श्रीमद्भागवत महापुराण
षष्ठः स्कन्धः – चतुर्थोऽध्यायः
राजोवाच –
देवासुरनृणां
सर्गो नागानां मृगपक्षिणाम् ।
सामासिकस्त्वया प्रोक्तो यस्तु स्वायम्भुवेऽन्तरे ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः राजा परीक्षितले सोधे— भगवन्! तपाईंले पहिले स्वयम्भुव मन्वन्तरमा देवता, असुर, मनुष्य, नाग, मृग र पशुपक्षी आदिको सृष्टि कसरी भयो भन्ने कुरा संक्षेपमा बताउनुभयो ।। १ ।।
तस्यैव व्यासमिच्छामि ज्ञातुं ते भगवन्यथा ।
अनुसर्गं यया शक्त्या ससर्ज भगवान् परः ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः हे भगवन्! अब म त्यस विषयमा विस्तारपूर्वक जान्न चाहन्छु। प्रकृति आदि कारणका पनि परम कारण परमात्माले आफ्नो कुन शक्तिद्वारा यो अनुसर्ग (सृष्टि) गर्नुभयो, त्यसबारे जान्ने मेरो तीव्र इच्छा छ ।। २ ।।
श्रीसूत उवाच –
इति सम्प्रश्नमाकर्ण्य राजर्षेर्बादरायणिः ।
प्रतिनन्द्य महायोगी जगाद मुनिसत्तमाः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः सूतजी भन्नुहुन्छ— हे मुनिश्रेष्ठ शौनकादि ऋषिहरू! परमयोगी श्रीशुकदेवजीले राजर्षि परीक्षितको यस्तो प्रश्न सुनेर उनलाई अभिनन्दन गर्दै यस प्रकार भन्नुभयो ।। ३ ।।
श्रीशुक उवाच —
यदा प्रचेतसः पुत्रा दश प्राचीनबर्हिषः ।
अन्तःसमुद्रादुन्मग्ना ददृशुर्गां द्रुमैर्वृताम् ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजीले भन्नुभयो— राजा प्राचीनबर्हिका प्रचेता नामका दस छोराहरू थिए। जब उनीहरू समुद्रबाट बाहिर निस्किए, तब उनीहरूले आफ्ना पिता निवृत्तिपरायण भएपछि पृथ्वीको सबै भाग रुखहरूले ढाकिएको देखे ।। ४ ।।
द्रुमेभ्यः क्रुध्यमानास्ते तपोदीपितमन्यवः ।
मुखतो वायुमग्निं च ससृजुस्तद्दिधक्षया ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः रुखहरूले पृथ्वी ढाकिएको देख्दा उनीहरू क्रोधित भए। उनीहरूको तपोबलले क्रोधको अग्नि प्रकट भयो र ती रुखहरूलाई जलाउनका लागि उनीहरूले मुखबाट वायु र अग्निलाई उत्पन्न गरे ।। ५ ।।
ताभ्यां निर्दह्यमानान् तान् उपलभ्य कुरूद्वह ।
राजोवाच महान्सोमो मन्युं प्रशमयन्निव ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे कुरुनन्दन परीक्षित! जब प्रचेताहरूले उत्पन्न गरेको अग्नि र वायुले रुखहरू डढ्न थाले, तब वनस्पतिहरूका राजा चन्द्रमाले उनीहरूको क्रोध शान्त पार्न यस प्रकार भन्न थाले ।। ६ ।।
न द्रुमेभ्यो महाभागा दीनेभ्यो द्रोग्धुमर्हथ ।
विवर्धयिषवो यूयं प्रजानां पतयः स्मृताः ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे महाभाग प्रचेताहरू! यी वृक्षहरू दीन छन्, यिनीहरूसँग द्रोह नगर। तिमीहरू प्रजाका संरक्षक (प्रजापति) भएकाले प्रजाको वृद्धि र रक्षा गर्नु नै तिमीहरूको धर्म हो ।। ७ ।।
अहो प्रजापतिपतिः भगवान् हरिरव्ययः ।
वनस्पतीनोषधीश्च ससर्जोर्जमिषं विभुः ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रजाका अधिपति अविनाशी भगवान् श्रीहरिले सम्पूर्ण वनस्पति र औषधिहरूलाई अन्य प्राणीहरूको पोषणका लागि उत्पन्न गर्नुभएको हो ।। ८ ।।
अन्नं चराणामचरा ह्यपदः पादचारिणाम् ।
अहस्ता हस्तयुक्तानां द्विपदां च चतुष्पदः ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रकृतिमा अचरहरू चराचर (हिँडडुल गर्ने) का लागि भोजन हुन्। खुट्टा नभएका (तृण) हरू खुट्टा भएकाका लागि, हात नभएकाहरू हात भएकाका लागि र चारखुट्टेहरू दुईखुट्टे (मानिस) का निम्ति आहार स्वरूप व्यवस्था गरिएको छ ।। ९ ।।
यूयं च पित्रान्वादिष्टा देवदेवेन चानघाः ।
प्रजासर्गाय हि कथं वृक्षान् निर्दग्धुमर्हथ ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः हे निष्पाप प्रचेताहरू! तिमीहरूका पिता र देवाधिदेव भगवान्ले तिमीहरूलाई प्रजाको सृष्टि गर्न आदेश दिनुभएको छ। यस्तो अवस्थामा तिमीहरूले नै यसरी वृक्षहरू जलाउनु कसरी उचित हुन्छ? ।। १० ।।
आतिष्ठत सतां मार्गं कोपं यच्छत दीपितम् ।
पित्रा पितामहेनापि जुष्टं वः प्रपितामहैः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसैले आफ्नो क्रोध शान्त गर र आफ्ना बाबु-बाजे तथा पुर्खाहरूले अवलम्बन गरेको सत्पुरुषहरूको मार्गको अनुसरण गर ।। ११ ।।
तोकानां पितरौ बन्धू दृशः पक्ष्म स्त्रियाः पतिः ।
पतिः प्रजानां भिक्षूणां गृह्यज्ञानां बुधः सुहृत् ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी मातापिता सन्तानका, परेला आँखाका, पति पत्नीका, गृहस्थ भिक्षुकका र ज्ञानी अज्ञानीका हितैषी एवं रक्षक हुन्छन्, त्यसरी नै राजा पनि प्रजाको हित गर्ने उत्तरदायी संरक्षक हो ।। १२ ।।
अन्तर्देहेषु भूतानां आत्मास्ते हरिरीश्वरः ।
सर्वं तद्धिष्ण्यमीक्षध्वं एवं वस्तोषितो ह्यसौ ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रचेताहरू! सबै प्राणीको हृदयमा ईश्वर आत्माको रूपमा विराजमान हुनुहुन्छ। त्यसैले तिमीहरूले यी सबैलाई भगवान्को निवासस्थान (मन्दिर) ठानी सम्मान गर, जसबाट भगवान् प्रसन्न हुनुहुनेछ ।। १३ ।।
यः समुत्पतितं देह आकाशान् मन्युमुल्बणम् ।
आत्मजिज्ञासया यच्छेत् स गुणान् अतिवर्तते ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः जुन मानिसले अचानक उठेको तीव्र क्रोधलाई आत्मविचारद्वारा शरीरभित्रै शान्त गर्दछ, उसले प्रकृतिका तीनै गुणहरूमाथि विजय प्राप्त गर्दछ ।। १४ ।।
अलं दग्धैर्द्रुमैर्दीनैः खिलानां शिवमस्तु वः ।
वार्क्षी ह्येषा वरा कन्या पत्नीत्वे प्रतिगृह्यताम् ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः अब यी दीन वृक्षहरूलाई जलाउने काम नगर, बचेकाहरूको कल्याण होस्। यी वृक्षहरूद्वारा पालित भएकी मरीषा नामकी श्रेष्ठ कन्यालाई पत्नीका रूपमा स्वीकार गर ।। १५ ।।
इत्यामन्त्र्य वरारोहां कन्यामाप्सरसीं नृप ।
सोमो राजा ययौ दत्त्वा ते धर्मेणोपयेमिरे ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे परीक्षित! यसरी चन्द्रमाले प्रचेताहरूलाई सम्झाएर प्रम्लोचा नामकी अप्सराकी सुपुत्रीलाई उनीहरूलाई सुम्पेर बिदा भए। प्रचेताहरूले पनि धर्मपूर्वक उनीसँग विवाह गरे ।। १६ ।।
तेभ्यस्तस्यां समभवद् दक्षः प्राचेतसः किल ।
यस्य प्रजाविसर्गेण लोका आपूरितास्त्रयः ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः ती दसैजना प्रचेताहरूबाट उनै कन्याको गर्भमा प्राचेतस दक्षको जन्म भयो। उनै दक्षका सन्तानहरूले पछि तीनै लोक भरियो ।। १७ ।।
यथा ससर्ज भूतानि दक्षो दुहितृवत्सलः ।
रेतसा मनसा चैव तन्ममावहितः श्रृणु ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः दक्षले आफ्ना सन्तानप्रति ठुलो स्नेह राख्दथे। उनले जसरी आफ्नो सङ्कल्प र वीर्यद्वारा विभिन्न प्राणीको सृष्टि गरे, त्यसबारे म बताउँछु, सावधान भएर सुन ।। १८ ।।
मनसैवासृजत्पूर्वं प्रजापतिरिमाः प्रजाः ।
देवासुरमनुष्यादीन् नभःस्थलजलौकसः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः दक्ष प्रजापतिले पहिले आफ्नो सङ्कल्प (मन) ले नै आकाश, थल र जलमा बस्ने देवता, असुर र मनुष्य आदि प्रजाको सृष्टि गरे ।। १९ ।।
तमबृंहितमालोक्य प्रजासर्गं प्रजापतिः ।
विन्ध्यपादानुपव्रज्य सोऽचरद् दुष्करं तपः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः जब उनले आफ्नो सृष्टि सन्तोषजनक रूपमा विस्तार भएको देखेनन्, तब उनी विन्ध्याचल पर्वतमा गएर कठिन तपस्यामा लीन भए ।। २० ।।
तत्राघमर्षणं नाम तीर्थं पापहरं परम् ।
उपस्पृश्यानुसवनं तपसातोषयद् हरिम् ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ 'अघमर्षण' नामको परम पापनाशक श्रेष्ठ तीर्थ छ। प्रजापति दक्षले त्यस तीर्थमा त्रिकाल स्नान गर्दै कठिन तपस्याद्वारा भगवान् श्रीहरिलाई प्रसन्न तुल्याए ।। २१ ।।
अस्तौषीद्धंसगुह्येन भगवन्तं अधोक्षजम् ।
तुभ्यं तदभिधास्यामि कस्यातुष्यद् यथा हरिः ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रजापति दक्षले 'हंसगुह्य' नामको स्तोत्रले भगवान्को स्तुति गरे। म तिमीलाई त्यही स्तुति सुनाउँछु, जसबाट भगवान् प्रसन्न हुनुभएको थियो ।। २२ ।।
नमः परायावितथानुभूतये
गुणत्रयाभासनिमित्तबन्धवे ।
अदृष्टधाम्ने गुणतत्त्वबुद्धिभिः
निवृत्तमानाय दधे स्वयम्भुवे ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः दक्षले स्तुति गर्दै भने— हे भगवन्! तपाईंको अनुभूति सत्य र अमोघ छ। तपाईं प्रकृति र गुणहरूभन्दा पर हुनुहुन्छ। त्रिगुणमय संसारलाई नै सत्य मान्नेहरूले तपाईंको दर्शन पाउन सक्दैनन्। तपाईं स्वयंप्रकाश र अनन्त हुनुहुन्छ, यस्ता परमात्मालाई मेरो नमस्कार छ ।। २३ ।।
न यस्य सख्यं पुरुषोऽवैति सख्युः
सखा वसन् संवसतः पुरेऽस्मिन् ।
गुणो यथा गुणिनो व्यक्तदृष्टेः
तस्मै महेशाय नमस्करोमि ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे महेश्वर! तपाईं जीवका परम सखा भएर यही शरीरमा रहनुहुन्छ, तापनि जीवले तपाईंको सख्यभाव र सामर्थ्यलाई जान्न सक्दैन। जसरी दृश्य पदार्थले द्रष्टालाई देख्न सक्दैन, त्यसरी नै यो जगत्ले तपाईंलाई जान्दैन। म तपाईंलाई नमस्कार गर्दछु ।। २४ ।।
देहोऽसवोऽक्षा मनवो भूतमात्रा
नात्मानमन्यं च विदुः परं यत् ।
सर्वं पुमान् वेद गुणांश्च तज्ज्ञो
न वेद सर्वज्ञमनन्तमीडे ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः देह, प्राण, इन्द्रिय र मन जड भएकाले न आफूलाई जान्दछन् न त तपाईंलाई नै। तर जीवले यी सबैलाई जान्दाजान्दै पनि सर्वज्ञ तपाईंलाई जान्न सक्दैन। म त्यस्ता अनन्त प्रभुको स्तुति गर्दछु ।। २५ ।।
यदोपरामो मनसो नामरूप
रूपस्य दृष्टस्मृतिसंप्रमोषात् ।
य ईयते केवलया स्वसंस्थया
हंसाय तस्मै शुचिसद्मने नमः ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः जब मनका वृत्तिहरू र स्मृतिहरूको लोप भई मन समाधिमा लीन हुन्छ, तब तपाईं आफ्नो सच्चिदानन्द स्वरूपमा प्रकाशित हुनुहुन्छ। शुद्ध हृदयमा निवास गर्ने तपाईं पवित्र परमात्मालाई मेरो नमस्कार छ ।। २६ ।।
मनीषिणोऽन्तर्हृदि सन्निवेशितं
स्वशक्तिभिर्नवभिश्च त्रिवृद्भिः ।
वह्निं यथा दारुणि पाञ्चदश्यं
मनीषया निष्कर्षन्ति गूढम् ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी याजकहरूले पन्ध्रवटा मन्त्रद्वारा काठभित्र लुकेको अग्निलाई प्रकट गर्छन्, त्यसरी नै विवेकी पुरुषहरूले सत्ताइस शक्तिहरूभित्र लुक्नुभएका तपाईंलाई आफ्नो शुद्ध बुद्धिद्वारा हृदयमै फेला पार्दछन् ।। २७ ।।
स वै ममाशेषविशेषमाया
निषेधनिर्वाणसुखानुभूतिः ।
स सर्वनामा स च विश्वरूपः
प्रसीदतामनिरुक्तात्मशक्तिः ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः संसारका सबै भिन्नताहरू मायाका कारण हुन्। मायाको निषेध गरेपछि केवल परमानन्द स्वरूप तपाईं मात्र बाँकी रहनुहुन्छ। सम्पूर्ण नाम र रूप तपाईं नै हुनुहुन्छ, त्यसैले प्रभु! ममाथि प्रसन्न हुनुहोस् र आत्मप्रसाद प्रदान गर्नुहोस् ।। २८ ।।
यद्यन्निरुक्तं वचसा निरूपितं
धियाक्षभिर्वा मनसा वोत यस्य ।
मा भूत् स्वरूपं गुणरूपं हि तत्तत्
स वै गुणापायविसर्गलक्षणः ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः वाणीले वर्णन गरिने र मन-बुद्धिले ग्रहण गरिने सबै कुराहरू गुणका कार्य मात्र हुन्, ती तपाईंको वास्तविक स्वरूप होइनन्। तपाईं त गुणहरूको उत्पत्ति र प्रलयको आधार हुनुहुन्छ ।। २९ ।।
यस्मिन्यतो येन च यस्य यस्मै
यद् यो यथा कुरुते कार्यते च ।
परावरेषां परमं प्राक् प्रसिद्धं
तद्ब्रह्म तद्धेतुरनन्यदेकम् ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः हे भगवन्! तपाईंमै यो जगत् टिकेको छ र तपाईं नै यसको कर्ता, कारण र उद्देश्य हुनुहुन्छ। कार्य-कारणको भेद हुनुभन्दा पहिले पनि तपाईं नै हुनुहुन्थ्यो। तपाईं अद्वितीय परब्रह्म हुनुहुन्छ, ममाथि प्रसन्न हुनुहोस् ।। ३० ।।
यच्छक्तयो वदतां वादिनां वै
विवादसंवादभुवो भवन्ति ।
कुर्वन्ति चैषां मुहुरात्ममोहं
तस्मै नमोऽनन्तगुणाय भूम्ने ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः विद्वान्हरूका विवाद र संवादको विषय बन्ने तथा उनीहरूलाई मोहमा पार्ने विचित्र शक्ति भएका अनन्तगुणमय परमात्मालाई मेरो नमस्कार छ ।। ३१ ।।
अस्तीति नास्तीति च वस्तुनिष्ठयोः
एकस्थयोर्भिन्नविरुद्धधर्मणोः ।
अवेक्षितं किञ्चन योगसाङ्ख्ययोः
समं परं ह्यनुकूलं बृहत्तत् ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः उपासकहरू 'साकार' र साङ्ख्यवादीहरू 'निराकार' भनी तपाईंको वर्णन गर्छन्। यी दुई विरोधी मतहरू एकै आधारमा टिकेका छन्। तपाईं साकार र निराकार दुवैको अधिष्ठान सम परब्रह्म हुनुहुन्छ ।। ३२ ।।
योऽनुग्रहार्थं भजतां पादमूलं
अनामरूपो भगवाननन्तः ।
नामानि रूपाणि च जन्मकर्मभिः
भेजे स मह्यं परमः प्रसीदतु ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः तपाईंको प्राकृतिक नाम र रूप छैन, तापनि भक्तहरूलाई अनुग्रह गर्न तपाईं अनेक दिव्य रूप र नाम धारण गरी लीला गर्नुहुन्छ। त्यस्ता परमात्मा ममाथि प्रसन्न हुनुहोस् ।। ३३ ।।
यः प्राकृतैर्ज्ञानपथैर्जनानां
यथाशयं देहगतो विभाति ।
यथानिलः पार्थिवमाश्रितो गुणं
स ईश्वरो मे कुरुतां मनोरथम् ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी हावाले गन्धको आश्रय लिई सुगन्ध फैलाउँछ, त्यसरी नै तपाईं भक्तको भावना अनुसार विभिन्न रूपमा प्रकट हुनुहुन्छ। हे ईश्वर! मेरो अभिलाषा पूर्ण गर्नुहोस् ।। ३४ ।।
श्रीशुक उवाच —
इति स्तुतः संस्तुवतः स तस्मिन् अघमर्षणे ।
प्रादुरासीत् कुरुश्रेष्ठ भगवान् भक्तवत्सलः ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः शुकदेवजी भन्नुहुन्छ— हे परीक्षित! अघमर्षण तीर्थमा दक्षले यसरी स्तुति गरेपछि भक्तवत्सल भगवान् उनको अगाडि प्रकट हुनुभयो ।। ३५ ।।
कृतपादः सुपर्णांसे प्रलम्बाष्टमहाभुजः ।
चक्रशङ्खासिचर्मेषु धनुःपाशगदाधरः ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस समय भगवान् गरुडको काँधमा चरण राखेर प्रकट हुनुभएको थियो। उहाँका आठवटा पुष्ट हातहरूमा चक्र, शङ्ख, तलवार, ढाल, बाण, धनुष, पाश र गदा सुशोभित थिए ।। ३६ ।।
पीतवासा घनश्यामः प्रसन्नवदनेक्षणः ।
वनमालानिवीताङ्गो लसच्छ्रीवत्सकौस्तुभः ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः पहेँलो वस्त्र पहिरिनुभएका प्रसन्नवदन भगवान्को हृदयमा श्रीवत्सको चिह्न र गलामा कौस्तुभमणि झल्किरहेको थियो ।। ३७ ।।
महाकिरीटकटकः स्फुरन्मकरकुण्डलः ।
काञ्च्यङ्गुलीयवलय नूपुराङ्गदभूषितः ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः बहुमूल्य मुकुट, कुण्डल, औँठी र कल्ली आदि विभिन्न आभूषणहरूले उहाँको दिव्य स्वरूप देदीप्यमान थियो ।। ३८ ।।
त्रैलोक्यमोहनं रूपं बिभ्रन् त्रिभुवनेश्वरः ।
वृतो नारदनन्दाद्यैः पार्षदैः सुरयूथपैः ॥ ३९ ॥
स्तूयमानोऽनुगायद्भिः सिद्धगन्धर्वचारणैः ।
रूपं तन्महदाश्चर्यं विचक्ष्यागतसाध्वसः ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः नारद, नन्द, सुनन्द आदि पार्षद र देवताहरूद्वारा स्तुति गरिएका त्रिभुवनपति भगवान्को त्यो अलौकिक रूप देखेर दक्ष सुरुमा हडबडाए पनि पछि शान्त भए ।। ३९–४० ।।
ननाम दण्डवद्भूमौ प्रहृष्टात्मा प्रजापतिः ।
न किञ्चनोदीरयितुं अशकत् तीव्रया मुदा ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः हर्षित भएका दक्षले भुइँमा साष्टाङ्ग दण्डवत् प्रणाम गरे। परमानन्दको वेगले गर्दा उनी भावविह्वल भई केही बोल्न पनि सकेनन् ।। ४१ ।।
आपूरितमनोद्वारैः ह्रदिन्य इव निर्झरैः ।
तं तथावनतं भक्तं प्रजाकामं प्रजापतिम् ।
चित्तज्ञः सर्वभूतानां इदमाह जनार्दनः ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः भक्तको हृदयको कुरा जान्ने भगवान् जनार्दनले नम्र भई उभिएका र सन्तान वृद्धिको कामना राखेका दक्षलाई यस प्रकार भन्नुभयो ।। ४२ ।।
श्रीभगवानुवाच —
प्राचेतस महाभाग संसिद्धस्तपसा भवान् ।
यच्छ्रद्धया मत्परया मयि भावं परं गतः ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्ले भन्नुभयो— हे महाभाग दक्ष! तिम्रो तपस्या सफल भयो, किनकि मप्रतिको श्रद्धाले तिम्रो हृदयमा पराभक्तिको उदय भएको छ ।। ४३ ।।
प्रीतोऽहं ते प्रजानाथ यत्तेऽस्योद्बृंहणं तपः ।
ममैष कामो भूतानां यद्भूयासुर्विभूतयः ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे प्रजानाथ! तिमीले विश्व विस्तारका लागि गरेको तपस्याबाट म प्रसन्न छु। संसारको उन्नति र प्राणीहरूको समृद्धि नै मेरो पनि इच्छा हो ।। ४४ ।।
ब्रह्मा भवो भवन्तश्च मनवो विबुधेश्वराः ।
विभूतयो मम ह्येता भूतानां भूतिहेतवः ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्रह्मा, शिव, तिमी जस्ता प्रजापति, मनु र देवताहरू सबै मेरा विभूति हुन् र प्राणीहरूको उत्पत्तिका निमित्त हुन् ।। ४५ ।।
तपो मे हृदयं ब्रह्मंन् तनुर्विद्या क्रियाऽऽकृतिः ।
अङ्गानि क्रतवो जाता धर्म आत्मासवः सुराः ॥ ४६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे प्रजापति! तपस्या मेरो हृदय हो, विद्या शरीर हो, कर्म आकृति हो, यज्ञ अङ्ग हो, धर्म मन हो र देवताहरू मेरा प्राण हुन् ।। ४६ ।।
अहमेवासमेवाग्रे नान्यन् किञ्चान्तरं बहिः ।
संज्ञानमात्रमव्यक्तं प्रसुप्तमिव विश्वतः ॥ ४७ ॥
नेपाली भावानुवादः सृष्टि हुनुभन्दा पहिले केवल म मात्र थिएँ। त्यसबेला भित्र-बाहिर केही थिएन, न द्रष्टा न दृश्य। म केवल अव्यक्त ज्ञानस्वरूप मात्र थिएँ ।। ४७ ।।
मय्यनन्तगुणेऽनन्ते गुणतो गुणविग्रहः ।
यदासीत् तत एवाद्यः स्वयम्भूः समभूदजः ॥ ४८ ॥
नेपाली भावानुवादः जब मभित्र रहेको गुणमयी मायाको क्षोभ भयो, तब यो ब्रह्माण्ड उत्पन्न भयो र त्यसमा सर्वप्रथम ब्रह्माजी प्रकट हुनुभयो ।। ४८ ।।
स वै यदा महादेवो मम वीर्योपबृंहितः ।
मेने खिलमिवात्मानं उद्यतः सर्गकर्मणि ॥ ४९ ॥
नेपाली भावानुवादः मैले शक्ति सञ्चार गरेपछि ब्रह्माजी सृष्टि गर्न उद्यत भए, तर सुरुमा उनले आफूलाई यस कार्यमा असमर्थ महसुस गरे ।। ४९ ।।
अथ मेऽभिहितो देवः तपोऽतप्यत दारुणम् ।
नव विश्वसृजो युष्मान् येनादावसृजद्विभुः ॥ ५० ॥
नेपाली भावानुवादः मैले दिएको आज्ञा अनुसार उनले घोर तपस्या गरे र त्यसैको प्रभावले तिमीहरू नौ जना प्रजापतिहरूको सृष्टि भयो ।। ५० ।।
एषा पञ्चजनस्याङ्ग दुहिता वै प्रजापतेः ।
असिक्नी नाम पत्नीत्वे प्रजेश प्रतिगृह्यताम् ॥ ५१ ॥
नेपाली भावानुवादः हे दक्ष! यी पञ्चजनी प्रजापतिकी छोरी असिक्नी हुन्, यिनलाई पत्नीका रूपमा स्वीकार गर ।। ५१ ।।
मिथुनव्यवायधर्मः त्वं प्रजासर्गमिमं पुनः ।
मिथुनव्यवायधर्मिण्यां भूरिशो भावयिष्यसि ॥ ५२ ॥
नेपाली भावानुवादः अब तिमी गृहस्थोचित दाम्पत्य धर्मलाई अगाडि बढाऊ र यिनीद्वारा धेरै प्रजा उत्पन्न गर ।। ५२ ।।
त्वत्तोऽधस्तात्प्रजाः सर्वा मिथुनीभूय मायया ।
मदीयया भविष्यन्ति हरिष्यन्ति च मे बलिम् ॥ ५३ ॥
नेपाली भावानुवादः तिमीपछिका सबै प्रजाहरू मेरो मायाको प्रभावले स्त्री-पुरुषको संयोगबाटै उत्पन्न हुनेछन् र मेरो सेवामा लाग्नेछन् ।। ५३ ।।
श्रीशुक उवाच —
इत्युक्त्वा मिषतस्तस्य भगवान् विश्वभावनः ।
स्वप्नोपलब्धार्थ इव तत्रैवान्तर्दधे हरिः ॥ ५४ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ— विश्वका नियन्ता भगवान् श्रीहरिले यसो भनेर दक्षको अगाडि नै त्यसरी नै अन्तर्धान हुनुभयो, जसरी सपनामा देखिएको वस्तु निद्रा खुल्दा हराउँछ ।। ५४ ।।
सामासिकस्त्वया प्रोक्तो यस्तु स्वायम्भुवेऽन्तरे ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः राजा परीक्षितले सोधे— भगवन्! तपाईंले पहिले स्वयम्भुव मन्वन्तरमा देवता, असुर, मनुष्य, नाग, मृग र पशुपक्षी आदिको सृष्टि कसरी भयो भन्ने कुरा संक्षेपमा बताउनुभयो ।। १ ।।
तस्यैव व्यासमिच्छामि ज्ञातुं ते भगवन्यथा ।
अनुसर्गं यया शक्त्या ससर्ज भगवान् परः ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः हे भगवन्! अब म त्यस विषयमा विस्तारपूर्वक जान्न चाहन्छु। प्रकृति आदि कारणका पनि परम कारण परमात्माले आफ्नो कुन शक्तिद्वारा यो अनुसर्ग (सृष्टि) गर्नुभयो, त्यसबारे जान्ने मेरो तीव्र इच्छा छ ।। २ ।।
श्रीसूत उवाच –
इति सम्प्रश्नमाकर्ण्य राजर्षेर्बादरायणिः ।
प्रतिनन्द्य महायोगी जगाद मुनिसत्तमाः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः सूतजी भन्नुहुन्छ— हे मुनिश्रेष्ठ शौनकादि ऋषिहरू! परमयोगी श्रीशुकदेवजीले राजर्षि परीक्षितको यस्तो प्रश्न सुनेर उनलाई अभिनन्दन गर्दै यस प्रकार भन्नुभयो ।। ३ ।।
श्रीशुक उवाच —
यदा प्रचेतसः पुत्रा दश प्राचीनबर्हिषः ।
अन्तःसमुद्रादुन्मग्ना ददृशुर्गां द्रुमैर्वृताम् ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजीले भन्नुभयो— राजा प्राचीनबर्हिका प्रचेता नामका दस छोराहरू थिए। जब उनीहरू समुद्रबाट बाहिर निस्किए, तब उनीहरूले आफ्ना पिता निवृत्तिपरायण भएपछि पृथ्वीको सबै भाग रुखहरूले ढाकिएको देखे ।। ४ ।।
द्रुमेभ्यः क्रुध्यमानास्ते तपोदीपितमन्यवः ।
मुखतो वायुमग्निं च ससृजुस्तद्दिधक्षया ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः रुखहरूले पृथ्वी ढाकिएको देख्दा उनीहरू क्रोधित भए। उनीहरूको तपोबलले क्रोधको अग्नि प्रकट भयो र ती रुखहरूलाई जलाउनका लागि उनीहरूले मुखबाट वायु र अग्निलाई उत्पन्न गरे ।। ५ ।।
ताभ्यां निर्दह्यमानान् तान् उपलभ्य कुरूद्वह ।
राजोवाच महान्सोमो मन्युं प्रशमयन्निव ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे कुरुनन्दन परीक्षित! जब प्रचेताहरूले उत्पन्न गरेको अग्नि र वायुले रुखहरू डढ्न थाले, तब वनस्पतिहरूका राजा चन्द्रमाले उनीहरूको क्रोध शान्त पार्न यस प्रकार भन्न थाले ।। ६ ।।
न द्रुमेभ्यो महाभागा दीनेभ्यो द्रोग्धुमर्हथ ।
विवर्धयिषवो यूयं प्रजानां पतयः स्मृताः ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे महाभाग प्रचेताहरू! यी वृक्षहरू दीन छन्, यिनीहरूसँग द्रोह नगर। तिमीहरू प्रजाका संरक्षक (प्रजापति) भएकाले प्रजाको वृद्धि र रक्षा गर्नु नै तिमीहरूको धर्म हो ।। ७ ।।
अहो प्रजापतिपतिः भगवान् हरिरव्ययः ।
वनस्पतीनोषधीश्च ससर्जोर्जमिषं विभुः ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रजाका अधिपति अविनाशी भगवान् श्रीहरिले सम्पूर्ण वनस्पति र औषधिहरूलाई अन्य प्राणीहरूको पोषणका लागि उत्पन्न गर्नुभएको हो ।। ८ ।।
अन्नं चराणामचरा ह्यपदः पादचारिणाम् ।
अहस्ता हस्तयुक्तानां द्विपदां च चतुष्पदः ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रकृतिमा अचरहरू चराचर (हिँडडुल गर्ने) का लागि भोजन हुन्। खुट्टा नभएका (तृण) हरू खुट्टा भएकाका लागि, हात नभएकाहरू हात भएकाका लागि र चारखुट्टेहरू दुईखुट्टे (मानिस) का निम्ति आहार स्वरूप व्यवस्था गरिएको छ ।। ९ ।।
यूयं च पित्रान्वादिष्टा देवदेवेन चानघाः ।
प्रजासर्गाय हि कथं वृक्षान् निर्दग्धुमर्हथ ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः हे निष्पाप प्रचेताहरू! तिमीहरूका पिता र देवाधिदेव भगवान्ले तिमीहरूलाई प्रजाको सृष्टि गर्न आदेश दिनुभएको छ। यस्तो अवस्थामा तिमीहरूले नै यसरी वृक्षहरू जलाउनु कसरी उचित हुन्छ? ।। १० ।।
आतिष्ठत सतां मार्गं कोपं यच्छत दीपितम् ।
पित्रा पितामहेनापि जुष्टं वः प्रपितामहैः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसैले आफ्नो क्रोध शान्त गर र आफ्ना बाबु-बाजे तथा पुर्खाहरूले अवलम्बन गरेको सत्पुरुषहरूको मार्गको अनुसरण गर ।। ११ ।।
तोकानां पितरौ बन्धू दृशः पक्ष्म स्त्रियाः पतिः ।
पतिः प्रजानां भिक्षूणां गृह्यज्ञानां बुधः सुहृत् ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी मातापिता सन्तानका, परेला आँखाका, पति पत्नीका, गृहस्थ भिक्षुकका र ज्ञानी अज्ञानीका हितैषी एवं रक्षक हुन्छन्, त्यसरी नै राजा पनि प्रजाको हित गर्ने उत्तरदायी संरक्षक हो ।। १२ ।।
अन्तर्देहेषु भूतानां आत्मास्ते हरिरीश्वरः ।
सर्वं तद्धिष्ण्यमीक्षध्वं एवं वस्तोषितो ह्यसौ ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रचेताहरू! सबै प्राणीको हृदयमा ईश्वर आत्माको रूपमा विराजमान हुनुहुन्छ। त्यसैले तिमीहरूले यी सबैलाई भगवान्को निवासस्थान (मन्दिर) ठानी सम्मान गर, जसबाट भगवान् प्रसन्न हुनुहुनेछ ।। १३ ।।
यः समुत्पतितं देह आकाशान् मन्युमुल्बणम् ।
आत्मजिज्ञासया यच्छेत् स गुणान् अतिवर्तते ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः जुन मानिसले अचानक उठेको तीव्र क्रोधलाई आत्मविचारद्वारा शरीरभित्रै शान्त गर्दछ, उसले प्रकृतिका तीनै गुणहरूमाथि विजय प्राप्त गर्दछ ।। १४ ।।
अलं दग्धैर्द्रुमैर्दीनैः खिलानां शिवमस्तु वः ।
वार्क्षी ह्येषा वरा कन्या पत्नीत्वे प्रतिगृह्यताम् ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः अब यी दीन वृक्षहरूलाई जलाउने काम नगर, बचेकाहरूको कल्याण होस्। यी वृक्षहरूद्वारा पालित भएकी मरीषा नामकी श्रेष्ठ कन्यालाई पत्नीका रूपमा स्वीकार गर ।। १५ ।।
इत्यामन्त्र्य वरारोहां कन्यामाप्सरसीं नृप ।
सोमो राजा ययौ दत्त्वा ते धर्मेणोपयेमिरे ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे परीक्षित! यसरी चन्द्रमाले प्रचेताहरूलाई सम्झाएर प्रम्लोचा नामकी अप्सराकी सुपुत्रीलाई उनीहरूलाई सुम्पेर बिदा भए। प्रचेताहरूले पनि धर्मपूर्वक उनीसँग विवाह गरे ।। १६ ।।
तेभ्यस्तस्यां समभवद् दक्षः प्राचेतसः किल ।
यस्य प्रजाविसर्गेण लोका आपूरितास्त्रयः ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः ती दसैजना प्रचेताहरूबाट उनै कन्याको गर्भमा प्राचेतस दक्षको जन्म भयो। उनै दक्षका सन्तानहरूले पछि तीनै लोक भरियो ।। १७ ।।
यथा ससर्ज भूतानि दक्षो दुहितृवत्सलः ।
रेतसा मनसा चैव तन्ममावहितः श्रृणु ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः दक्षले आफ्ना सन्तानप्रति ठुलो स्नेह राख्दथे। उनले जसरी आफ्नो सङ्कल्प र वीर्यद्वारा विभिन्न प्राणीको सृष्टि गरे, त्यसबारे म बताउँछु, सावधान भएर सुन ।। १८ ।।
मनसैवासृजत्पूर्वं प्रजापतिरिमाः प्रजाः ।
देवासुरमनुष्यादीन् नभःस्थलजलौकसः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः दक्ष प्रजापतिले पहिले आफ्नो सङ्कल्प (मन) ले नै आकाश, थल र जलमा बस्ने देवता, असुर र मनुष्य आदि प्रजाको सृष्टि गरे ।। १९ ।।
तमबृंहितमालोक्य प्रजासर्गं प्रजापतिः ।
विन्ध्यपादानुपव्रज्य सोऽचरद् दुष्करं तपः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः जब उनले आफ्नो सृष्टि सन्तोषजनक रूपमा विस्तार भएको देखेनन्, तब उनी विन्ध्याचल पर्वतमा गएर कठिन तपस्यामा लीन भए ।। २० ।।
तत्राघमर्षणं नाम तीर्थं पापहरं परम् ।
उपस्पृश्यानुसवनं तपसातोषयद् हरिम् ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ 'अघमर्षण' नामको परम पापनाशक श्रेष्ठ तीर्थ छ। प्रजापति दक्षले त्यस तीर्थमा त्रिकाल स्नान गर्दै कठिन तपस्याद्वारा भगवान् श्रीहरिलाई प्रसन्न तुल्याए ।। २१ ।।
अस्तौषीद्धंसगुह्येन भगवन्तं अधोक्षजम् ।
तुभ्यं तदभिधास्यामि कस्यातुष्यद् यथा हरिः ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रजापति दक्षले 'हंसगुह्य' नामको स्तोत्रले भगवान्को स्तुति गरे। म तिमीलाई त्यही स्तुति सुनाउँछु, जसबाट भगवान् प्रसन्न हुनुभएको थियो ।। २२ ।।
नमः परायावितथानुभूतये
गुणत्रयाभासनिमित्तबन्धवे ।
अदृष्टधाम्ने गुणतत्त्वबुद्धिभिः
निवृत्तमानाय दधे स्वयम्भुवे ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः दक्षले स्तुति गर्दै भने— हे भगवन्! तपाईंको अनुभूति सत्य र अमोघ छ। तपाईं प्रकृति र गुणहरूभन्दा पर हुनुहुन्छ। त्रिगुणमय संसारलाई नै सत्य मान्नेहरूले तपाईंको दर्शन पाउन सक्दैनन्। तपाईं स्वयंप्रकाश र अनन्त हुनुहुन्छ, यस्ता परमात्मालाई मेरो नमस्कार छ ।। २३ ।।
न यस्य सख्यं पुरुषोऽवैति सख्युः
सखा वसन् संवसतः पुरेऽस्मिन् ।
गुणो यथा गुणिनो व्यक्तदृष्टेः
तस्मै महेशाय नमस्करोमि ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे महेश्वर! तपाईं जीवका परम सखा भएर यही शरीरमा रहनुहुन्छ, तापनि जीवले तपाईंको सख्यभाव र सामर्थ्यलाई जान्न सक्दैन। जसरी दृश्य पदार्थले द्रष्टालाई देख्न सक्दैन, त्यसरी नै यो जगत्ले तपाईंलाई जान्दैन। म तपाईंलाई नमस्कार गर्दछु ।। २४ ।।
देहोऽसवोऽक्षा मनवो भूतमात्रा
नात्मानमन्यं च विदुः परं यत् ।
सर्वं पुमान् वेद गुणांश्च तज्ज्ञो
न वेद सर्वज्ञमनन्तमीडे ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः देह, प्राण, इन्द्रिय र मन जड भएकाले न आफूलाई जान्दछन् न त तपाईंलाई नै। तर जीवले यी सबैलाई जान्दाजान्दै पनि सर्वज्ञ तपाईंलाई जान्न सक्दैन। म त्यस्ता अनन्त प्रभुको स्तुति गर्दछु ।। २५ ।।
यदोपरामो मनसो नामरूप
रूपस्य दृष्टस्मृतिसंप्रमोषात् ।
य ईयते केवलया स्वसंस्थया
हंसाय तस्मै शुचिसद्मने नमः ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः जब मनका वृत्तिहरू र स्मृतिहरूको लोप भई मन समाधिमा लीन हुन्छ, तब तपाईं आफ्नो सच्चिदानन्द स्वरूपमा प्रकाशित हुनुहुन्छ। शुद्ध हृदयमा निवास गर्ने तपाईं पवित्र परमात्मालाई मेरो नमस्कार छ ।। २६ ।।
मनीषिणोऽन्तर्हृदि सन्निवेशितं
स्वशक्तिभिर्नवभिश्च त्रिवृद्भिः ।
वह्निं यथा दारुणि पाञ्चदश्यं
मनीषया निष्कर्षन्ति गूढम् ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी याजकहरूले पन्ध्रवटा मन्त्रद्वारा काठभित्र लुकेको अग्निलाई प्रकट गर्छन्, त्यसरी नै विवेकी पुरुषहरूले सत्ताइस शक्तिहरूभित्र लुक्नुभएका तपाईंलाई आफ्नो शुद्ध बुद्धिद्वारा हृदयमै फेला पार्दछन् ।। २७ ।।
स वै ममाशेषविशेषमाया
निषेधनिर्वाणसुखानुभूतिः ।
स सर्वनामा स च विश्वरूपः
प्रसीदतामनिरुक्तात्मशक्तिः ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः संसारका सबै भिन्नताहरू मायाका कारण हुन्। मायाको निषेध गरेपछि केवल परमानन्द स्वरूप तपाईं मात्र बाँकी रहनुहुन्छ। सम्पूर्ण नाम र रूप तपाईं नै हुनुहुन्छ, त्यसैले प्रभु! ममाथि प्रसन्न हुनुहोस् र आत्मप्रसाद प्रदान गर्नुहोस् ।। २८ ।।
यद्यन्निरुक्तं वचसा निरूपितं
धियाक्षभिर्वा मनसा वोत यस्य ।
मा भूत् स्वरूपं गुणरूपं हि तत्तत्
स वै गुणापायविसर्गलक्षणः ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः वाणीले वर्णन गरिने र मन-बुद्धिले ग्रहण गरिने सबै कुराहरू गुणका कार्य मात्र हुन्, ती तपाईंको वास्तविक स्वरूप होइनन्। तपाईं त गुणहरूको उत्पत्ति र प्रलयको आधार हुनुहुन्छ ।। २९ ।।
यस्मिन्यतो येन च यस्य यस्मै
यद् यो यथा कुरुते कार्यते च ।
परावरेषां परमं प्राक् प्रसिद्धं
तद्ब्रह्म तद्धेतुरनन्यदेकम् ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः हे भगवन्! तपाईंमै यो जगत् टिकेको छ र तपाईं नै यसको कर्ता, कारण र उद्देश्य हुनुहुन्छ। कार्य-कारणको भेद हुनुभन्दा पहिले पनि तपाईं नै हुनुहुन्थ्यो। तपाईं अद्वितीय परब्रह्म हुनुहुन्छ, ममाथि प्रसन्न हुनुहोस् ।। ३० ।।
यच्छक्तयो वदतां वादिनां वै
विवादसंवादभुवो भवन्ति ।
कुर्वन्ति चैषां मुहुरात्ममोहं
तस्मै नमोऽनन्तगुणाय भूम्ने ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः विद्वान्हरूका विवाद र संवादको विषय बन्ने तथा उनीहरूलाई मोहमा पार्ने विचित्र शक्ति भएका अनन्तगुणमय परमात्मालाई मेरो नमस्कार छ ।। ३१ ।।
अस्तीति नास्तीति च वस्तुनिष्ठयोः
एकस्थयोर्भिन्नविरुद्धधर्मणोः ।
अवेक्षितं किञ्चन योगसाङ्ख्ययोः
समं परं ह्यनुकूलं बृहत्तत् ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः उपासकहरू 'साकार' र साङ्ख्यवादीहरू 'निराकार' भनी तपाईंको वर्णन गर्छन्। यी दुई विरोधी मतहरू एकै आधारमा टिकेका छन्। तपाईं साकार र निराकार दुवैको अधिष्ठान सम परब्रह्म हुनुहुन्छ ।। ३२ ।।
योऽनुग्रहार्थं भजतां पादमूलं
अनामरूपो भगवाननन्तः ।
नामानि रूपाणि च जन्मकर्मभिः
भेजे स मह्यं परमः प्रसीदतु ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः तपाईंको प्राकृतिक नाम र रूप छैन, तापनि भक्तहरूलाई अनुग्रह गर्न तपाईं अनेक दिव्य रूप र नाम धारण गरी लीला गर्नुहुन्छ। त्यस्ता परमात्मा ममाथि प्रसन्न हुनुहोस् ।। ३३ ।।
यः प्राकृतैर्ज्ञानपथैर्जनानां
यथाशयं देहगतो विभाति ।
यथानिलः पार्थिवमाश्रितो गुणं
स ईश्वरो मे कुरुतां मनोरथम् ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी हावाले गन्धको आश्रय लिई सुगन्ध फैलाउँछ, त्यसरी नै तपाईं भक्तको भावना अनुसार विभिन्न रूपमा प्रकट हुनुहुन्छ। हे ईश्वर! मेरो अभिलाषा पूर्ण गर्नुहोस् ।। ३४ ।।
श्रीशुक उवाच —
इति स्तुतः संस्तुवतः स तस्मिन् अघमर्षणे ।
प्रादुरासीत् कुरुश्रेष्ठ भगवान् भक्तवत्सलः ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः शुकदेवजी भन्नुहुन्छ— हे परीक्षित! अघमर्षण तीर्थमा दक्षले यसरी स्तुति गरेपछि भक्तवत्सल भगवान् उनको अगाडि प्रकट हुनुभयो ।। ३५ ।।
कृतपादः सुपर्णांसे प्रलम्बाष्टमहाभुजः ।
चक्रशङ्खासिचर्मेषु धनुःपाशगदाधरः ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस समय भगवान् गरुडको काँधमा चरण राखेर प्रकट हुनुभएको थियो। उहाँका आठवटा पुष्ट हातहरूमा चक्र, शङ्ख, तलवार, ढाल, बाण, धनुष, पाश र गदा सुशोभित थिए ।। ३६ ।।
पीतवासा घनश्यामः प्रसन्नवदनेक्षणः ।
वनमालानिवीताङ्गो लसच्छ्रीवत्सकौस्तुभः ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः पहेँलो वस्त्र पहिरिनुभएका प्रसन्नवदन भगवान्को हृदयमा श्रीवत्सको चिह्न र गलामा कौस्तुभमणि झल्किरहेको थियो ।। ३७ ।।
महाकिरीटकटकः स्फुरन्मकरकुण्डलः ।
काञ्च्यङ्गुलीयवलय नूपुराङ्गदभूषितः ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः बहुमूल्य मुकुट, कुण्डल, औँठी र कल्ली आदि विभिन्न आभूषणहरूले उहाँको दिव्य स्वरूप देदीप्यमान थियो ।। ३८ ।।
त्रैलोक्यमोहनं रूपं बिभ्रन् त्रिभुवनेश्वरः ।
वृतो नारदनन्दाद्यैः पार्षदैः सुरयूथपैः ॥ ३९ ॥
स्तूयमानोऽनुगायद्भिः सिद्धगन्धर्वचारणैः ।
रूपं तन्महदाश्चर्यं विचक्ष्यागतसाध्वसः ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः नारद, नन्द, सुनन्द आदि पार्षद र देवताहरूद्वारा स्तुति गरिएका त्रिभुवनपति भगवान्को त्यो अलौकिक रूप देखेर दक्ष सुरुमा हडबडाए पनि पछि शान्त भए ।। ३९–४० ।।
ननाम दण्डवद्भूमौ प्रहृष्टात्मा प्रजापतिः ।
न किञ्चनोदीरयितुं अशकत् तीव्रया मुदा ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः हर्षित भएका दक्षले भुइँमा साष्टाङ्ग दण्डवत् प्रणाम गरे। परमानन्दको वेगले गर्दा उनी भावविह्वल भई केही बोल्न पनि सकेनन् ।। ४१ ।।
आपूरितमनोद्वारैः ह्रदिन्य इव निर्झरैः ।
तं तथावनतं भक्तं प्रजाकामं प्रजापतिम् ।
चित्तज्ञः सर्वभूतानां इदमाह जनार्दनः ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः भक्तको हृदयको कुरा जान्ने भगवान् जनार्दनले नम्र भई उभिएका र सन्तान वृद्धिको कामना राखेका दक्षलाई यस प्रकार भन्नुभयो ।। ४२ ।।
श्रीभगवानुवाच —
प्राचेतस महाभाग संसिद्धस्तपसा भवान् ।
यच्छ्रद्धया मत्परया मयि भावं परं गतः ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्ले भन्नुभयो— हे महाभाग दक्ष! तिम्रो तपस्या सफल भयो, किनकि मप्रतिको श्रद्धाले तिम्रो हृदयमा पराभक्तिको उदय भएको छ ।। ४३ ।।
प्रीतोऽहं ते प्रजानाथ यत्तेऽस्योद्बृंहणं तपः ।
ममैष कामो भूतानां यद्भूयासुर्विभूतयः ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे प्रजानाथ! तिमीले विश्व विस्तारका लागि गरेको तपस्याबाट म प्रसन्न छु। संसारको उन्नति र प्राणीहरूको समृद्धि नै मेरो पनि इच्छा हो ।। ४४ ।।
ब्रह्मा भवो भवन्तश्च मनवो विबुधेश्वराः ।
विभूतयो मम ह्येता भूतानां भूतिहेतवः ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्रह्मा, शिव, तिमी जस्ता प्रजापति, मनु र देवताहरू सबै मेरा विभूति हुन् र प्राणीहरूको उत्पत्तिका निमित्त हुन् ।। ४५ ।।
तपो मे हृदयं ब्रह्मंन् तनुर्विद्या क्रियाऽऽकृतिः ।
अङ्गानि क्रतवो जाता धर्म आत्मासवः सुराः ॥ ४६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे प्रजापति! तपस्या मेरो हृदय हो, विद्या शरीर हो, कर्म आकृति हो, यज्ञ अङ्ग हो, धर्म मन हो र देवताहरू मेरा प्राण हुन् ।। ४६ ।।
अहमेवासमेवाग्रे नान्यन् किञ्चान्तरं बहिः ।
संज्ञानमात्रमव्यक्तं प्रसुप्तमिव विश्वतः ॥ ४७ ॥
नेपाली भावानुवादः सृष्टि हुनुभन्दा पहिले केवल म मात्र थिएँ। त्यसबेला भित्र-बाहिर केही थिएन, न द्रष्टा न दृश्य। म केवल अव्यक्त ज्ञानस्वरूप मात्र थिएँ ।। ४७ ।।
मय्यनन्तगुणेऽनन्ते गुणतो गुणविग्रहः ।
यदासीत् तत एवाद्यः स्वयम्भूः समभूदजः ॥ ४८ ॥
नेपाली भावानुवादः जब मभित्र रहेको गुणमयी मायाको क्षोभ भयो, तब यो ब्रह्माण्ड उत्पन्न भयो र त्यसमा सर्वप्रथम ब्रह्माजी प्रकट हुनुभयो ।। ४८ ।।
स वै यदा महादेवो मम वीर्योपबृंहितः ।
मेने खिलमिवात्मानं उद्यतः सर्गकर्मणि ॥ ४९ ॥
नेपाली भावानुवादः मैले शक्ति सञ्चार गरेपछि ब्रह्माजी सृष्टि गर्न उद्यत भए, तर सुरुमा उनले आफूलाई यस कार्यमा असमर्थ महसुस गरे ।। ४९ ।।
अथ मेऽभिहितो देवः तपोऽतप्यत दारुणम् ।
नव विश्वसृजो युष्मान् येनादावसृजद्विभुः ॥ ५० ॥
नेपाली भावानुवादः मैले दिएको आज्ञा अनुसार उनले घोर तपस्या गरे र त्यसैको प्रभावले तिमीहरू नौ जना प्रजापतिहरूको सृष्टि भयो ।। ५० ।।
एषा पञ्चजनस्याङ्ग दुहिता वै प्रजापतेः ।
असिक्नी नाम पत्नीत्वे प्रजेश प्रतिगृह्यताम् ॥ ५१ ॥
नेपाली भावानुवादः हे दक्ष! यी पञ्चजनी प्रजापतिकी छोरी असिक्नी हुन्, यिनलाई पत्नीका रूपमा स्वीकार गर ।। ५१ ।।
मिथुनव्यवायधर्मः त्वं प्रजासर्गमिमं पुनः ।
मिथुनव्यवायधर्मिण्यां भूरिशो भावयिष्यसि ॥ ५२ ॥
नेपाली भावानुवादः अब तिमी गृहस्थोचित दाम्पत्य धर्मलाई अगाडि बढाऊ र यिनीद्वारा धेरै प्रजा उत्पन्न गर ।। ५२ ।।
त्वत्तोऽधस्तात्प्रजाः सर्वा मिथुनीभूय मायया ।
मदीयया भविष्यन्ति हरिष्यन्ति च मे बलिम् ॥ ५३ ॥
नेपाली भावानुवादः तिमीपछिका सबै प्रजाहरू मेरो मायाको प्रभावले स्त्री-पुरुषको संयोगबाटै उत्पन्न हुनेछन् र मेरो सेवामा लाग्नेछन् ।। ५३ ।।
श्रीशुक उवाच —
इत्युक्त्वा मिषतस्तस्य भगवान् विश्वभावनः ।
स्वप्नोपलब्धार्थ इव तत्रैवान्तर्दधे हरिः ॥ ५४ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ— विश्वका नियन्ता भगवान् श्रीहरिले यसो भनेर दक्षको अगाडि नै त्यसरी नै अन्तर्धान हुनुभयो, जसरी सपनामा देखिएको वस्तु निद्रा खुल्दा हराउँछ ।। ५४ ।।
इति
श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां षष्ठस्कन्धे
भगवद् दक्षसंवाद नाम
चतुर्थोऽध्यायः ।। ४ ।।
🌸
••••••••••
🌸
यस अध्यायको सारांश :
श्रीमद्भागवतको षष्ठ स्कन्धको चौथो अध्यायमा प्रजापति दक्षको पुनर्जन्म, उनको तपस्या र भगवान्को प्राकट्यको वर्णन गरिएको छ। राजा परीक्षितले स्वयम्भुव मन्वन्तरपछिको सृष्टिको विस्तारका बारेमा सोधेपछि शुकदेवजीले प्रचेताहरूको प्रसङ्ग सुनाउनुभयो। प्राचीनबर्हिका दस छोरा प्रचेताहरू जब समुद्रबाट बाहिर आए, उनीहरूले पृथ्वी वृक्षहरूले ढाकिएको देखेर क्रोधित भए। उनीहरूले आफ्नो तपोबलद्वारा मुखबाट अग्नि र वायु निकालेर वृक्षहरूलाई जलाउन थाले। यो देखेर वनस्पतिहरूका राजा चन्द्रमाले उनीहरूलाई सम्झाउँदै भगवान् श्रीहरिले वृक्षहरू प्राणीको पोषणका लागि बनाउनुभएको बताए। चन्द्रमाले उनीहरूलाई आफ्नो पुर्खाको मार्ग पछ्याउन र क्रोध त्याग गर्न आग्रह गरे। चन्द्रमाको सुझावमा प्रचेताहरूले वृक्षहरूद्वारा पालित कन्या मरीषासँग विवाह गरे। प्रचेता र मरीषाबाट नै दक्ष प्रजापतिको पुनर्जन्म भयो, जसले पहिलेको जन्ममा शिवको अपमान गरेका थिए। दक्षले आफ्नो संकल्पले देवता, असुर र मानिसहरूको सृष्टि गरे पनि सृष्टिको विस्तार नभएपछि उनी विन्ध्याचल पर्वतमा तपस्या गर्न गए। त्यहाँ 'अघमर्षण' तीर्थमा उनले कठिन तपस्या गर्दै 'हंसगुह्य' स्तोत्रद्वारा भगवान्को स्तुति गरे। दक्षको स्तुतिबाट प्रसन्न भएर भगवान् श्रीहरि गरुडमा सवार भई अष्टभुजा स्वरूपमा प्रकट हुनुभयो। भगवान्को त्यो अलौकिक र तेजोमय रूप देखेर दक्ष आनन्दले भावविह्वल भएर दण्डवत् प्रणाम गरे। भगवान्ले दक्षको सृष्टिको कामना बुझेर उनलाई आशीर्वाद दिनुभयो। भगवान्ले भन्नुभयो कि तपस्या मेरो हृदय हो र संसारको समृद्धि नै मेरो इच्छा हो। भगवान्ले दक्षलाई पञ्चजनी प्रजापतिकी छोरी असिक्नीसँग विवाह गर्न निर्देशन दिनुभयो। भगवान्ले अबदेखि सृष्टि 'मैथुनी सृष्टि' (स्त्री-पुरुषको संयोग) बाट हुने विधान बनाउनुभयो। यसअघि प्रजाको उत्पत्ति केवल मन र संकल्पबाट मात्र हुने गर्दथ्यो। भगवान्ले दक्षलाई आश्वस्त पार्नुभयो कि उनका सन्तानहरूले मेरो मायाद्वारा जगतको विस्तार गर्नेछन्। दक्षलाई आवश्यक निर्देशन दिएपछि भगवान् त्यहीँ अन्तर्धान हुनुभयो। यसरी दक्षले गृहस्थ धर्म स्वीकार गरी सृष्टिको नयाँ अध्याय सुरु गरे। यो अध्यायले ईश्वरको सर्वोपरिता र सृष्टिको प्रक्रियालाई स्पष्ट पार्छ। यसले क्रोधको विनाशकारी शक्ति र शान्तिको महत्त्वलाई पनि दर्शाउँछ। दक्षको यो तपस्या र भगवान्को संवाद भागवतको एक महत्वपूर्ण प्रसङ्ग हो।
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष :
यस अध्यायको दार्शनिक पक्षले 'हंसगुह्य' स्तोत्रका माध्यमबाट ईश्वरको निर्गुण र सगुण स्वरूपको समन्वय गर्दछ। पहिलो, यसले ईश्वरलाई 'द्रष्टा' र जगत्लाई 'दृश्य' भन्दै द्रष्टा कहिल्यै दृश्यको सीमामा बाँधिन सक्दैन भन्ने सिद्धान्त स्थापित गर्दछ। दोस्रो, यसले क्रोधलाई आत्मज्ञानको बाधक र गुणहरूमाथि विजय प्राप्त गर्नका लागि यसको शमन अनिवार्य रहेको सिकाउँछ। तेस्रो, यसले 'मैथुनी सृष्टि' को प्रारम्भ देखाएर प्रकृतिको भौतिक नियम र दैवी सङ्कल्पको सम्बन्धलाई जोड्छ। चौथो, 'हंसगुह्य' स्तोत्रले ईश्वरलाई तर्क र बुद्धिको विषयभन्दा पर 'अनुभूति' को विषयका रूपमा चित्रण गर्दछ। पाँचौँ, यसले साकार र निराकार बीचको विवादलाई एकै अधिष्ठानका दुई पाटा भन्दै समन्वयकारी दृष्टिकोण प्रस्तुत गर्दछ। छैटौँ, यसले संसारका सबै प्राणीमा ईश्वरको वास हुने भएकाले कसैप्रति द्रोह गर्नु ईश्वरकै अपमान हो भन्ने सन्देश दिन्छ। सातौँ, तपस्या र श्रद्धालाई ईश्वर प्राप्तिको मूल मार्गका रूपमा व्याख्या गरिएको छ। आठौँ, यसले जीवको अज्ञानलाई 'माया' को खेल भन्दै त्यसबाट मुक्तिका लागि आत्म-विचार आवश्यक रहेको बताउँछ। नवौँ, यसले ईश्वरलाई 'विश्वभावन' अर्थात् सबैको कल्याण गर्ने र सृष्टिको आधारका रूपमा प्रस्तुत गर्दछ। अन्त्यमा, यसले सबै भौतिक र आध्यात्मिक कर्मको अन्तिम लक्ष्य ईश्वरकै सन्तोष हुनुपर्ने दर्शन दिन्छ।
No comments:
Post a Comment