श्रीमद्भागवत महापुराण
एकादशस्कन्धः – नवमोऽध्यायः
ब्राह्मण उवाच –
अनन्तं सुखमाप्नोति तद् विद्वान् यस्त्वकिञ्चनः ।। १ ।।
लागि संसारमा जुन जुन वस्तुहरू प्रिय छन्, ती वस्तुको सङ्ग्रह गर्नु नै दुःखको कारण हो । यो रहस्य बुझेर जो ज्ञानी व्यक्ति अकिञ्चन (सङ्ग्रहरहित) रहन्छ, उसले अनन्त सुख प्राप्त गर्दछ ।। १ ।।
सामिषं कुररं जघ्नुर्बलिनो ये निरामिषाः ।
तदामिषं परित्यज्य स सुखं समविन्दत ।। २ ।।
नेपाली भावानुवादः मासुको टुक्रा लिएर उडिरहेको एउटा कुरर (टिट्टिभ) पक्षीलाई मासु नपाएका अन्य बलिया पक्षीहरूले आक्रमण गरेर मार्न खोजे । जब उसले त्यो मासुको टुक्रा त्यागिदियो, तब मात्र उसले शान्ति र सुख पायो । मैले यो शिक्षा कुरर पक्षीबाट सिकेको हुँ ।। २ ।।
न मे मानावमानौ स्तो न चिन्ता गेहपुत्रिणाम् ।
आत्मक्रीड आत्मरतिर्विचरामीह बालवत् ।। ३ ।।
नेपाली भावानुवादः मलाई मान-अपमानको कुनै प्रवाह छैन र घर-परिवारको चिन्ता पनि छैन । म आफ्नै आत्मामा रमेर आत्मिक आनन्दमा मग्न भई यस संसारमा बालकझैँ विचरण गर्दछु ।। ३ ।।
द्वावेव चिन्तया मुक्तौ परमानन्द आप्लुतौ ।
यो विमुग्धो जडो बालो यो गुणेभ्यः परं गतः ।। ४ ।।
नेपाली भावानुवादः संसारमा दुई प्रकारका व्यक्तिहरू मात्र चिन्ताबाट मुक्त भई परमानन्दमा मग्न हुन्छन्– एउटा केही नजान्ने अबोध बालक र अर्को प्रकृति र मायाका गुणहरूभन्दा पर पुगेको आत्मज्ञानी पुरुष । यो शिक्षा मैले बालकबाट सिकेको हुँ ।। ४ ।
कुमारी शिक्षा (चूराको कथा)
क्वचित् कुमारी त्वात्मानं वृणानान् गृहमागतान् ।
स्वयं तानर्हयामास क्वापि यातेषु बन्धुषु ।। ५ ।।
नेपाली भावानुवादः कुनै समय एउटी कुमारी कन्याको घरमा सबै आफन्तहरू बाहिर गएका बखत उनलाई माग्नका लागि केही मानिसहरू आए । ती कन्याले घरमा एक्लै भए पनि आएका पाहुनाहरूको उचित सत्कार गरिन् ।। ५ ।।
तेषामभ्यवहारार्थं शालीन् रहसि पार्थिव ।
अवघ्नन्त्याः प्रकोष्ठस्थाश्चक्रुः शङ्खाः स्वनं महत् ।। ६ ।।
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! पाहुनाहरूलाई भोजन गराउनका लागि एकान्तमा धान कुट्न लाग्दा ती कन्याका हातमा रहेका शङ्खका चूराहरू एकापसमा ठोकिएर ठुलो आवाज आउन थाल्यो ।। ६ ।।
सा तज्जुगुप्सितं मत्वा महती व्रीडिता ततः ।
बभजैकैकशः शङ्खान् द्वौ द्वौ पाण्योरशेषयत् ।। ७ ।।
नेपाली भावानुवादः पाहुनाहरूले आफ्नो गरिबीको थाहा पाउलान् भन्ने सोचेर ती बुद्धिमानी कन्या लज्जित भइन् र उनले प्रत्येक हातमा दुई-दुईवटा चूरा मात्र बाँकी राखेर अन्य सबै चूराहरू फुटाइदिइन् वा निकालिदिइन् ।। ७ ।।
उभयोरप्यभूद् घोषो ह्यवघ्नन्त्याः स्म शङ्खयोः ।
तत्राप्येकं निरभिददेकस्मान्नाभवद् ध्वनिः ।। ८ ।।
नेपाली भावानुवादः फेरि धान कुट्न लाग्दा दुईवटा चूराबाट पनि शब्द निस्कियो । त्यसपछि उनले अर्को एउटा चूरा पनि निकालिन् । जब हातमा एउटा मात्र चूरा बाँकी रह्यो, तब कुनै आवाज आएन ।। ८ ।।
अन्वशिक्षमिमं तस्या उपदेशमरिन्दम ।
लोकाननुचरन्नेताल्लोकतत्वविवित्सया ।। ९ ।।
नेपाली भावानुवादः हे शत्रुदमन गर्ने राजा! लोकको व्यवहार जान्ने इच्छाले यताउता घुम्ने क्रममा मैले ती कुमारी कन्याबाट यो महत्त्वपूर्ण शिक्षा प्राप्त गरेँ ।। ९ ।।
वासे बहूनां कलहो भवेद् वार्ता द्वयोरपि ।
एक एव चरेत्तस्मात् कुमार्या इव कङ्कणः ।। १० ।।
नेपाली भावानुवादः धेरैजनासँग मिलेर बस्दा झगडा हुन्छ र दुईजना मात्र बस्दा पनि कुराकानी (गफगाफ) भई चित्त विचलित हुन्छ । त्यसैले कुमारीको चूराझैँ साधकले एक्लै विचरण गर्नुपर्दछ ।। १० ।।
साधना र मनको निरोध
मन एकत्र संयुज्याज्जितश्वासो जितासनः ।
वैराग्याभ्यासयोगेन ध्रियमाणमतन्द्रितः ।। ११ ।।
नेपाली भावानुवादः साधकले वैराग्य र अभ्यासद्वारा आलस्य त्याग गरी आसन र प्राणलाई जितेर मनलाई परमात्मामा एकाग्र गराउनुपर्दछ ।। ११ ।।
यस्मिन् मनो लब्धपदं यदेत–
सत्त्वेन वृद्धेन रजस्तमश्च
विधूय निर्वाणमुपैत्यनिन्धनम् ।। १२ ।।
नेपाली भावानुवादः जब मन परमात्मामा स्थिर हुन्छ, तब यसले बिस्तारै-बिस्तारै कर्मका वासनाहरूलाई पखाल्दै जान्छ । सत्त्वगुणको वृद्धि भई रज र तम हटेपछि दाउरा सकिएर आगो निभेझैँ राग-द्वेषरहित मनले शान्ति प्राप्त गर्दछ ।। १२ ।।
तदैवमात्मन्यवरुद्धचित्तो
न वेद किञ्चिद् बहिरन्तरं वा ।
यथेषुकारो नृपतिं व्रजन्त–
नेपाली भावानुवादः यसरी परमात्मामा तल्लीन भएको चित्तले बाहिर-भित्रको केही ज्ञान पाउँदैन । जस्तै, बाण बनाउने शिल्पकार आफ्नो काममा यति एकाग्र थियो कि उसले नजिकैबाट सवारी भएका राजालाई पनि देखेन । यो शिक्षा मैले बाण बनाउने शिल्पकारबाट सिकेको हुँ ।। १३ ।।
एकचार्यनिकेतः स्यादप्रमत्तो गुहाशयः ।
अलक्ष्यमाण आचारैर्मुनिरेकोऽल्पभाषणः ।। १४ ।।
नेपाली भावानुवादः मुनि वा साधकले एक्लै हिँड्नुपर्दछ, आश्रम बनाउनु हुँदैन, सावधान भएर एकान्तमा बस्नुपर्दछ । आफ्नो व्यवहार कसैले नचिनोस् भनी गुप्त रहनुपर्दछ र थोरै बोल्नुपर्दछ ।। १४ ।।
गृहारम्भोऽतिदुःखाय विफलश्चाध्रुवात्मनः ।
सर्पः परकृतं वेश्म प्रविश्य सुखमेधते ।। १५ ।।
नेपाली भावानुवादः यो नासवान् शरीरका लागि घर बनाउनु दुःखको कारण हो । सर्पले आफैँ घर बनाउँदैन, बरु अर्काले बनाएको दुलोमा पसेर सुखपूर्वक बस्दछ । यो शिक्षा मैले सर्पबाट प्राप्त गरेँ ।। १५ ।।
सृष्टि र परमात्माको स्वरूप
एको नारायणो देवः पूर्वसृष्ट स्वमायया ।
संहृत्य कालकलया कल्पान्त इदमीश्वरः ।। १६ ।।
एक एवाद्वितीयोऽभूदात्माधारोऽखिलाश्रयः ।
कालेनात्मानुभावेन साम्यं नीतासु शक्तिषु ।
सत्त्वादिष्वादिपुरुषः प्रधानपुरुषेश्वरः ।। १७ ।।
परावराणां परम आस्ते कैवल्यसंज्ञितः ।
केवलानुभवानन्दसन्दोहो निरुपाधिकः ।। १८ ।।
नेपाली भावानुवादः सबैका आधार अद्वितीय नारायणले आफ्नो मायाद्वारा सृजना गरेको यो जगत्लाई कल्पको अन्त्यमा संहार गरेर पुनः एक्लै रहनुहुन्छ । कालरूप शक्तिले गुणहरू साम्य भएपछि स्वयंप्रकाशित, उपाधिरहित र आनन्दस्वरूप आदिपुरुष मात्र बाँकी रहनुहुन्छ ।। १६–१८ ।।
केवलात्मानुभावेन स्वमायां त्रिगुणात्मिकाम् ।
संक्षोभयन् सृजत्यादौ तया सूत्रमरिन्दम ।। १९ ।।
नेपाली भावानुवादः हे शत्रुदमन गर्ने राजा! ती भगवान्ले नै आफ्नो कालरूप शक्तिद्वारा त्रिगुणमयी मायालाई क्षुब्ध पारी महत्तत्व (सूत्र) को सृष्टि गर्नुहुन्छ ।। १९ ।।
तामाहुस्त्रिगुणव्यक्तिं सृजन्तीं विश्वतोमुखम् ।
यस्मिन् प्रोतमिदं विश्वं येन संसरते पुमान् ।। २० ।।
नेपाली भावानुवादः सबै सृष्टिको मूल कारण भएको त्यस मायालाई नै त्रिगुणात्मिका भनिन्छ, जसमा यो विश्व ओतप्रोत छ र जसकै कारण जीव जन्म-मृत्युको चक्रमा फस्दछ ।। २० ।।
तया विहृत्य भूयस्तां ग्रसत्येवं महेश्वरः ।। २१ ।।
नेपाली भावानुवादः जसरी माकुराले आफ्नो शरीरबाट जालो निकालेर बाहिर फैलाउँछ, त्यसमा खेल्दछ र पुनः आफैँभित्र निल्दछ, त्यसैगरी महेश्वरले पनि जगत्को सृष्टि र संहार गर्नुहुन्छ ।। २१ ।।
यत्र यत्र मनो देही धारयेत् सकलं धिया ।
स्नेहाद् द्वेषाद् भयाद् वापि याति तत्तत्सरूपताम् ।। २२ ।।
नेपाली भावानुवादः देहधारी जीवले प्रेम, द्वेष वा डरका कारण जुन वस्तुमा आफ्नो मन एकाग्र पार्दछ, उसले मृत्युपछि त्यही स्वरूप प्राप्त गर्दछ ।। २२ ।।
कीटः पेशस्कृतं ध्यायन् कुड्यां तेन प्रवेशितः ।
याति तत्सात्मतां राजन् पूर्वरूपमसन्त्यजन् ।। २३ ।।
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! एउटा कीरालाई कुमालकोटीले प्वालमा थुनेर राख्दा उसले डरका कारण कुमालकोटीकै ध्यान गर्दछ र आफ्नो पूर्वरूप नत्याग्दै कुमालकोटीकै स्वरूप प्राप्त गर्दछ । यो शिक्षा मैले कुमालकोटीबाट सिकेको हुँ ।। २३ ।।
शरीर र वैराग्य
एवं गुरुभ्य एतेभ्य एषा मे शिक्षिता मतिः ।
स्वात्मोपशिक्षितां बुद्धिं शृणु मे वदतः प्रभो ।। २४ ।।
नेपाली भावानुवादः हे राजा! यसरी यी विभिन्न गुरुहरूबाट मैले शिक्षा पाएँ । अब आफ्नै शरीरबाट पाएको विवेकको कुरा सुन्नुहोस् ।। २४ ।।
देहो गुरुर्मम विरक्तिविवेकहेतु–
तत्वान्यनेन विमृशामि यथा तथापि
पारक्यमित्यवसितो विचराम्यसङ्ग ।। २५ ।।
नेपाली भावानुवादः यो शरीर मेरो गुरु हो, किनभने यसले मलाई विवेक र वैराग्य सिकाउँछ । जन्म र मृत्युको कष्ट भोग्ने यो शरीर अरूको (स्याल-कुकुर आदिको) आहार मात्र हो भन्ने बुझेर म यसमा आसक्ति नराखी विचरन गर्दछु ।। २५ ।।
जायात्मजार्थपशुभृत्यगृहाप्तवर्गान्
पुष्णाति यत्प्रियचिकीर्षुतया वितन्वन् ।
स्वान्ते सकृच्छ्रमवरुद्धधनः स देहः
सृस्ट्वास्य बीजमवसीदति वृक्षधर्मा ।। २६ ।।
नेपाली भावानुवादः मानिसले कष्टपूर्वक धन आर्जन गरेर परिवार, पशु र घरको पालनपोषण गर्दछ । तर अन्त्यमा रुख सुकेझैँ यो शरीरले पनि नयाँ जन्मको बीउ रोपेर आफू भने नष्ट भएर जान्छ ।। २६ ।।
जिह्वैकतोऽमुमपकर्षति कर्हितर्षा
शिश्नोऽन्यतस्त्वगुदरं श्रवणं कुतश्चित् ।
घ्राणोऽन्यतश्चपलदृक् क्व च कर्मशक्ति–
नेपाली भावानुवादः जसरी धेरै सौतेनीहरूले एउटै पतिलाई आ-आफ्नो तिर तान्छन्, त्यसैगरी जिब्रो, जननेन्द्रिय, छाला, पेट र आँखा जस्ता इन्द्रियहरूले मानिसलाई आ-आफ्नो विषयतर्फ तान्दछन् ।। २७ ।।
सृष्ट्वा पुराणि विविधान्यजयात्मशक्त्या
वृक्षान् सरीसृपपशून् खगदंशमत्स्यान् ।
तैस्तैरतुष्टहृदयः पुरुषं विधाय
बह्मावलोधिषणं मुदमाप देवः ।। २८ ।।
नेपाली भावानुवादः भगवान्ले अनेकौँ पशु-पक्षी, रुख र कीटहरूको सृष्टि गर्दा पनि सन्तोष मान्नुभएन । जब उहाँले ब्रह्मलाई बुझ्न सक्ने बुद्धि भएको मनुष्य शरीरको सृष्टि गर्नुभयो, तब उहाँ अत्यन्त हर्षित हुनुभयो ।। २८ ।।
लब्ध्वा सुदुर्लभमिदं बहुसम्भवान्ते
मानुष्यमर्थदमनित्यमपीह धीरः ।
तूर्णं यतेत न पतेदनुमृत्यु याव–
नेपाली भावानुवादः धेरै जन्मपछि पाइने यो दुर्लभ र अर्थपूर्ण मनुष्य शरीर पाएर विवेकी मानिसले मृत्यु हुनुभन्दा अगावै मोक्षका लागि प्रयास गर्नुपर्दछ, किनकि विषयभोग त अरू जुनीमा पनि सम्भव छ ।। २९ ।।
एवं सञ्जातवैराग्यो विज्ञानालोक आत्मनि ।
विचरामि महीमेतां मुक्तसङ्गोऽनहङ्कृतिः ।। ३० ।।
नेपाली भावानुवादः यसरी वैराग्य र आत्मज्ञान प्राप्त गरी म अहङ्काररहित भएर यस पृथ्वीमा डुल्दछु ।। ३० ।।
न ह्येकस्माद् गुरोज्ञनिं सुस्थिरं स्यात् सुपुष्कलम् ।
ब्रह्मैतदद्वितीयं वै गीयते बहुधर्षिभिः ।। ३१ ।।
नेपाली भावानुवादः एउटा मात्र गुरुबाट पूर्ण र स्थिर ज्ञान प्राप्त हुँदैन । अद्वितीय ब्रह्मलाई पनि ऋषिहरूले अनेक दृष्टिकोणबाट वर्णन गरेका छन् ।। ३१ ।।
श्रीभगवानुवाच –
इत्युक्त्वा स यदुं विप्रस्तमामन्त्र्य गभीरधीः ।
वन्दितोऽभ्यर्थितो राज्ञा ययौ प्रीतो यथागतम् ।। ३२ ।।
नेपाली भावानुवादः श्रीभगवान्ले भन्नुभयो– यति भनेर ती गम्भीर बुद्धिका अवधूत ब्राह्मण राजा यदुबाट पूजित भई खुसीसाथ बिदा भए ।। ३२ ।।
अवधूतवचः श्रुत्वा पूर्वेषां नः स पूर्वजः ।
सर्वसङ्गविनिर्मुक्तः समचित्तो बभूव ह ।। ३३ ।।
नेपाली भावानुवादः अवधूतका कुरा सुनेर हाम्रा पूर्वज राजा यदु आसक्तिरहित र समदर्शी बने । त्यसैले हे उद्धव! तिमी पनि त्यसैगरी समदर्शी बन ।। ३३ ।।
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवतको एकादश स्कन्धमा भगवान् श्रीकृष्णले आफ्ना प्रिय भक्त उद्धवलाई २४ गुरुहरूको कथा सुनाउनुभएको छ । यस अध्यायमा अवधूत ब्राह्मण (दत्तात्रेय) ले राजा यदुलाई आफ्ना बाँकी गुरुहरू र तिनीहरूबाट प्राप्त शिक्षाका बारेमा बताउनुहुन्छ । सुरुमा कुरर पक्षीको उदाहरण दिँदै उहाँ भन्नुहुन्छ कि वस्तुको सङ्ग्रह वा ममता नै दुःखको कारण हो । मासुको टुक्रा त्याग गरेपछि कुरर पक्षी शान्त भएझैँ मानिसले पनि लोभ त्याग गर्नुपर्छ । त्यसपछि बालकको उदाहरण दिँदै उहाँले निश्चिन्तता र मान-अपमानभन्दा माथिको आनन्दको चर्चा गर्नुहुन्छ । कुमारी कन्याको कथाबाट उहाँले एक्लै बस्दा हुने शान्तिको शिक्षा दिनुहुन्छ । धेरै मानिस बस्दा कलह र दुईजना बस्दा व्यर्थको कुराकानी हुने भएकाले साधकले एकान्त रोज्नुपर्छ । बाण बनाउने शिल्पकारको कथाबाट एकाग्रताको महत्त्व स्पष्ट हुन्छ, जो आफ्नो काममा यति मग्न हुन्छ कि छेवैबाट गएका राजालाई पनि देख्दैन । सर्पको उदाहरणबाट उहाँले घर बनाउने झन्झट र दुःखबाट टाढा रहनुपर्ने सन्देश दिनुहुन्छ । माकुराले जालो बुन्ने र पुनः आफ्नै मुखमा लिने प्रक्रियाबाट ईश्वरको सृष्टि र संहारको लीला बुझिन्छ । कुमालकोटीको कथाले एकाग्र ध्यानबाट स्वरूप परिवर्तन हुने (भ्रमरकीट न्याय) सिद्धान्त बुझाउँछ । अर्थात्, जे को ध्यान गरिन्छ, त्यस्तै स्वरूप प्राप्त हुन्छ । त्यसपछि अवधूतले आफ्नै शरीरलाई गुरु मानेको कुरा बताउनुहुन्छ । यो शरीर क्षणभङ्गुर छ र एक दिन खरानी वा स्याल-कुकुरको आहार बन्नेछ । शरीरका विभिन्न इन्द्रियहरूले मानिसलाई सौतेनी आमाहरूले पतिलाई तानेझैँ विषयतर्फ तान्छन् । भगवान्ले धेरै योनिहरू सृष्टि गरे पनि मनुष्य योनि देखेपछि मात्र खुसी हुनुभयो । किनकि मनुष्यले मात्र ब्रह्मको साक्षात्कार गर्न सक्छ । धेरै जन्मको पुण्यपछि मात्र यो दुर्लभ मानव देह प्राप्त हुन्छ । त्यसैले मृत्युले गाज्नुअगावै साधकले मोक्षका लागि प्रयत्न गरिहाल्नुपर्छ । एउटै गुरुबाट मात्र पूर्ण ज्ञान सम्भव नहुने हुनाले प्रकृतिका हरेक पक्षबाट सिक्नुपर्छ । राजा यदु यी सबै शिक्षा सुनेर अत्यन्तै प्रभावित हुन्छन् र आसक्ति त्याग्छन् । भगवान् श्रीकृष्णले यो कथा सुनाएर उद्धवलाई पनि समदर्शी बन्न प्रेरित गर्नुहुन्छ । यो अध्यायले संसारको अनित्यता र त्यागको महिमा सिकाउँछ । अन्ततः, आत्मज्ञान नै सबै दुःखको अन्त्य हो भन्ने यसको निचोड हो ।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष 'प्रकृति नै महान् शिक्षिका हो' भन्ने सिद्धान्तमा आधारित छ । यसले अद्वैत दर्शन र भक्ति मार्गको सुन्दर सङ्गम प्रस्तुत गर्दछ । 'अकिञ्चन' भाव वा त्याग नै वास्तविक सुखको आधार हो भन्ने कुरा यहाँ दार्शनिक रूपमा पुष्टि गरिएको छ । 'भ्रमरकीट न्याय' मार्फत ध्यानको शक्ति र सायुज्य मुक्तिको सङ्केत गरिएको छ । मानव देहलाई 'मोक्षको द्वार' मान्दै यसको पुरुषार्थमा जोड दिइएको छ । इन्द्रियहरूलाई 'सौतेनी' सँग तुलना गरेर मायाको बन्धन कति कसिलो हुन्छ भन्ने दार्शनिक सत्य उजागर गरिएको छ । 'माकुराको जालो' को उदाहरणले ईश्वर र सृष्टिको अभिन्नता (अभिन्न-निमित्त-उपादान कारण) लाई बुझाउँछ । संसारमा दुःखको मूल कारण 'सङ्ग्रह' र 'आसक्ति' हो भन्ने बुद्ध दर्शनसँग मिल्दोजुल्दो विचार यहाँ पाइन्छ । यसले 'एकै गुरु' मा निर्भर रहनुभन्दा व्यापक दृष्टिकोण राख्न सिकाउँछ । अन्ततः, सबै गुरुहरूले सिकाउने अन्तिम पाठ 'आत्मज्ञान र वैराग्य' नै हो भन्ने यसको दार्शनिक निष्कर्ष छ ।
No comments:
Post a Comment