श्रीमद्भागवत महापुराण
षष्ठः स्कन्धः–पञ्चमोऽध्यायः
हर्यश्वसंज्ञानयुतं पुत्रान् अजनयद् विभुः ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ— परीक्षित! भगवान्को मायाद्वारा शक्तिसञ्चार भएकाले दक्षप्रजापति अत्यन्त समर्थ भएका थिए। उनले पञ्चजनकी पुत्री असिक्नीको गर्भबाट हर्यश्व नामका दस हजार छोराहरू उत्पन्न गरे ।। १ ।।
पित्रा प्रोक्ताः प्रजासर्गे प्रतीचीं प्रययुर्दिशम् ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! दक्षका ती सबै छोराहरू एकैनासको आचरण र स्वभावका थिए। जब दक्षले उनीहरूलाई सन्तान उत्पन्न गर्ने आज्ञा दिए, तब उनीहरू तपस्या गर्नका लागि पश्चिम दिशातिर लागे ।। २ ।।
सङ्गमो यत्र सुमहन् मुनिसिद्धनिषेवितम् ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः पश्चिम दिशामा सिन्धु नदी र समुद्रको सङ्गममा 'नारायण-सर' नामको एउटा महान् तीर्थ छ। त्यहाँ ठुला-ठुला सिद्ध र मुनिहरू निवास गर्दछन् ।। ३ ।।
धर्मे पारमहंस्ये च प्रोत्पन्नमतयोऽप्युत ॥ ४ ॥
तेपिरे तप एवोग्रं पित्रादेशेन यन्त्रिताः ।
प्रजाविवृद्धये यत्तान् देवर्षिस्तान् ददर्श ह ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः नारायण-सरमा स्नान गर्नाले हर्यश्वहरूको अन्तःकरण शुद्ध भयो र उनीहरूको बुद्धि परमहंस धर्म (मोक्ष मार्ग) मा लाग्यो। तापनि पिताको आज्ञा पालना गर्न उनीहरू प्रजा वृद्धिका लागि उग्र तपस्यामा नै संलग्न रहे। तिनीहरूलाई प्रजा वृद्धिका लागि उद्यत भएको देखेर देवर्षि नारद उनीहरूकहाँ आए ।। ४-५ ।।
उवाच चाथ हर्यश्वाः कथं स्रक्ष्यथ वै प्रजाः ।
अदृष्ट्वान्तं भुवो यूयं बालिशा बत पालकाः ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः नारदले भन्नुभयो— हे हर्यश्वहरू! तिमीहरू प्रजाका पालक भएर पनि कस्ता बालक (अज्ञानी) रहेछौ? तिमीहरूले यस पृथ्वीको अन्त (वास्तविक स्वरूप) नै देखेका छैनौ भने सृष्टि कसरी गर्दछौ? यो त निकै आश्चर्यको कुरा हो ।। ६ ।।
बहुरूपां स्त्रियं चापि पुमांसं पुंश्चलीपतिम् ॥ ७ ॥
नदीमुभयतो वाहां पञ्चपञ्चाद्भुंतं गृहम् ।
क्वचिद्धंसं चित्रकथं क्षौरपव्यं स्वयं भ्रमिम् ॥ ८ ॥
कथं स्वपितुरादेशं अविद्वांसो विपश्चितः ।
अनुरूपमविज्ञाय अहो सर्गं करिष्यथ ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः एउटा यस्तो राष्ट्र छ जहाँ एक मात्र पुरुष छ; एउटा यस्तो दुलो (बिल) छ जहाँबाट बाहिर निस्कने बाटो देखिँदैन; एउटी बहुरूपिणी स्त्री छ र व्यभिचारिणी स्त्रीको पति बनेको एक पुरुष छ। एउटा यस्तो नदी छ जो दुवैतिर बग्दछ; पच्चीस पदार्थले बनेको एउटा अनौठो घर छ; एउटा विचित्र कथा सुनाउने हाँस छ र आफैँ घुमिरहने धारिलो चक्र छ। हे हर्यश्वहरू! जब तिमीहरूले आफ्ना पिताको वास्तविक आदेश र यी कुराहरूको रहस्य बुझेका छैनौ भने सृष्टि कसरी गर्दछौ? ।। ७-९ ।।
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ— परीक्षित! हर्यश्वहरू जन्मजात नै अत्यन्त बुद्धिमान् थिए। उनीहरूले देवर्षि नारदका यी कूटवचन (प्रतीकात्मक कुरा) सुनेर आफ्नो बुद्धिले गम्भीर विचार गर्न थाले ।। १० ।।
अदृष्ट्वा तस्य निर्वाणं किं असत्कर्मभिर्भवेत् ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः (नारदले भनेको 'पृथ्वी' को अर्थ शरीर वा जीव हो)। यो लिङ्गशरीर नै जीवको अनादि बन्धन हो। यस बन्धनको अन्त (मोक्ष) नखोजी नाशवान् कर्महरूमा लाग्नुको के अर्थ छ? ।। ११ ।।
तमदृष्ट्वाभवं पुंसः किं असत्कर्मभिर्भवेत् ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः (नारदले भनेको 'एक पुरुष' को अर्थ परमात्मा हो)। ईश्वर एक हुनुहुन्छ, जो जाग्रत्, स्वप्न र सुषुप्ति तीनै अवस्थाका साक्षी हुनुहुन्छ। ती स्वाश्रय परमात्मालाई नबुझी संसार बढाउने कर्म गर्नाले के लाभ हुन्छ? ।। १२ ।।
प्रत्यग्धामाविद इह किं असत्कर्मभिर्भवेत् ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः (नारदले भनेको 'बिल' को अर्थ मोक्ष वा आत्मपद हो)। जसरी पाताल (बिल) मा गएको व्यक्ति फर्कँदैन, त्यसरी नै आत्मपद प्राप्त गर्ने पुरुष यो संसारमा पुनः फर्कँदैन। त्यो स्वयंप्रकाश पदलाई नचिनिकन नश्वर कर्म गर्नु व्यर्थ छ ।। १३ ।।
तन्निष्ठामगतस्येह किं असत्कर्मभिर्भवेत् ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः (नारदले भनेको 'बहुरूपिणी स्त्री' बुद्धि हो)। यो बुद्धि नै विभिन्न गुण धारण गर्ने स्वैरिणी स्त्री जस्तै छ। यसको चञ्चलतालाई नरोकी केवल कर्ममा अलमलिनुको के प्रयोजन? ।। १४ ।।
तद्गङतीरबुधस्येह किं असत्कर्मभिर्भवेत् १५ ॥
नेपाली भावानुवादः (नारदले भनेको 'व्यभिचारिणीको पति' भनेको मोहित जीव हो)। चञ्चल बुद्धिको पछि लाग्ने जीवले आफ्नो विवेक र स्वतन्त्रता गुमाउँछ। यस्तो अवस्थामा अज्ञानी भएर कर्म गर्नुको के फल मिल्ला? ।। १५ ।।
मत्तस्य तामविज्ञस्य किं असत्कर्मभिर्भवेत् ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः (नारदले भनेको 'दुवैतिर बग्ने नदी' माया हो)। मायाले सृष्टि र प्रलय दुवै गर्दछिन्। यसको वेगलाई नबुझी यसैमा भुल्ने व्यक्तिलाई कर्मले कसरी पार लगाउँछ? ।। १६ ।।
अध्यात्मं अबुधस्येह किं असत्कर्मभिर्भवेत् ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः (नारदले भनेको 'पच्चीस तत्वको घर' यो शरीर हो)। पच्चीस तत्वले बनेको यो शरीर र यसको आश्रय परमात्मालाई नचिनी गरिने सबै सकाम कर्महरू निरर्थक छन् ।। १७ ।।
विविक्तपदमज्ञाय किं असत्कर्मभिर्भवेत् ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः (नारदले भनेको 'हाँस' शास्त्र वा विवेक हो)। जसरी हाँसले दूध र पानी छुट्याउँछ, त्यसरी नै शास्त्रले जड र चेतन छुट्याउँछ। यस्तो विवेक दिने शास्त्रलाई त्यागेर कर्ममा मात्र लाग्नु उचित छैन ।। १८ ।।
स्वतन्त्रमबुधस्येह किं असत्कर्मभिर्भवेत् ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः (नारदले भनेको 'चक्र' काल हो)। यो कालचक्र अत्यन्त तीव्र र स्वतन्त्र छ, जसले सबैलाई मृत्युको मुखमा पुर्याउँछ। यस सत्यलाई नबुझी सकाम कर्ममा भुल्नु अज्ञानता मात्र हो ।। १९ ।।
कथं तदनुरूपाय गुणविश्रम्भ्युपक्रमेत् ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः शास्त्र नै वास्तविक पिता हो, जसले निवृत्ति (मोक्ष) को मार्ग सिकाउँछ। पिताको वास्तविक आज्ञा संसारमा अल्झिनु होइन, बरु यसबाट मुक्त हुनु हो भन्ने बुझेपछि हर्यश्वहरूले प्रवृत्तिमार्ग त्याग्ने निश्चय गरे ।। २० ।।
प्रययुस्तं परिक्रम्य पन्थानमनिवर्तनम् २१ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! हर्यश्वहरूले एकमत भई यस्तो निश्चय गरे र नारदजीको परिक्रमा गरी त्यस्तो मोक्ष मार्गमा लागे जहाँबाट फेरि संसारमा फर्केर आउनु पर्दैन ।। २१ ।।
स्वरब्रह्मणि निर्भात हृषीकेशपदाम्बुजे ।
अखण्डं चित्तमावेश्य लोकान् अनुचरन्मुनिः २२ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि देवर्षि नारद संगीतको स्वरमा ब्रह्मको चिन्तन गर्दै र भगवान्को चरणकमलमा मन लगाएर लोक-लोकान्तरमा विचरण गर्न थाल्नुभयो ।। २२ ।।
नाशं निशम्य पुत्राणां नारदाच्छीलशालिनाम् ।
अन्वतप्यत कः शोचन् सुप्रजस्त्वं शुचां पदम् २३ ॥
नेपाली भावानुवादः परीक्षित! आफ्ना संस्कारी छोराहरू नारदको उपदेशले गर्दा संसारबाट विरक्त भए भन्ने थाहा पाएपछि दक्ष प्रजापति अत्यन्त दुखी भए। उनलाई लाग्यो कि असल सन्तान हुनु पनि कहिलेकाहीँ शोकको कारण बन्दो रहेछ ।। २३ ।।
स भूयः पाञ्चजन्यायां अजेन परिसान्त्वितः ।
पुत्रान् अजनयद् दक्षः शबलाश्वान् सहस्रशः ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्रह्माजीले सम्झाएपछि दक्षले पुनः असिक्नीको गर्भबाट 'शबलाश्व' नामका एक हजार छोराहरू उत्पन्न गरे ।। २४ ।।
नारायणसरो जग्मुः यत्र सिद्धाः स्वपूर्वजाः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः ती शबलाश्वहरू पनि पिताको आज्ञा शिरोधार्य गरी प्रजा सृष्टिको उद्देश्यले नारायण सरोवरमा तपस्या गर्न गए, जहाँ उनीहरूका दाजुहरूले सिद्धि प्राप्त गरेका थिए ।। २५ ।।
जपन्तो ब्रह्म परमं तेपुस्तत्र महत् तपः ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ स्नान गर्नाले उनीहरूको अन्तःकरण शुद्ध भयो र उनीहरू ॐकारको जप गर्दै कठिन तपस्यामा लागे ।। २६ ।।
अब्भक्षाः कतिचिन् मासान् कतिचिद् वायुभोजनाः । आराधयन् मंत्रं इमं अभ्यस्यन्त इडस्पतिम् ॥ २७ ॥
ओं नमो नारायणाय पुरुषाय महात्मने ।
विशुद्धसत्त्वधिष्ण्याय महाहंसाय धीमहि ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः कतिपय महिनासम्म जल मात्र पिएर र कतिपय महिना हावा मात्र खाएर उनीहरूले "ॐ नमो नारायणाय पुरुषाय महात्मने। विशुद्धसत्त्वधिष्ण्याय महाहंसाय धीमहि" भन्ने मन्त्रद्वारा भगवान्को आराधना गरे ।। २७-२८ ।।
इति तानपि राजेन्द्र प्रजासर्गधियो मुनिः ।
उपेत्य नारदः प्राह वाचः कूटानि पूर्ववत् ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजेन्द्र! जब दक्षका ती छोराहरू पनि तपस्यामा मग्न थिए, तब देवर्षि नारद त्यहाँ पुगेर पुनः पहिले जस्तै कूटवचनहरू भन्नुभयो ।। २९ ।।
अन्विच्छतानुपदवीं भ्रातॄणां भ्रातृवत्सलाः ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः हे दक्षपुत्रहरू! मेरो उपदेश ध्यान दिएर सुन। तिमीहरू आफ्ना दाजुहरूलाई प्रेम गर्छौ भने उनीहरूले नै अपनाएको मोक्षको बाटो अनुसरण गर ।। ३० ।।
भ्रातॄणां प्रायणं भ्राता योऽनुतिष्ठति धर्मवित् ।
स पुण्यबन्धुः पुरुषो मरुद्भिः सह मोदते ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः जुन धर्मज्ञ भाइले आफ्ना दाजुहरूको उत्तम मार्ग पछ्याउँछ, ऊ नै साँचो भाइ र पुण्यवान् पुरुष हो, जसले परम आनन्द प्राप्त गर्दछ ।। ३१ ।।
तेऽपि चान्वगमन्मार्गं भ्रातॄणामेव मारिष ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः यति भनेर नारदजी त्यहाँबाट बिदा हुनुभयो। शबलाश्वहरूले पनि आफ्ना दाजुहरूको मार्ग पछ्याउँदै वैराग्य धारण गरे। देवर्षि नारदको दर्शन कहिल्यै व्यर्थ हुँदैन ।। ३२ ।।
सध्रीचीनं प्रतीचीनं परस्यानुपथं गताः ।
नाद्यापि ते निवर्तन्ते पश्चिमा यामिनीरिव ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः उनीहरू अध्यात्मको यस्तो मार्गमा लागे जुन अत्यन्त सुन्दर र भगवत्प्राप्तिका लागि अनुकूल थियो। उनीहरू त्यस बाटोबाट फेरि कहिल्यै फर्किएनन् ।। ३३ ।।
एतस्मिन्काल उत्पातान् बहून् पश्यन् प्रजापतिः ।
पूर्ववन्नारदकृतं पुत्रनाशमुपाश्रृणोत् ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः यता दक्ष प्रजापतिले विभिन्न अपसकुनहरू देख्न थाले। उनलाई आफ्ना छोराहरूको अनिष्टको शङ्का भयो र नारदले पुनः आफ्ना छोराहरूलाई वैराग्यतिर मोडिदिएको कुरा थाहा पाए ।। ३४ ।।
चुक्रोध नारदायासौ पुत्रशोकविमूर्च्छितः ।
देवर्षिमुपलभ्याह रोषाद् विस्फुरिताधरः ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः पुत्रशोकले व्याकुल भएका दक्ष नारदजीसँग निकै रिसाए। क्रोधले ओठ कमाउँदै उनले नारदलाई भेटेर यस प्रकार भने ।। ३५ ।।
श्रीदक्ष उवाच –
अहो असाधो साधूनां साधुलिङ्गेन नस्त्वया ।
असाध्वकार्यर्भकाणां भिक्षोर्मार्गः प्रदर्शितः ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः दक्षले भने— हे दुष्ट! तिमी साधुको भेषमा असाधु रहेछौ। मेरा निर्दोष छोराहरूलाई सन्न्यासको मार्ग देखाएर तिमीले मेरो अपकार गर्यौ ।। ३६ ।।
विद्यातः श्रेयसः पाप लोकयोरुभयोः कृतः ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः उनीहरू तीन ऋण (देव, ऋषि र पितृ ऋण) बाट मुक्त भएकै थिएनन्। कर्मको रहस्य नबुझी उनीहरूलाई सन्न्यास दिलाएर तिमीले उनीहरूको दुवै लोकको सुख नष्ट गरिदियौ ।। ३७ ।।
पार्षदमध्ये चरसि यशोहा निरपत्रपः ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः तिमी निर्दयी हौ। तिमी बालकहरूको बुद्धि बिगार्छौ र भगवान्को पार्षद भई उहाँकै कीर्तिमा कलङ्क लगाउँछौ। तिमी निकै निर्लज्ज रहेछौ ।। ३८ ।।
ननु भागवता नित्यं भूतानुग्रहकातराः ।
ऋते त्वां सौहृदघ्नं वै वैरङ्करमवैरिणाम् ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः वास्तविक भक्तहरू त अरूको उपकार गर्छन्, तर तिमीले त प्रेम सम्बन्ध विच्छेद गरायौ र शत्रुता नभएकाहरू बीच पनि वैरभाव सिर्जना गर्यौ ।। ३९ ।।
मन्यसे यद्युपशमं स्नेहपाशनिकृन्तनम् ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः तिमीले सम्झिएको वैराग्य झुटो हो। यसरी जबरजस्ती स्नेहको बन्धन काट्न खोज्दैमा कसैमा साँचो वैराग्य आउँदैन ।। ४० ।।
नानुभूय न जानाति पुमान् विषयतीक्ष्णताम् ।
निर्विद्यते स्वयं तस्मात् न तथा भिन्नधीः परैः ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः विषयको अनुभव नगरी त्यसको कटुता थाहा हुँदैन। त्यसैले भोगपछि मात्र साँचो वैराग्य प्राप्त हुन्छ, अरूले भड्काएर हुँदैन ।। ४१ ।।
कृतवानसि दुर्मर्षं विप्रियं तव मर्षितम् ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः हामी गृहस्थहरूको धर्म मर्यादा तिमीले पहिले पनि बिगारेका थियौ, जसलाई मैले सहिदिएको थिएँ ।। ४२ ।।
तस्माल्लोकेषु ते मूढ न भवेद्भ्रुमतः पदम् ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः तर तिमीले मेरो वंश परम्परा नै नाश गर्न खोज्यौ। त्यसैले ए मूर्ख! अबदेखि तिमी कतै पनि टिकेर बस्न नपाऊ र सधैँ लोक-लोकान्तरमा भौँतारिएर हिँड्नु परोस् ।। ४३ ।।
श्रीशुक उवाच–
प्रतिजग्राह तद्बाढं नारदः साधुसम्मतः ।
एतावान् साधुवादो हि तितिक्षेतेश्वरः स्वयम् ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ— परीक्षित! सन्त शिरोमणि नारदजीले "हुन्छ" भन्दै दक्षको त्यो श्रापलाई प्रसन्नतापूर्वक स्वीकार गर्नुभयो। आफूसँग शक्ति हुँदाहुँदै पनि बदला नलिनु र अरूको कठोर वचन सहनु नै साँचो साधुता हो ।। ४४ ।।
यस अध्यायको सारांश :
श्रीमद्भागवतको यस अध्यायमा दक्ष प्रजापतिका छोराहरूलाई नारदजीले दिएको उपदेश र दक्षले नारदलाई दिएको श्रापको रोचक प्रसङ्ग छ। दक्षले सृष्टिको विस्तारका लागि असिक्नीको गर्भबाट 'हर्यश्व' नामका १० हजार छोराहरू जन्माएका थिए। पिताको आज्ञा पाएर हर्यश्वहरू तपस्या गर्नका लागि सिन्धु नदी र समुद्रको सङ्गममा रहेको नारायण सरोवरमा गए। त्यहाँको पवित्र जलमा स्नान गरेपछि उनीहरूको अन्तःकरण शुद्ध भयो। उनीहरू प्रजा वृद्धिका लागि तपस्यामा तल्लीन रहेका बेला देवर्षि नारद त्यहाँ आइपुगे। नारदले हर्यश्वहरूलाई संसारको मोहमा फस्नुभन्दा अघि सृष्टिको र आफ्नो वास्तविक स्वरूप चिन्नुपर्ने सल्लाह दिए। उनले विभिन्न रूपक र कूटवचनहरू प्रयोग गरेर हर्यश्वहरूलाई संसारको निस्सारता बुझाए। नारदले 'राष्ट्र', 'बिल', 'बहुरूपिणी स्त्री' जस्ता शब्दहरूको प्रयोग गरी आध्यात्मिक रहस्यको उद्घाटन गरे। हर्यश्वहरू निकै बुद्धिमान् भएकाले उनीहरूले नारदको सङ्केतलाई तुरुन्तै बुझे। उनीहरूले सकाम कर्म र संसारको बन्धनभन्दा मोक्षको मार्ग नै उत्तम भएको ठहर गरे। उनीहरू सबैले वैराग्य धारण गरी ईश्वरको प्राप्तिमा लागे र फेरि घर फर्केर आएनन्। आफ्ना १० हजार छोराहरू विरक्त भएको सुनेर दक्ष प्रजापति निकै चिन्तित र दुखी भए। ब्रह्माजीले सम्झाएपछि दक्षले पुनः 'शबलाश्व' नामका १ हजार छोराहरू जन्माए। शबलाश्वहरू पनि पिताको आज्ञा शिरोधार्य गरी त्यही नारायण सरोवरमा तपस्या गर्न पुगे। नारदले पुनः त्यहाँ गएर उनीहरूलाई पनि आफ्ना दाजुहरूको मार्ग पछ्याउन उपदेश दिए। शबलाश्वहरूले पनि नारदको वचनलाई सत्य मानी वैराग्यको बाटो रोजे र हराए। आफ्ना सबै छोराहरू नारदको उपदेशले गर्दा हिँडेपछि दक्ष क्रोधले पागल जस्तै भए। दक्षले नारदलाई भेटेर उनलाई निर्दयी र अरूको घर बिगार्ने व्यक्तिको संज्ञा दिए। दक्षले भने कि भोग पछि प्राप्त हुने वैराग्य मात्र साँचो हुन्छ, कसैले भड्काएर हुँदैन। दक्षले नारदलाई श्राप दिए कि उनी कतै पनि स्थिर भएर बस्न नपाऊन् र सधैँ घुमिरहनु परोस्। नारदले दक्षको त्यो श्रापलाई हाँसी-हाँसी स्वीकार गरे किनभने उनले जगतको कल्याण नै गरेका थिए। साधुको लक्षण नै अपमान र कष्टलाई सहनु हो भन्ने कुरा नारदले सिद्ध गरे। यस कथाले मानिसलाई प्रवृत्तिमार्ग र निवृत्तिमार्ग बीचको भिन्नता स्पष्ट पार्छ। यो अध्यायले ईश्वर प्राप्तिको मार्गमा गुरुको भूमिका कति महत्त्वपूर्ण हुन्छ भन्ने कुरा पनि देखाउँछ। सृष्टिको विस्तारमा आइपर्ने यस्ता अवरोधहरूले अन्ततः मोक्षको महिमालाई नै स्थापित गर्दछन्। अन्त्यमा, दक्षको क्रोध र नारदको शान्त स्वभावको तुलनाबाट साँचो भक्तिको पहिचान मिल्दछ।
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष :
यस अध्यायले संसारको भौतिक विस्तार (प्रवृत्तिमार्ग) र आध्यात्मिक मुक्ति (निवृत्तिमार्ग) बीचको द्वन्द्वलाई दार्शनिक रूपमा प्रस्तुत गरेको छ। नारदका कूटवचनहरूले शरीरलाई 'पच्चीस तत्वको घर' र बुद्धिलाई 'स्वैरिणी स्त्री' भन्दै आध्यात्मिक ज्ञानको गहिराइ प्रकट गर्दछन्। यसले जीवलाई आफ्नो वास्तविक स्वरूप (आत्मा) नचिनुन्जेलसम्म संसारका सबै कर्महरू बन्धनकारी मात्र हुन्छन् भन्ने सिकाउँछ। कालचक्रको धारिलोपन र त्यसको अपरिवर्तनीय गतिलाई बुझ्नु नै बुद्धिमानी हो भन्ने यसको मुख्य दर्शन हो। दक्षले साङ्ख्यिक सृष्टिको कुरा गर्छन् भने नारदले आत्मिक शान्तिको कुरा गर्छन्। वैराग्य भनेको भोगपछि आउने निराशा मात्र नभएर विवेकद्वारा प्राप्त गरिने उच्च अवस्था हो भन्ने पक्षलाई यहाँ हर्यश्वहरूको निर्णयले पुस्टि गर्छ। शास्त्रलाई 'पिता' र 'हाँस' को संज्ञा दिएर यसले विवेक (नीर-क्षीर विवेक) को महत्त्वलाई उजागर गरेको छ। दक्षको श्रापले वास्तवमा नारदलाई विश्वभरि ज्ञान फैलाउने अवसर प्रदान गर्यो, जसले दुष्टको श्राप पनि साधुको लागि वरदान बन्छ भन्ने देखाउँछ। यसले तीन ऋणहरू (देव, ऋषि, पितृ) को चर्चा गर्दै ती ऋणभन्दा पनि ठुलो कर्तव्य ईश्वर प्राप्ति हो भन्ने सङ्केत गर्दछ। अन्ततः, यो अध्यायले कर्मकाण्डभन्दा माथि उठेर अध्यात्मको मार्गमा लाग्नु नै मानव जीवनको सर्वोच्च लक्ष्य हो भन्ने दार्शनिक निष्कर्ष निकाल्दछ।
No comments:
Post a Comment