र दुर्योधनको तिघ्रा भाँचिएको थियो ।।१३।।
भर्तुः प्रियं द्रौणिरिति स्म पश्यन्
कृष्णासुतानां स्वपतां शिरांसि ।
उपाहरद् विप्रियमेव तस्य
जुगुप्सितं कर्म विगर्हयन्ति ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस समय आफ्नो स्वामी दुर्योधनलाई खुसी पार्ने विचारले अश्वत्थामाले सुतिरहेका द्रौपदीका पाँच छोराहरूको शिर काटेर उपहार दिए । यद्यपि यो नीच र निन्दनीय कार्य दुर्योधनलाई समेत प्रिय लागेन ।।१४।।
माता शिशूनां निधनं सुतानां
निशम्य घोरं परितप्यमाना ।
तदारुदद् बाष्पकलाकुलाक्षी
तां सान्त्वयन्नाह किरीटमाली ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्ना छोराहरूको विभत्स हत्या भएको सुनेर द्रौपदी अत्यन्तै दुःखी भई रुन थालिन् । आँसुले भरिएकी उनलाई सान्त्वना दिँदै अर्जुनले यसरी भने ।।१५।।
तदा शुचस्ते प्रमृजामि भद्रे
यद्ब्रह्मबंधोः शिर आततायिनः ।
गाण्डीवमुक्तैः विशिखैरुपाहरे
त्वाक्रम्य यत्स्नास्यसि दग्धपुत्रा ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे कल्याणी! जब म मेरो गाण्डीव धनुषबाट छुटेका वाणहरूले त्यस आततायी अधम ब्राह्मण (अश्वत्थामा) को शिर काटेर ल्याउनेछु, तब मात्र तिम्रो आँसु पुछ्नेछु । छोराहरूको अन्त्येष्टि पछि तिमी त्यसकै टाउकोमा खुट्टा राखेर स्नान गर्नेछ्यौ" ।।१६।।
(उपेन्द्रवज्रा)
इति प्रियां वल्गुविचित्रजल्पैः
स सान्त्वयित्वाच्युतमित्रसूतः ।
अन्वाद्रवद्दंशित उग्रधन्वा
कपिध्वजो गुरुपुत्रं रथेन ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी प्रिय वचनले द्रौपदीलाई सान्त्वना दिएपछि, भगवान् श्रीकृष्णलाई सारथी बनाएर कवचधारी अर्जुन भयानक गाण्डीव धनुष लिई रथ चढेर अश्वत्थामालाई लखेट्न गए ।।१७।।
तमापतन्तं स विलक्ष्य दूरात्
कुमारहोद्विग्नमना रथेन ।
पराद्रवत्प्राणपरीप्सुरुर्व्यां
यावद्गमं रुद्रभयाद्यथार्कः ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः बालकहरूको हत्याका कारण अश्वत्थामाको मन पहिले नै त्रसित थियो । अर्जुन लखेट्दै आइरहेको देखेर उनी आफ्नो प्राण बचाउन रुद्रको डरले सूर्य भागे झैँ पृथ्वीको अन्त्यसम्मै पुग्ने गरी भागे ।।१८।।
(अनुष्टुप्)
यदाशरणमात्मानमैक्षत श्रान्तवाजिनम् ।
अस्त्रं ब्रह्मशिरो मेने आत्मत्राणं द्विजात्मजः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्ना रथका घोडाहरू थाकेको र आफू असहाय भएको देखेर अश्वत्थामाले आफ्नो रक्षाका लागि 'ब्रह्मशिर' (ब्रह्मास्त्र) को प्रयोग गर्ने विचार गरे ।।१९।।
अथोपस्पृश्य सलिलं सन्दधे तत्समाहितः ।
अजानन्नुपसंहारं प्राणकृच्छ्र उपस्थिते ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः यद्यपि उनलाई ब्रह्मास्त्र फर्काउने विधि थाहा थिएन, तापनि प्राण सङ्कटमा परेकाले उनले आचमन गरी एकाग्र भएर ब्रह्मास्त्र प्रहार गरे ।।२०।।
ततः प्रादुष्कृतं तेजः प्रचण्डं सर्वतो दिशम् ।
प्राणापदमभिप्रेक्ष्य विष्णुं जिष्णुरुवाच ह ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि त्यो अस्त्रको प्रचण्ड तेज सबैतिर फैलिन थाल्यो । आफ्नो प्राण सङ्कटमा परेको देखेर अर्जुनले भगवान् श्रीकृष्णको स्तुति गर्न थाले ।।२१।।
अर्जुन उवाच ।
कृष्ण कृष्ण महाबाहो भक्तानामभयङ्कर ।
त्वमेको दह्यमानानामपवर्गोऽसि संसृतेः ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे कृष्ण! हजुर भक्तहरूलाई अभय दिनुहुन्छ । यो संसाररूपी आगोमा जलिरहेका जीवहरूका लागि हजुर नै मोक्ष दिने एकमात्र आधार हुनुहुन्छ" ।।२२।।
त्वमाद्यः पुरुषः साक्षाद् ईश्वरः प्रकृतेः परः ।
मायां व्युदस्य चिच्छक्त्या कैवल्ये स्थित आत्मनि ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः "हजुर प्रकृतिभन्दा पर रहनुहुने साक्षात् आदिपुरुष ईश्वर हुनुहुन्छ । हजुरले आफ्नो स्वरूप-शक्तिद्वारा मायालाई हटाएर आफ्नो अद्वितीय रूपमा स्थित हुनुहुन्छ" ।।२३।।
स एव जीवलोकस्य मायामोहितचेतसः ।
विधत्से स्वेन वीर्येण श्रेयो धर्मादिलक्षणम् ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः "हजुरले नै मायाले मोहित भएका जीवहरूको कल्याणका लागि आफ्नो प्रभावले धर्म आदिको विधान बनाउनुहुन्छ" ।।२४।।
तथायं चावतारस्ते भुवो भारजिहीर्षया ।
स्वानां चानन्यभावानामनुध्यानाय चासकृत् ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः "हजुरको यो अवतार पृथ्वीको भार हरण गर्न र आफ्ना अनन्य भक्तहरूको निरन्तर ध्यानका लागि भएको हो" ।।२५।।
किमिदं स्वित्कुतो वेति देवदेव न वेद्म्यहम् ।
सर्वतो मुखमायाति तेजः परमदारुणम् ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे देवाधिदेव! मेरो चारैतिरबाट आइरहेको यो डरलाग्दो तेज के हो र कहाँबाट आइरहेको हो? यसबारे मलाई केही थाहा छैन" ।।२६।।
श्रीभगवानुवाच ।
वेत्थेदं द्रोणपुत्रस्य ब्राह्ममस्त्रं प्रदर्शितम् ।
नैवासौ वेद संहारं प्राणबाध उपस्थिते ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो– "हे अर्जुन! यो अश्वत्थामाले प्रहार गरेको ब्रह्मास्त्र हो । प्राण सङ्कटमा परेकाले उनले यसको प्रयोग त गरे, तर उनलाई यो अस्त्र फर्काउन आउँदैन" ।।२७।।
न ह्यस्यान्यतमं किञ्चिद् अस्त्रं प्रत्यवकर्शनम् ।
जह्यस्त्रतेज उन्नद्धमस्त्रज्ञो ह्यस्त्रतेजसा ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः "यसलाई अरू कुनै अस्त्रले रोक्न सकिँदैन । तिमी अस्त्रविद्याका ज्ञाता हौ, त्यसैले अर्को ब्रह्मास्त्रको तेजले नै यसको तेजलाई शान्त पार" ।।२८।।
सूत उवाच ।
श्रुत्वा भगवता प्रोक्तं फाल्गुनः परवीरहा ।
स्पृष्ट्वापस्तं परिक्रम्य ब्राह्मं ब्राह्माय संदधे ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः सूतजी भन्नुहुन्छ– शत्रुको संहार गर्न सिपालु अर्जुनले भगवान्को कुरा सुनेर आचमन गरे र भगवान्लाई परिक्रमा गरी ब्रह्मास्त्रलाई शान्त पार्न अर्को ब्रह्मास्त्र प्रहार गरे ।।२९।।
संहत्यान्योन्यमुभयोस्तेजसी शरसंवृते ।
आवृत्य रोदसी खं च ववृधातेऽर्कवह्निवत् ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः दुवै ब्रह्मास्त्रको तेज प्रलयकालीन सूर्य र अग्नि जस्तै गरी आकाश र पृथ्वीको बीचमा जताततै फैलिन थाल्यो ।।३०।।
दृष्ट्वास्त्रतेजस्तु तयोः त्रिँल्लोकान् प्रदहन्महत् ।
दह्यमानाः प्रजाः सर्वाः सांवर्तकममंसत ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः ती दुवै अस्त्रको प्रचण्ड रापले तीनै लोक जल्न लागेको देखेर मानिसहरूले यसलाई प्रलयकालको 'साम्वर्तक' अग्नि ठाने ।।३१।।
प्रजोपप्लवमालक्ष्य लोकव्यतिकरं च तम् ।
मतं च वासुदेवस्य संजहारार्जुनो द्वयम् ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः जनताको सास्ती र लोकको विनाश हुन लागेको देखेर भगवान् श्रीकृष्णको अनुमतिले अर्जुनले दुवै ब्रह्मास्त्रलाई फिर्ता लिए ।।३२।।
तत आसाद्य तरसा दारुणं गौतमीसुतम् ।
बबंधामर्षताम्राक्षः पशुं रशनया यथा ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि क्रोधले आँखा राता भएका अर्जुनले तत्काल अश्वत्थामालाई समाते र पशुलाई जस्तै डोरीले बाँधे ।।३३।।
शिबिराय निनीषन्तं रज्ज्वा बद्ध्वा रिपुं बलात् ।
प्राहार्जुनं प्रकुपितो भगवानम्बुजेक्षणः ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः अर्जुनले अश्वत्थामालाई बाँधेर शिविरतिर लैजान लाग्दा कमलजस्ता आँखा भएका भगवान् श्रीकृष्णले रिसाए झैँ गरी अर्जुनलाई भन्नुभयो ।।३४।।
मैनं पार्थार्हसि त्रातुं ब्रह्मबन्धुमिमं जहि ।
योऽसवनागसः सुप्तानवधीन्निशि बालकान् ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे अर्जुन! यो अधम ब्राह्मणलाई छोड्नु हुँदैन, यसलाई मार्नै पर्छ । यसले रातको समयमा सुतिरहेका निर्दोष बालकहरूको हत्या गरेको छ" ।।३५।।
मत्तं प्रमत्तमुन्मत्तं सुप्तं बालं स्त्रियं जडम् ।
प्रपन्नं विरथं भीतं न रिपुं हन्ति धर्मवित् ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः "धर्म जान्ने पुरुषले मतवाला, असावधान, पागल, सुतेका, बालक, स्त्री, विवेकशून्य, शरणमा आएका र डराएका शत्रुलाई कहिल्यै मार्दैन" ।।३६।।
स्वप्राणान् यः परप्राणैः प्रपुष्णात्यघृणः खलः ।
तद् वधस्तस्य हि श्रेयो यद्दोषाद्यात्यधः पुमान् ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः "तर जो दुष्टले अरूको हत्या गरेर आफ्नो प्राण बचाउँछ, त्यस्ताको वध गर्नु नै उसका लागि कल्याणकारी हुन्छ; अन्यथा उसले थप पाप गरेर नरक जानु पर्ने हुन्छ" ।।३७।।
प्रतिश्रुतं च भवता पाञ्चाल्यै श्रृण्वतो मम ।
आहरिष्ये शिरस्तस्य यस्ते मानिनि पुत्रहा ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः "फेरि तिमीले मेरो अगाडि द्रौपदीसँग प्रतिज्ञा गरेका थियौ कि म त्यस पुत्रहन्ताको टाउको काटेर ल्याउनेछु" ।।३८।।
तदसौ वध्यतां पाप आतताय्यात्मबंधुहा ।
भर्तुश्च विप्रियं वीर कृतवान् कुलपांसनः ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः "त्यसैले यो कुलङ्गार र आफ्नै बन्धुहरूको हत्या गर्ने पापी अश्वत्थामालाई मारिहाल, जसले आफ्नो स्वामी दुर्योधनलाई समेत दुःखी तुल्याएको छ" ।।३९।।
सूत उवाच ।
एवं परीक्षता धर्मं पार्थः कृष्णेन चोदितः ।
नैच्छद्धन्तुं गुरुसुतं यद्यप्यात्महनं महान् ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः सूतजी भन्नुहुन्छ– भगवान् श्रीकृष्णले अर्जुनको धर्मको परीक्षा लिन यसरी प्रेरित गरे पनि महान् हृदयका अर्जुनले आफ्ना छोराहरूको हत्यारा भए तापनि गुरुपुत्र अश्वत्थामालाई मार्न चाहेनन् ।।४०।।
अथोपेत्य स्वशिबिरं गोविंदप्रियसारथिः ।
न्यवेदयत्तं प्रियायै शोचन्त्या आत्मजान् हतान् ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि अर्जुनले आफ्ना प्यारा सारथी श्रीकृष्णका साथ शिविरमा पुगेर छोराहरूको शोकमा डुबेकी द्रौपदीलाई अश्वत्थामा सुम्पिदिए ।।४१।।
(वंशस्थ)
तथाहृतं पशुवत्पाशबद्धं
अवाङ्मुखं कर्मजुगुप्सितेन ।
निरीक्ष्य कृष्णापकृतं गुरोः सुतं
वामस्वभावा कृपया ननाम च ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः पशु झैँ बाँधिएको र निन्दनीय कार्यका कारण शिर झुकाएको अवस्थामा अश्वत्थामालाई देखेर कोमल स्वभावकी द्रौपदीको हृदयमा दया जाग्यो र उनले गुरुपुत्रलाई नमस्कार गरिन् ।।४२।।
(अनुष्टुप्)
उवाच चासहन्त्यस्य बंधनानयनं सती ।
मुच्यतां मुच्यतां एष ब्राह्मणो नितरां गुरुः ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः गुरुपुत्रलाई यसरी बाँधेर ल्याएको सहन नसकी सती द्रौपदीले भनिन्– "यिनलाई छोडिदिनुहोस्, यिनी ब्राह्मण हुन् र हाम्रा परम गुरु हुन्" ।।४३।।
सरहस्यो धनुर्वेदः सविसर्गोपसंयमः ।
अस्त्रग्रामश्च भवता शिक्षितो यदनुग्रहात् ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः "जुन द्रोणाचार्यको कृपाले तपाईंले प्रयोग र उपसंहारको विधि सहित सम्पूर्ण धनुर्वेद र अस्त्रहरूको ज्ञान सिक्नुभयो" ।।४४।।
स एष भगवान् द्रोणः प्रजारूपेण वर्तते ।
तस्यात्मनोऽर्धं पत्न्यास्ते नान्वगाद्वीरसूः कृपी ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः "ती पूजनीय द्रोणाचार्य नै अहिले पुत्रका रूपमा यहाँ उपस्थित हुनुहुन्छ र उहाँकी अर्धाङ्गिनी कृपी आफ्ना पुत्र जीवित भएकै कारण पतिसँग सती नगई अहिले जीवितै छिन्" ।।४५।।
तद् धर्मज्ञ महाभाग भवद्भिः र्गौरवं कुलम् ।
वृजिनं नार्हति प्राप्तुं पूज्यं वन्द्यमभीक्ष्णशः ॥ ४६ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे धर्मज्ञ! जुन गुरुवंश सधैँ पूजनीय र वन्दनीय छ, त्यसलाई तपाईंहरूबाट दुःख हुनु सुहाउने कुरा होइन" ।।४६।।
मा रोदीदस्य जननी गौतमी पतिदेवता ।
यथाहं मृतवत्साऽर्ता रोदिम्यश्रुमुखी मुहुः ॥ ४७ ॥
नेपाली भावानुवादः "आफ्ना छोराहरू मारिएकाले म जसरी शोकमा डुबेर रोइरहेकी छु, त्यसरी नै यिनकी आमा पतिव्रता गौतमी (कृपी) रुन नपरोस्" ।।४७।।
यैः कोपितं ब्रह्मकुलं राजन्यैरजितात्मभिः ।
तत् कुलं प्रदहत्याशु सानुबंधं शुचार्पितम् ॥ ४८ ॥
नेपाली भावानुवादः "जुन राजा वा क्षत्रियले ब्राह्मण कुललाई क्रोधित तुल्याउँछन्, त्यो ब्राह्मण कुलको शोकले गर्दा उनीहरूको वंश नै नष्ट हुन्छ" ।।४८।।
सूत उवाच । धर्म्यं न्याय्यं सकरुणं निर्व्यलीकं समं महत् ।
राजा धर्मसुतो राज्ञ्याः प्रत्यनन्दद्वचो द्विजाः ॥ ४९ ॥
नेपाली भावानुवादः सूतजीले भन्नुभयो– हे शौनकादि ऋषिहरू! द्रौपदीका यी धर्मपूर्ण, न्यायोचित, दयालु र निष्कपट कुराहरू सुनेर राजा युधिष्ठिरले खुसी हुँदै समर्थन जनाउनुभयो ।।४९।।
नकुलः सहदेवश्च युयुधानो धनंजयः ।
भगवान् देवकीपुत्रो ये चान्ये याश्च योषितः ॥ ५० ॥
नेपाली भावानुवादः नकुल, सहदेव, सात्यकी, अर्जुन र स्वयं भगवान् श्रीकृष्ण तथा त्यहाँ उपस्थित अन्य सबैले द्रौपदीको कुरामा सहमति जनाए ।।५०।।
तत्राहामर्षितो भीमस्तस्य श्रेयान् वधः स्मृतः ।
न भर्तुर्नात्मनश्चार्थे योऽहन् सुप्तान् शिशून् वृथा ॥ ५१ ॥
नेपाली भावानुवादः तर त्यहाँ भीमसेनले क्रोधित हुँदै भन्नुभयो– "जसले न आफ्ना लागि न त आफ्नो स्वामीका लागि, व्यर्थैमा सुतिरहेका बालकहरूको हत्या गऱ्यो, त्यस्तालाई मार्नु नै उत्तम हुन्छ" ।।५१।।
निशम्य भीमगदितं द्रौपद्याश्च चतुर्भुजः ।
आलोक्य वदनं सख्युरिदमाह हसन्निव ॥ ५२ ॥
नेपाली भावानुवादः भीमसेन र द्रौपदी दुवैको परस्पर विरोधी कुरा सुनेपछि भगवान् श्रीकृष्णले अर्जुनको अनुहारमा हेर्दै मुस्कुराएर भन्नुभयो ।।५२।।
श्रीभगवानुवाच । ब्रह्मबंधुर्न हन्तव्य आततायी वधार्हणः ।
मयैवोभयमाम्नातं परिपाह्यनुशासनम् ॥ ५३ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीभगवान्ले भन्नुभयो– "अधम ब्राह्मणलाई मार्नु हुँदैन तर आततायीलाई मार्नै पर्छ; शास्त्रमा मैले नै यी दुवै कुराको विधान गरेको छु । त्यसैले मेरो आज्ञाको पालना गर" ।।५३।।
कुरु प्रतिश्रुतं सत्यं यत्तत् सांत्वयता प्रियाम् ।
प्रियं च भीमसेनस्य पाञ्चाल्या मह्यमेव च ॥ ५४ ॥
नेपाली भावानुवादः "तिमीले द्रौपदीसँग गरेको प्रतिज्ञा पनि पूरा होस् र भीमसेन, द्रौपदी तथा मलाई पनि सन्तोष मिल्ने काम गर" ।।५४।।
सूत उवाच ।
अर्जुनः सहसाऽऽज्ञाय हरेर्हार्दमथासिना ।
मणिं जहार मूर्धन्यं द्विजस्य सहमूर्धजम् ॥ ५५ ॥
नेपाली भावानुवादः सूतजी भन्नुहुन्छ– अर्जुनले भगवान्को आशय तत्कालै बुझे र आफ्नो तरवारले अश्वत्थामाको शिरको मणि र कपाल काटिदिए ।।५५।।
विमुच्य रशनाबद्धं बालहत्याहतप्रभम् ।
तेजसा मणिना हीनं शिबिरान् निरयापयत् ॥ ५६ ॥
नेपाली भावानुवादः बालकहरूको हत्याले गर्दा अश्वत्थामा पहिले नै श्रीहीन भइसकेका थिए; जब उनी मणि र ब्रह्मतेजबाट पनि रहित भए, तब उनलाई बन्धनमुक्त गरी शिविरबाट निकालिदिए ।।५६।।
वपनं द्रविणादानं स्थानान् निर्यापणं तथा ।
एष हि ब्रह्मबंधूनां वधो नान्योऽस्ति दैहिकः ॥ ५७ ॥
नेपाली भावानुवादः कपाल मुण्डन गर्नु, धन खोस्नु र आफ्नो स्थानबाट निकाला गर्नु नै अधम ब्राह्मणका लागि वध सरहको सजाय हो; उनीहरूका लागि यसबाहेक अर्को शारीरिक वधको विधान छैन ।।५७।।
पुत्रशोकातुराः सर्वे पाण्डवाः सह कृष्णया ।
स्वानां मृतानां यत्कृत्यं चक्रुर्निर्हरणादिकम् ॥ ५८ ॥
नेपाली भावानुवादः पुत्रको शोकमा डुबेका द्रौपदी सहित सबै पाण्डवहरूले त्यसपछि आफ्ना मृतक छोराहरूको दाहसंस्कार र अन्त्येष्टि कर्म सम्पन्न गरे ।।५८।।
(अनुष्टुप्)
निर्गते नारदे सूत भगवान् बादरायणः ।
श्रुतवांस्तदभिप्रेतं ततः किमकरोद् विभुः ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः शौनकजीले सोध्नुभयो– सूतजी! नारदजी जानु भएपछि उहाँको अभिप्राय बुझेर भगवान् व्यासजीले के गर्नुभयो? ।।१।।
सूत उवाच । ब्रह्मनद्यां सरस्वत्यां आश्रमः पश्चिमे तटे ।
शम्याप्रास इति प्रोक्त ऋषीणां सत्रवर्धनः ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः सूतजी भन्नुहुन्छ– ब्रह्म नदी सरस्वतीको पश्चिम किनारमा ऋषिहरूको यज्ञलाई विस्तार गर्ने 'शम्याप्रास' नामको प्रसिद्ध आश्रम छ, जहाँ व्यासजी बस्नुहुन्थ्यो ।।२।।
तस्मिन् स्व आश्रमे व्यासो बदरीषण्डमण्डिते ।
आसीनोऽप उपस्पृश्य प्रणिदध्यौ मनः स्वयम् ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः बयरको वनले सुशोभित त्यस आश्रममा बसेर व्यासजीले आचमन गरी आफ्नो मनलाई परमात्मामा एकाग्र गर्नुभयो ।।३।।
भक्तियोगेन मनसि सम्यक् प्रणिहितेऽमले ।
अपश्यत् पुरुषं पूर्णं मायां च तदपाश्रयम् ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः भक्तियोगद्वारा आफ्नो मनलाई निर्मल र एकाग्र बनाएपछि उहाँले पूर्ण पुरुष परमात्मा र उहाँकै आश्रयमा रहेको मायालाई देख्नुभयो ।।४।।
यया संमोहितो जीव आत्मानं त्रिगुणात्मकम् ।
परोऽपि मनुतेऽनर्थं तत्कृतं चाभिपद्यते ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः जुन मायाबाट मोहित भएका जीवहरू आफू त्रिगुणातीत (गुणभन्दा पर) भएर पनि आफूलाई त्रिगुणात्मक ठान्दछन् र यसैका कारण सृजित अनर्थहरू भोग्न बाध्य हुन्छन् ।।५।।
अनर्थोपशमं साक्षाद् भक्तियोगमधोक्षजे ।
लोकस्याजानतो विद्वांन् चक्रे सात्वतसंहिताम् ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः यी अनर्थहरूलाई शान्त पार्ने साक्षात् साधन भनेको भगवान्को भक्तियोग नै हो भन्ने कुरा संसारका मानिसहरू जान्दैनन्; यही ठानेर विद्वान् व्यासजीले यो 'सात्वत-संहिता' अर्थात् भागवतको रचना गर्नुभयो ।।६।।
यस्यां वै श्रूयमाणायां कृष्णे परमपूरुषे ।
भक्तिरुत्पद्यते पुंसः शोकमोहभयापहा ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः यस भागवतको श्रवण मात्रले परमपुरुष भगवान् श्रीकृष्णप्रति प्रेममयी भक्ति उत्पन्न हुन्छ, जसले जीवको शोक, मोह र भयलाई नाश गरिदिन्छ ।।७।।
स संहितां भागवतीं कृत्वानुक्रम्य चात्मजम् ।
शुकं अध्यापयामास निवृत्तिनिरतं मुनिः ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः ती मुनि व्यासजीले यस भागवत संहिताको रचना र संशोधन गरेर आफ्ना निवृत्तिपरायण पुत्र शुकदेवजीलाई अध्ययन गराउनुभयो ।।८।।
शौनक उवाच –
स वै निवृत्तिनिरतः सर्वत्रोपेक्षको मुनिः ।
कस्य वा बृहतीं एतां आत्मारामः समभ्यसत् ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः शौनकजीले सोध्नुभयो– शुकदेवजी त निवृत्तिपरायण हुनुहुन्छ र सबै सांसारिक विषयप्रति उपेक्षा राख्नुहुन्छ । उहाँ त सधैँ आत्मामै रमण गर्ने 'आत्माराम' हुनुहुन्छ, फेरि उहाँले कुन उद्देश्यका लागि यो विशाल संहिताको अध्ययन गर्नुभयो? ।।९।।
सूत उवाच ।
आत्मारामाश्च मुनयो निर्ग्रन्था अप्युरुक्रमे ।
कुर्वन्त्यहैतुकीं भक्तिमित्थंभूतगुणो हरिः ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः सूतजीले भन्नुभयो– जो ज्ञानी हुनुहुन्छ, जसको अविद्याको गाँठो खुलिसकेको छ र जो आत्मामै रमाइरहनुहुन्छ, त्यस्ता मुनिहरू पनि भगवान् श्रीकृष्णप्रति हेतुविहीन भक्ति गर्दछन्; किनकि भगवान्को गुण नै यस्तो छ कि उहाँले सबैलाई आफूतिर खिच्नुहुन्छ ।।१०।।
हरेर्गुणाक्षिप्तमतिः भगवान् बादरायणिः ।
अध्यगान् महदाख्यानं नित्यं विष्णुजनप्रियः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्का भक्तहरूलाई अत्यन्तै प्रिय लाग्ने व्यासपुत्र शुकदेवजीको मन पनि भगवान्का गुणहरूले तानियो र उहाँले यस महान् ग्रन्थको अध्ययन गर्नुभयो ।।११।।
परीक्षितोऽथ राजर्षेः जन्मकर्मविलापनम् ।
संस्थां च पाण्डुपुत्राणां वक्ष्ये कृष्णकथोदयम् ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः हे शौनकजी! अब म राजर्षि परीक्षितको जन्म, कर्म र मोक्ष तथा पाण्डवहरूको स्वर्गारोहणको कथा सुनाउँछु, जसबाट भगवान् श्रीकृष्णका अनेक लीलाहरूको वर्णन सुरु हुन्छ ।।१२।।
(इन्द्रवज्रा)
यदा मृधे कौरवसृञ्जयानां
वीरेष्वथो वीरगतिं गतेषु ।
वृकोदराविद्धगदाभिमर्श
भग्नोरुदण्डे धृतराष्ट्रपुत्रे ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः कौरव र पाण्डवहरूको युद्धमा जब दुवैतर्फका वीरहरूले वीरगति प्राप्त गरिसकेका थिए र भीमसेनको गदा प्रहारबाट धृतराष्ट्रपुत्र दुर्योधनको तिघ्रा भाँचिएको थियो ।।१३।।
भर्तुः प्रियं द्रौणिरिति स्म पश्यन्
कृष्णासुतानां स्वपतां शिरांसि ।
उपाहरद् विप्रियमेव तस्य
जुगुप्सितं कर्म विगर्हयन्ति ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस समय आफ्नो स्वामी दुर्योधनलाई खुसी पार्ने विचारले अश्वत्थामाले सुतिरहेका द्रौपदीका पाँच छोराहरूको शिर काटेर उपहार दिए । यद्यपि यो नीच र निन्दनीय कार्य दुर्योधनलाई समेत प्रिय लागेन ।।१४।।
माता शिशूनां निधनं सुतानां
निशम्य घोरं परितप्यमाना ।
तदारुदद् बाष्पकलाकुलाक्षी
तां सान्त्वयन्नाह किरीटमाली ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्ना छोराहरूको विभत्स हत्या भएको सुनेर द्रौपदी अत्यन्तै दुःखी भई रुन थालिन् । आँसुले भरिएकी उनलाई सान्त्वना दिँदै अर्जुनले यसरी भने ।।१५।।
तदा शुचस्ते प्रमृजामि भद्रे
यद्ब्रह्मबंधोः शिर आततायिनः ।
गाण्डीवमुक्तैः विशिखैरुपाहरे
त्वाक्रम्य यत्स्नास्यसि दग्धपुत्रा ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे कल्याणी! जब म मेरो गाण्डीव धनुषबाट छुटेका वाणहरूले त्यस आततायी अधम ब्राह्मण (अश्वत्थामा) को शिर काटेर ल्याउनेछु, तब मात्र तिम्रो आँसु पुछ्नेछु । छोराहरूको अन्त्येष्टि पछि तिमी त्यसकै टाउकोमा खुट्टा राखेर स्नान गर्नेछ्यौ" ।।१६।।
(उपेन्द्रवज्रा)
इति प्रियां वल्गुविचित्रजल्पैः
स सान्त्वयित्वाच्युतमित्रसूतः ।
अन्वाद्रवद्दंशित उग्रधन्वा
कपिध्वजो गुरुपुत्रं रथेन ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी प्रिय वचनले द्रौपदीलाई सान्त्वना दिएपछि, भगवान् श्रीकृष्णलाई सारथी बनाएर कवचधारी अर्जुन भयानक गाण्डीव धनुष लिई रथ चढेर अश्वत्थामालाई लखेट्न गए ।।१७।।
तमापतन्तं स विलक्ष्य दूरात्
कुमारहोद्विग्नमना रथेन ।
पराद्रवत्प्राणपरीप्सुरुर्व्यां
यावद्गमं रुद्रभयाद्यथार्कः ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः बालकहरूको हत्याका कारण अश्वत्थामाको मन पहिले नै त्रसित थियो । अर्जुन लखेट्दै आइरहेको देखेर उनी आफ्नो प्राण बचाउन रुद्रको डरले सूर्य भागे झैँ पृथ्वीको अन्त्यसम्मै पुग्ने गरी भागे ।।१८।।
(अनुष्टुप्)
यदाशरणमात्मानमैक्षत श्रान्तवाजिनम् ।
अस्त्रं ब्रह्मशिरो मेने आत्मत्राणं द्विजात्मजः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्ना रथका घोडाहरू थाकेको र आफू असहाय भएको देखेर अश्वत्थामाले आफ्नो रक्षाका लागि 'ब्रह्मशिर' (ब्रह्मास्त्र) को प्रयोग गर्ने विचार गरे ।।१९।।
अथोपस्पृश्य सलिलं सन्दधे तत्समाहितः ।
अजानन्नुपसंहारं प्राणकृच्छ्र उपस्थिते ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः यद्यपि उनलाई ब्रह्मास्त्र फर्काउने विधि थाहा थिएन, तापनि प्राण सङ्कटमा परेकाले उनले आचमन गरी एकाग्र भएर ब्रह्मास्त्र प्रहार गरे ।।२०।।
ततः प्रादुष्कृतं तेजः प्रचण्डं सर्वतो दिशम् ।
प्राणापदमभिप्रेक्ष्य विष्णुं जिष्णुरुवाच ह ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि त्यो अस्त्रको प्रचण्ड तेज सबैतिर फैलिन थाल्यो । आफ्नो प्राण सङ्कटमा परेको देखेर अर्जुनले भगवान् श्रीकृष्णको स्तुति गर्न थाले ।।२१।।
अर्जुन उवाच ।
कृष्ण कृष्ण महाबाहो भक्तानामभयङ्कर ।
त्वमेको दह्यमानानामपवर्गोऽसि संसृतेः ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे कृष्ण! हजुर भक्तहरूलाई अभय दिनुहुन्छ । यो संसाररूपी आगोमा जलिरहेका जीवहरूका लागि हजुर नै मोक्ष दिने एकमात्र आधार हुनुहुन्छ" ।।२२।।
त्वमाद्यः पुरुषः साक्षाद् ईश्वरः प्रकृतेः परः ।
मायां व्युदस्य चिच्छक्त्या कैवल्ये स्थित आत्मनि ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः "हजुर प्रकृतिभन्दा पर रहनुहुने साक्षात् आदिपुरुष ईश्वर हुनुहुन्छ । हजुरले आफ्नो स्वरूप-शक्तिद्वारा मायालाई हटाएर आफ्नो अद्वितीय रूपमा स्थित हुनुहुन्छ" ।।२३।।
स एव जीवलोकस्य मायामोहितचेतसः ।
विधत्से स्वेन वीर्येण श्रेयो धर्मादिलक्षणम् ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः "हजुरले नै मायाले मोहित भएका जीवहरूको कल्याणका लागि आफ्नो प्रभावले धर्म आदिको विधान बनाउनुहुन्छ" ।।२४।।
तथायं चावतारस्ते भुवो भारजिहीर्षया ।
स्वानां चानन्यभावानामनुध्यानाय चासकृत् ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः "हजुरको यो अवतार पृथ्वीको भार हरण गर्न र आफ्ना अनन्य भक्तहरूको निरन्तर ध्यानका लागि भएको हो" ।।२५।।
किमिदं स्वित्कुतो वेति देवदेव न वेद्म्यहम् ।
सर्वतो मुखमायाति तेजः परमदारुणम् ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे देवाधिदेव! मेरो चारैतिरबाट आइरहेको यो डरलाग्दो तेज के हो र कहाँबाट आइरहेको हो? यसबारे मलाई केही थाहा छैन" ।।२६।।
श्रीभगवानुवाच ।
वेत्थेदं द्रोणपुत्रस्य ब्राह्ममस्त्रं प्रदर्शितम् ।
नैवासौ वेद संहारं प्राणबाध उपस्थिते ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो– "हे अर्जुन! यो अश्वत्थामाले प्रहार गरेको ब्रह्मास्त्र हो । प्राण सङ्कटमा परेकाले उनले यसको प्रयोग त गरे, तर उनलाई यो अस्त्र फर्काउन आउँदैन" ।।२७।।
न ह्यस्यान्यतमं किञ्चिद् अस्त्रं प्रत्यवकर्शनम् ।
जह्यस्त्रतेज उन्नद्धमस्त्रज्ञो ह्यस्त्रतेजसा ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः "यसलाई अरू कुनै अस्त्रले रोक्न सकिँदैन । तिमी अस्त्रविद्याका ज्ञाता हौ, त्यसैले अर्को ब्रह्मास्त्रको तेजले नै यसको तेजलाई शान्त पार" ।।२८।।
सूत उवाच ।
श्रुत्वा भगवता प्रोक्तं फाल्गुनः परवीरहा ।
स्पृष्ट्वापस्तं परिक्रम्य ब्राह्मं ब्राह्माय संदधे ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः सूतजी भन्नुहुन्छ– शत्रुको संहार गर्न सिपालु अर्जुनले भगवान्को कुरा सुनेर आचमन गरे र भगवान्लाई परिक्रमा गरी ब्रह्मास्त्रलाई शान्त पार्न अर्को ब्रह्मास्त्र प्रहार गरे ।।२९।।
संहत्यान्योन्यमुभयोस्तेजसी शरसंवृते ।
आवृत्य रोदसी खं च ववृधातेऽर्कवह्निवत् ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः दुवै ब्रह्मास्त्रको तेज प्रलयकालीन सूर्य र अग्नि जस्तै गरी आकाश र पृथ्वीको बीचमा जताततै फैलिन थाल्यो ।।३०।।
दृष्ट्वास्त्रतेजस्तु तयोः त्रिँल्लोकान् प्रदहन्महत् ।
दह्यमानाः प्रजाः सर्वाः सांवर्तकममंसत ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः ती दुवै अस्त्रको प्रचण्ड रापले तीनै लोक जल्न लागेको देखेर मानिसहरूले यसलाई प्रलयकालको 'साम्वर्तक' अग्नि ठाने ।।३१।।
प्रजोपप्लवमालक्ष्य लोकव्यतिकरं च तम् ।
मतं च वासुदेवस्य संजहारार्जुनो द्वयम् ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः जनताको सास्ती र लोकको विनाश हुन लागेको देखेर भगवान् श्रीकृष्णको अनुमतिले अर्जुनले दुवै ब्रह्मास्त्रलाई फिर्ता लिए ।।३२।।
तत आसाद्य तरसा दारुणं गौतमीसुतम् ।
बबंधामर्षताम्राक्षः पशुं रशनया यथा ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि क्रोधले आँखा राता भएका अर्जुनले तत्काल अश्वत्थामालाई समाते र पशुलाई जस्तै डोरीले बाँधे ।।३३।।
शिबिराय निनीषन्तं रज्ज्वा बद्ध्वा रिपुं बलात् ।
प्राहार्जुनं प्रकुपितो भगवानम्बुजेक्षणः ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः अर्जुनले अश्वत्थामालाई बाँधेर शिविरतिर लैजान लाग्दा कमलजस्ता आँखा भएका भगवान् श्रीकृष्णले रिसाए झैँ गरी अर्जुनलाई भन्नुभयो ।।३४।।
मैनं पार्थार्हसि त्रातुं ब्रह्मबन्धुमिमं जहि ।
योऽसवनागसः सुप्तानवधीन्निशि बालकान् ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे अर्जुन! यो अधम ब्राह्मणलाई छोड्नु हुँदैन, यसलाई मार्नै पर्छ । यसले रातको समयमा सुतिरहेका निर्दोष बालकहरूको हत्या गरेको छ" ।।३५।।
मत्तं प्रमत्तमुन्मत्तं सुप्तं बालं स्त्रियं जडम् ।
प्रपन्नं विरथं भीतं न रिपुं हन्ति धर्मवित् ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः "धर्म जान्ने पुरुषले मतवाला, असावधान, पागल, सुतेका, बालक, स्त्री, विवेकशून्य, शरणमा आएका र डराएका शत्रुलाई कहिल्यै मार्दैन" ।।३६।।
स्वप्राणान् यः परप्राणैः प्रपुष्णात्यघृणः खलः ।
तद् वधस्तस्य हि श्रेयो यद्दोषाद्यात्यधः पुमान् ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः "तर जो दुष्टले अरूको हत्या गरेर आफ्नो प्राण बचाउँछ, त्यस्ताको वध गर्नु नै उसका लागि कल्याणकारी हुन्छ; अन्यथा उसले थप पाप गरेर नरक जानु पर्ने हुन्छ" ।।३७।।
प्रतिश्रुतं च भवता पाञ्चाल्यै श्रृण्वतो मम ।
आहरिष्ये शिरस्तस्य यस्ते मानिनि पुत्रहा ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः "फेरि तिमीले मेरो अगाडि द्रौपदीसँग प्रतिज्ञा गरेका थियौ कि म त्यस पुत्रहन्ताको टाउको काटेर ल्याउनेछु" ।।३८।।
तदसौ वध्यतां पाप आतताय्यात्मबंधुहा ।
भर्तुश्च विप्रियं वीर कृतवान् कुलपांसनः ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः "त्यसैले यो कुलङ्गार र आफ्नै बन्धुहरूको हत्या गर्ने पापी अश्वत्थामालाई मारिहाल, जसले आफ्नो स्वामी दुर्योधनलाई समेत दुःखी तुल्याएको छ" ।।३९।।
सूत उवाच ।
एवं परीक्षता धर्मं पार्थः कृष्णेन चोदितः ।
नैच्छद्धन्तुं गुरुसुतं यद्यप्यात्महनं महान् ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः सूतजी भन्नुहुन्छ– भगवान् श्रीकृष्णले अर्जुनको धर्मको परीक्षा लिन यसरी प्रेरित गरे पनि महान् हृदयका अर्जुनले आफ्ना छोराहरूको हत्यारा भए तापनि गुरुपुत्र अश्वत्थामालाई मार्न चाहेनन् ।।४०।।
अथोपेत्य स्वशिबिरं गोविंदप्रियसारथिः ।
न्यवेदयत्तं प्रियायै शोचन्त्या आत्मजान् हतान् ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि अर्जुनले आफ्ना प्यारा सारथी श्रीकृष्णका साथ शिविरमा पुगेर छोराहरूको शोकमा डुबेकी द्रौपदीलाई अश्वत्थामा सुम्पिदिए ।।४१।।
(वंशस्थ)
तथाहृतं पशुवत्पाशबद्धं
अवाङ्मुखं कर्मजुगुप्सितेन ।
निरीक्ष्य कृष्णापकृतं गुरोः सुतं
वामस्वभावा कृपया ननाम च ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः पशु झैँ बाँधिएको र निन्दनीय कार्यका कारण शिर झुकाएको अवस्थामा अश्वत्थामालाई देखेर कोमल स्वभावकी द्रौपदीको हृदयमा दया जाग्यो र उनले गुरुपुत्रलाई नमस्कार गरिन् ।।४२।।
(अनुष्टुप्)
उवाच चासहन्त्यस्य बंधनानयनं सती ।
मुच्यतां मुच्यतां एष ब्राह्मणो नितरां गुरुः ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः गुरुपुत्रलाई यसरी बाँधेर ल्याएको सहन नसकी सती द्रौपदीले भनिन्– "यिनलाई छोडिदिनुहोस्, यिनी ब्राह्मण हुन् र हाम्रा परम गुरु हुन्" ।।४३।।
सरहस्यो धनुर्वेदः सविसर्गोपसंयमः ।
अस्त्रग्रामश्च भवता शिक्षितो यदनुग्रहात् ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः "जुन द्रोणाचार्यको कृपाले तपाईंले प्रयोग र उपसंहारको विधि सहित सम्पूर्ण धनुर्वेद र अस्त्रहरूको ज्ञान सिक्नुभयो" ।।४४।।
स एष भगवान् द्रोणः प्रजारूपेण वर्तते ।
तस्यात्मनोऽर्धं पत्न्यास्ते नान्वगाद्वीरसूः कृपी ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः "ती पूजनीय द्रोणाचार्य नै अहिले पुत्रका रूपमा यहाँ उपस्थित हुनुहुन्छ र उहाँकी अर्धाङ्गिनी कृपी आफ्ना पुत्र जीवित भएकै कारण पतिसँग सती नगई अहिले जीवितै छिन्" ।।४५।।
तद् धर्मज्ञ महाभाग भवद्भिः र्गौरवं कुलम् ।
वृजिनं नार्हति प्राप्तुं पूज्यं वन्द्यमभीक्ष्णशः ॥ ४६ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे धर्मज्ञ! जुन गुरुवंश सधैँ पूजनीय र वन्दनीय छ, त्यसलाई तपाईंहरूबाट दुःख हुनु सुहाउने कुरा होइन" ।।४६।।
मा रोदीदस्य जननी गौतमी पतिदेवता ।
यथाहं मृतवत्साऽर्ता रोदिम्यश्रुमुखी मुहुः ॥ ४७ ॥
नेपाली भावानुवादः "आफ्ना छोराहरू मारिएकाले म जसरी शोकमा डुबेर रोइरहेकी छु, त्यसरी नै यिनकी आमा पतिव्रता गौतमी (कृपी) रुन नपरोस्" ।।४७।।
यैः कोपितं ब्रह्मकुलं राजन्यैरजितात्मभिः ।
तत् कुलं प्रदहत्याशु सानुबंधं शुचार्पितम् ॥ ४८ ॥
नेपाली भावानुवादः "जुन राजा वा क्षत्रियले ब्राह्मण कुललाई क्रोधित तुल्याउँछन्, त्यो ब्राह्मण कुलको शोकले गर्दा उनीहरूको वंश नै नष्ट हुन्छ" ।।४८।।
सूत उवाच । धर्म्यं न्याय्यं सकरुणं निर्व्यलीकं समं महत् ।
राजा धर्मसुतो राज्ञ्याः प्रत्यनन्दद्वचो द्विजाः ॥ ४९ ॥
नेपाली भावानुवादः सूतजीले भन्नुभयो– हे शौनकादि ऋषिहरू! द्रौपदीका यी धर्मपूर्ण, न्यायोचित, दयालु र निष्कपट कुराहरू सुनेर राजा युधिष्ठिरले खुसी हुँदै समर्थन जनाउनुभयो ।।४९।।
नकुलः सहदेवश्च युयुधानो धनंजयः ।
भगवान् देवकीपुत्रो ये चान्ये याश्च योषितः ॥ ५० ॥
नेपाली भावानुवादः नकुल, सहदेव, सात्यकी, अर्जुन र स्वयं भगवान् श्रीकृष्ण तथा त्यहाँ उपस्थित अन्य सबैले द्रौपदीको कुरामा सहमति जनाए ।।५०।।
तत्राहामर्षितो भीमस्तस्य श्रेयान् वधः स्मृतः ।
न भर्तुर्नात्मनश्चार्थे योऽहन् सुप्तान् शिशून् वृथा ॥ ५१ ॥
नेपाली भावानुवादः तर त्यहाँ भीमसेनले क्रोधित हुँदै भन्नुभयो– "जसले न आफ्ना लागि न त आफ्नो स्वामीका लागि, व्यर्थैमा सुतिरहेका बालकहरूको हत्या गऱ्यो, त्यस्तालाई मार्नु नै उत्तम हुन्छ" ।।५१।।
निशम्य भीमगदितं द्रौपद्याश्च चतुर्भुजः ।
आलोक्य वदनं सख्युरिदमाह हसन्निव ॥ ५२ ॥
नेपाली भावानुवादः भीमसेन र द्रौपदी दुवैको परस्पर विरोधी कुरा सुनेपछि भगवान् श्रीकृष्णले अर्जुनको अनुहारमा हेर्दै मुस्कुराएर भन्नुभयो ।।५२।।
श्रीभगवानुवाच । ब्रह्मबंधुर्न हन्तव्य आततायी वधार्हणः ।
मयैवोभयमाम्नातं परिपाह्यनुशासनम् ॥ ५३ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीभगवान्ले भन्नुभयो– "अधम ब्राह्मणलाई मार्नु हुँदैन तर आततायीलाई मार्नै पर्छ; शास्त्रमा मैले नै यी दुवै कुराको विधान गरेको छु । त्यसैले मेरो आज्ञाको पालना गर" ।।५३।।
कुरु प्रतिश्रुतं सत्यं यत्तत् सांत्वयता प्रियाम् ।
प्रियं च भीमसेनस्य पाञ्चाल्या मह्यमेव च ॥ ५४ ॥
नेपाली भावानुवादः "तिमीले द्रौपदीसँग गरेको प्रतिज्ञा पनि पूरा होस् र भीमसेन, द्रौपदी तथा मलाई पनि सन्तोष मिल्ने काम गर" ।।५४।।
सूत उवाच ।
अर्जुनः सहसाऽऽज्ञाय हरेर्हार्दमथासिना ।
मणिं जहार मूर्धन्यं द्विजस्य सहमूर्धजम् ॥ ५५ ॥
नेपाली भावानुवादः सूतजी भन्नुहुन्छ– अर्जुनले भगवान्को आशय तत्कालै बुझे र आफ्नो तरवारले अश्वत्थामाको शिरको मणि र कपाल काटिदिए ।।५५।।
विमुच्य रशनाबद्धं बालहत्याहतप्रभम् ।
तेजसा मणिना हीनं शिबिरान् निरयापयत् ॥ ५६ ॥
नेपाली भावानुवादः बालकहरूको हत्याले गर्दा अश्वत्थामा पहिले नै श्रीहीन भइसकेका थिए; जब उनी मणि र ब्रह्मतेजबाट पनि रहित भए, तब उनलाई बन्धनमुक्त गरी शिविरबाट निकालिदिए ।।५६।।
वपनं द्रविणादानं स्थानान् निर्यापणं तथा ।
एष हि ब्रह्मबंधूनां वधो नान्योऽस्ति दैहिकः ॥ ५७ ॥
नेपाली भावानुवादः कपाल मुण्डन गर्नु, धन खोस्नु र आफ्नो स्थानबाट निकाला गर्नु नै अधम ब्राह्मणका लागि वध सरहको सजाय हो; उनीहरूका लागि यसबाहेक अर्को शारीरिक वधको विधान छैन ।।५७।।
पुत्रशोकातुराः सर्वे पाण्डवाः सह कृष्णया ।
स्वानां मृतानां यत्कृत्यं चक्रुर्निर्हरणादिकम् ॥ ५८ ॥
नेपाली भावानुवादः पुत्रको शोकमा डुबेका द्रौपदी सहित सबै पाण्डवहरूले त्यसपछि आफ्ना मृतक छोराहरूको दाहसंस्कार र अन्त्येष्टि कर्म सम्पन्न गरे ।।५८।।
इति
श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां प्रथमस्कन्धे
द्रौणिनिग्रहो नाम
सप्तमोऽध्यायः ॥ ७ ॥
🌸
••••••••••
🌸
यस अध्यायको सारांश :
यस अध्यायको आरम्भमा शौनकजीले नारदजीको प्रस्थानपछि व्यासजीले के गर्नुभयो भनी प्रश्न गर्नुहुन्छ। सूतजीले सरस्वती नदीको किनारमा रहेको शम्याप्रास आश्रममा व्यासजीले गर्नुभएको साधनाको वर्णन गर्नुहुन्छ। व्यासजीले भक्तियोगद्वारा एकाग्र मनले पूर्ण पुरुष परमात्मा र उहाँको आश्रयमा रहेको मायाको दर्शन गर्नुभयो। उहाँले मायाले गर्दा जीव कसरी दुःख र अनर्थमा फसेको छ भन्ने कुरा महसुस गर्नुभयो। संसारलाई यस अनर्थबाट मुक्त गर्न व्यासजीले श्रीमद्भागवत महापुराणको रचना गर्नुभयो। उहाँले आफ्ना विरक्त पुत्र शुकदेवजीलाई यो संहिता अध्ययन गराउनुभयो। शुकदेवजी जस्तो आत्माराम मुनि पनि भगवान्को गुणले गर्दा यस ग्रन्थतर्फ आकर्षित हुनुभयो। यस अध्यायले महाभारत युद्धको अन्त्यतिरको एउटा दुःखद घटनालाई पनि जोड्दछ। युद्धमा कौरवहरूको हार भएपछि दुर्योधनलाई खुसी पार्न अश्वत्थामाले पाण्डवका पाँच छोराहरूको शिर काटे। यो क्रुर कर्मको सर्वत्र निन्दा भयो र दुर्योधनले समेत यसलाई नरुचाएको देखियो। पुत्रशोकमा डुबेकी द्रौपदीलाई अर्जुनले अपराधीको टाउको काटेर ल्याउने प्रतिज्ञा गरेर सान्त्वना दिए। अर्जुनले भगवान् श्रीकृष्णलाई सारथी बनाएर अश्वत्थामालाई लखेट्न थाले। अश्वत्थामाले ज्यान जोगाउन ब्रह्मास्त्रको प्रयोग गरे, जसको फर्काउने विधि उनलाई थाहा थिएन। ब्रह्मास्त्रको तेजले संसार नै जल्न लागेको देखेर अर्जुनले भगवान्को स्तुति गरे। श्रीकृष्णको आज्ञाले अर्जुनले पनि ब्रह्मास्त्र प्रहार गरी अश्वत्थामाको अस्त्रलाई शान्त पारे। अर्जुनले अश्वत्थामालाई पशु झैँ बाँधेर द्रौपदीको अगाडि ल्याए। श्रीकृष्णले अर्जुनको परीक्षा लिन अश्वत्थामालाई मार्न उकास्नुभयो। तर जब अश्वत्थामालाई द्रौपदीको अगाडि ल्याइयो, उनले दया देखाउँदै गुरुपुत्रलाई छोडिदिन आग्रह गरिन्। द्रौपदीले आफ्ना छोराहरू मारिए पनि गुरुपत्नी कृपीले पुत्रशोक भोग्न नपरोस् भन्ने उदारता देखाइन्। युधिष्ठिर र श्रीकृष्णले पनि द्रौपदीको यस धर्मपूर्ण कुराको समर्थन गर्नुभयो। यद्यपि भीमसेन भने अपराधीलाई दण्ड दिनै पर्ने पक्षमा हुनुहुन्थ्यो। अन्ततः अर्जुनले भगवान्को आशय बुझेर अश्वत्थामाको शिरको मणि निकाले र उनको कपाल मुण्डन गरिदिए। ब्राह्मणका लागि कपाल मुण्डन र अपमान नै मृत्यु समान दण्ड मानिएको छ। यसरी अश्वत्थामाको अपमान गरी उनलाई शिविरबाट निकालियो। अन्त्यमा पाण्डवहरूले आफ्ना मृतक छोराहरूको अन्त्येष्टि कर्म सम्पन्न गरे। यस अध्यायले भक्तिको महिमा, अपराधको दण्ड र क्षमाको आदर्शलाई सुन्दर ढङ्गले प्रस्तुत गरेको छ।
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष :
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष निकै गहन छ। यसले स्पष्ट पार्छ कि जीवको असली बन्धन अज्ञान होइन, बरु मायाले गर्दा हुने 'अहङ्कार' हो, जसले गर्दा जीव आफूलाई शरीर र गुणहरूको कर्ता मान्दछ। व्यासजीले देख्नुभएको 'भक्तियोग' नै यस मायाबाट मुक्ति पाउने परम औषधि हो। 'आत्माराम' श्लोकले के सिद्ध गर्छ भने निर्गुण ब्रह्ममा स्थित ज्ञानीहरू पनि भगवान्को सगुण रूप र गुणप्रति आकर्षित हुन्छन्। यसले ज्ञानभन्दा भक्तिको श्रेष्ठतालाई स्थापित गरेको छ। अश्वत्थामाको प्रसङ्गले 'आततायी' को दण्ड र 'ब्राह्मण' को मर्यादाबीचको द्वन्द्वलाई दार्शनिक ढङ्गले समाधान गर्दछ। द्रौपदीको क्षमाशीलताले बदलाभन्दा माथि उठेर धर्मको रक्षा गर्नु नै वास्तविक मानवता हो भन्ने सन्देश दिन्छ। भगवान् श्रीकृष्णले अर्जुनलाई मार्न उक्साउनु र फेरि द्रौपदीको क्षमाको समर्थन गर्नुले भगवान् भक्तको हृदयको परीक्षा लिनुहुन्छ भन्ने कुरा झल्काउँछ। यस अध्यायले कर्मफलको सिद्धान्तलाई पनि पुष्टि गर्छ, जहाँ नीच कर्म गर्नेले अपमान र श्रीहीनता भोग्नुपर्छ। ब्रह्माण्डको प्रलयकारी शक्ति (ब्रह्मास्त्र) लाई पनि आध्यात्मिक शक्ति र मन्त्रद्वारा नियन्त्रण गर्न सकिन्छ भन्ने यसको वैज्ञानिक पक्ष छ। अन्ततः भागवतलाई 'सात्वत-संहिता' भन्नुको अर्थ यो विशुद्ध सत्य र भक्तिको ग्रन्थ हो भन्ने दार्शनिक निष्कर्ष हो।
