श्रीमद्भागवत महापुराण
षष्ठः स्कन्धः – तृतीयोऽध्यायः
श्रीराजोवाच –
निशम्य देवः स्वभटोपवर्णितं
प्रत्याह किं तानपि धर्मराजः ।
एवं हताज्ञो विहतान्मुरारेः
नैदेशिकैर्यस्य वशे जनोऽयम् ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः राजा परीक्षितले सोधे— भगवन्! चराचर जीवहरू देवाधिदेव धर्मराजकै नियन्त्रणमा छन्। तर भगवान्का पार्षदहरूले उनको आज्ञा उल्लङ्घन गरी उनका दूतहरूलाई समेत अपमानित गरे। आफ्नै अधिकार क्षेत्रमा यसरी आज्ञा काटिएपछि ती यमदूतहरूको वृत्तान्त सुनेर धर्मराजले उनीहरूलाई के भन्नुभयो? ।। १ ।।
यमस्य देवस्य न दण्डभङ्गः
कुतश्चनर्षे श्रुतपूर्व आसीत् ।
एतन्मुने वृश्चति लोकसंशयं
न हि त्वदन्य इति मे विनिश्चितम् ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः हे ऋषिवर! धर्मराजको न्यायपूर्ण शासन र दण्ड विधान यसअघि कतै पनि विफल भएको सुनिएको थिएन। यस घटनाले गर्दा मानिसमा ठुलो सन्देह उत्पन्न भएको छ। हे मुने! तपाईं बाहेक यस सन्देहलाई निवारण गर्न सक्ने अरू कोही छैन भन्ने मेरो दृढ निश्चय छ ।। २ ।।
श्रीशुक उवाच –
भगवत्पुरुषै राजन् याम्याः प्रतिहतोद्यमाः ।
पतिं विज्ञापयामासुः यमं संयमनीपतिम् ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ— हे राजन्! जब भगवान्का पार्षदहरूले यमदूतहरूको प्रयासलाई असफल बनाइदिए, तब उनीहरूले संयमनी पुरीका स्वामी आफ्ना शासक यमराजका अगाडि गएर यसरी बिन्ती गरे ।। ३ ।।
यमदूता ऊचुः –
कति सन्तीह शास्तारो जीवलोकस्य वै प्रभो ।
त्रैविध्यं कुर्वतः कर्म फलाभिव्यक्तिहेतवः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः यमदूतहरूले भने— हे प्रभो! यस संसारमा जीवहरूले पाप, पुण्य र मिश्रित गरी तीन प्रकारका कर्म गर्दछन्। ती जीवहरूलाई कर्म अनुसारको फल दिने शासकहरू यो संसारमा कति जना छन्? ।। ४ ।।
यदि स्युर्बहवो लोके शास्तारो दण्डधारिणः ।
कस्य स्यातां न वा कस्य मृत्युश्चामृतमेव वा ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः यदि यो संसारमा दण्ड दिने शासकहरू धेरै हुने हो भने, कसले सुख पाउने र कसले दुःख पाउने भन्ने न्यायपूर्ण व्यवस्था कहिल्यै समान हुन सक्दैन ।। ५ ।।
किन्तु शास्तृबहुत्वे स्याद् बहूनामिह कर्मिणाम् ।
शास्तृत्वमुपचारो हि यथा मण्डलवर्तिनाम् ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः संसारमा कर्म गर्ने जीवहरू अनेक भएकाले यदि शासकहरू पनि धेरै भए भने, उनीहरूको शासन अधिकार एउटा सानो मण्डलका सामन्तहरूको जस्तो नाम मात्रको मात्र हुनेछ ।। ६ ।।
अतस्त्वमेको भूतानां सेश्वराणां अधीश्वरः ।
शास्ता दण्डधरो नॄणां शुभाशुभविवेचनः ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसैले हामी त यो जान्दछौँ कि समस्त प्राणी र तिनका स्वामीहरूका पनि एकमात्र अधिश्वर तपाईं नै हुनुहुन्छ। मानिसका शुभ-अशुभ कर्मको निर्णय गर्ने, दण्ड दिने र शासन गर्ने सर्वोच्च अधिकारी तपाईं नै हो ।। ७ ।।
तस्य ते विहितो दण्डो न लोके वर्ततेऽधुना ।
चतुर्भिरद्भुतैः सिद्धैः आज्ञा ते विप्रलम्भिता ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे प्रभो! तपाईंको दण्ड विधान अहिलेसम्म लोकमा कतै पनि विफल भएको थिएन। तर अहिले चार जना अद्भुत सिद्धहरूले तपाईंको आज्ञालाई अवज्ञा गर्दै अपमानित गरेका छन् ।। ८ ।।
नीयमानं तवादेशाद् अस्माभिर्यातनागृहान् ।
व्यामोचयन्पातकिनं छित्त्वा पाशान् प्रसह्य ते ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः तपाईंको आज्ञाले जब हामीले त्यस पापीलाई यातनागृह तर्फ लैजाँदै थियौँ, ती सिद्धहरूले हाम्रो नियन्त्रणबाट उसलाई बलजफ्ती पाशो काटेर छुटाए ।। ९ ।।
ताँस्ते वेदितुमिच्छामो यदि नो मन्यसे क्षमम् ।
नारायणेत्यभिहिते मा भैरित्याययुर्द्रुतम् ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः यदि हामी यो विषय जान्न योग्य छौँ भने कृपा गरी बताउनुहोस्। अजामिलले अन्तिम समयमा 'नारायण' नाम उच्चारण गर्नासाथ उनीहरू 'नडराऊ, नडराऊ' भन्दै तुरुन्तै त्यहाँ आइपुगेका थिए; हामी यसको रहस्य जान्न चाहन्छौँ ।। १० ।।
श्रीबादरायणिरुवाच –
इति देवः स आपृष्टः प्रजासंयमनो यमः ।
प्रीतः स्वदूतान्प्रत्याह स्मरन् पादाम्बुजं हरेः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः वेदव्यास पुत्र श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ— दूतहरूले यसरी सोधेपछि प्रजाका नियन्ता भगवान् यमराज प्रसन्न भए र श्रीहरिको चरणकमलको स्मरण गर्दै भन्न थाल्नुभयो ।। ११ ।।
यम उवाच –
परो मदन्यो जगतस्तस्थुषश्च
ओतं प्रोतं पटवद्यत्र विश्वम् ।
यदंशतोऽस्य स्थितिजन्मनाशा
नस्योतवद्यस्य वशे च लोकः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः यमराजले भन्नुभयो— हे दूतहरू! यस चराचर जगत्मा मभन्दा माथि अर्का एक परम स्वामी हुनुहुन्छ। जसमा यो सम्पूर्ण जगत् धागोमा लुगा बुनिए झैँ ओतप्रोत छ। जसको अंशबाट ब्रह्मा, विष्णु र शिवले यस जगत्को उत्पत्ति, स्थिति र संहार गर्दछन् र जसले यो सारा जगत्लाई नाथिएको गोरुलाई झैँ आफ्नो अधीनमा राख्नुभएको छ ।। १२ ।।
यो नामभिर्वाचि जनं निजायां
बध्नाति तन्त्यामिव दामभिर्गाः ।
यस्मै बलिं त इमे नामकर्म
निबन्धबद्धाश्चकिता वहन्ति ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी गोरुहरूलाई साना डोरीले बाँधेर पुनः एउटै लामो र मोटो डोरीमा बाँधिन्छ, त्यसैगरी ती जगदीश्वरले मानिसहरूलाई ब्राह्मण आदि वर्ण र ब्रह्मचर्य आदि आश्रम रूपी साना डोरीले बाँधी वेदवाणी रूपी एउटै ठुलो डोरीमा बाँधेर राख्नुभएको छ ।। १३ ।।
अहं महेन्द्रो निर्ऋतिः प्रचेताः
सोमोऽग्निरीशः पवनो विरिञ्चिः ।
आदित्यविश्वे वसवोऽथ साध्या
मरुद्गणा रुद्रगणाः ससिद्धाः ॥ १४ ॥
अन्ये च ये विश्वसृजोऽमरेशा
भृग्वादयोऽस्पृष्टरजस्तमस्काः ।
यस्येहितं न विदुः स्पृष्टमायाः
सत्त्वप्रधाना अपि किं ततोऽन्ये ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः म यमराज, इन्द्र, निर्ऋति, वरुण, चन्द्र, अग्नि, शिव, वायु, ब्रह्मा, सूर्य, विश्वेदेवा, अष्टवसु, साध्य, मरुद्गण, रुद्रगण, सिद्ध र भृगु आदि प्रजापतिहरू— जो रजोगुण र तमोगुणबाट रहित र सत्त्वप्रधान छौँ— हामी समेत उहाँको मायाले मोहित भएकाले उहाँको वास्तविक इच्छा र स्वरूपलाई पूर्णतः जान्न सक्दैनौँ भने अरूको त के कुरा! ।। १४–१५ ।।
यं वै न गोभिर्मनसासुभिर्वा
हृदा गिरा वासुभृतो विचक्षते ।
आत्मानमन्तर्हृदि सन्तमात्मनां
चक्षुर्यथैवाकृतयस्ततः परम् ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी आँखाले दृश्यहरू देख्छ तर आफूलाई देख्दैन, त्यसैगरी अन्तःकरणमा साक्षी रूपले विराजमान परमात्मालाई कुनै पनि प्राणीले इन्द्रिय, मन, प्राण वा वाणीका माध्यमबाट प्रत्यक्ष देख्न सक्दैन ।। १६ ।।
तस्यात्मतन्त्रस्य हरेरधीशितुः
परस्य मायाधिपतेर्महात्मनः ।
प्रायेण दूता इह वै मनोहराः
चरन्ति तद् रूपगुणस्वभावाः ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः ती मायापति परम स्वतन्त्र श्रीहरिका दूतहरू पनि उहाँकै समान दिव्य रूप, गुण र स्वभावले युक्त भई यस लोकमा विचरण गर्दछन् ।। १७ ।।
भूतानि विष्णोः सुरपूजितानि
दुर्दर्शलिङ्गानि महाद्भुतानि ।
रक्षन्ति तद्भक्तिमतः परेभ्यो
मत्तश्च मर्त्यानथ सर्वतश्च ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः विष्णुका ती अलौकिक पार्षदहरू देवताहरूद्वारा समेत पूजित छन्। उनीहरूले भगवान्का भक्तहरूलाई मबाट, शत्रुहरूबाट र अन्य सम्पूर्ण विपत्तिहरूबाट सधैँ सुरक्षित राख्दछन् ।। १८ ।।
धर्मं तु साक्षाद् भगवत्प्रणीतं
न वै विदुः ऋषयो नापि देवाः ।
न सिद्धमुख्या असुरा मनुष्याः
कुतो नु विद्याधरचारणादयः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः वास्तविक धर्मको निर्माण साक्षात् भगवान्ले नै गर्नुभएको हो। त्यस धर्मको रहस्य न त ऋषिहरूले जान्दछन्, न देवता र सिद्धहरूले नै; यस्तो अवस्थामा मनुष्य, असुर, विद्याधर र चारणहरूले जान्ने त प्रश्नै उठ्दैन ।। १९ ।।
स्वयम्भूर्नारदः शम्भुः कुमारः कपिलो मनुः ।
प्रह्लादो जनको भीष्मो बलिर्वैयासकिर्वयम् ॥ २० ॥
द्वादशैते विजानीमो धर्मं भागवतं भटाः ।
गुह्यं विशुद्धं दुर्बोधं यं ज्ञात्वामृतमश्नुते ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः हे दूतहरू! भागवत धर्म अत्यन्त गोपनीय, शुद्ध र बुझ्न कठिन छ। यसलाई जान्नाले मात्र मोक्ष प्राप्त हुन्छ। ब्रह्मा, नारद, शिव, सनत्कुमार, कपिल, स्वायम्भुव मनु, प्रह्लाद, जनक, भीष्म, बलि, शुकदेव र म यमराज— हामी बाह्र जना मात्र यस धर्मको रहस्य राम्ररी जान्दछौँ ।। २०–२१ ।।
एतावानेव लोकेऽस्मिन् पुंसां धर्मः परः स्मृतः ।
भक्तियोगो भगवति तन्नामग्रहणादिभिः ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः यस लोकमा मनुष्यका लागि सबैभन्दा ठुलो र परम धर्म यही हो कि उसले भगवान्को नाम-सङ्कीर्तन आदिद्वारा उहाँमा अनन्य भक्ति राखोस् ।। २२ ।।
नामोच्चारण माहात्म्यं हरेः पश्यत पुत्रकाः ।
अजामिलोऽपि येनैव मृत्युपाशादमुच्यत ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे पुत्रहरू! भगवान्को नामोच्चारणको महिमा हेर, जसको प्रभावले अजामिल जस्तो पापी पनि मृत्युको पाशोबाट मुक्त भयो ।। २३ ।।
एतावतालमघनिर्हरणाय पुंसां
स ङ्कीर्तनं भगवतो गुणकर्मनाम्नाम् ।
विक्रुश्य पुत्रमघवान् यदजामिलोऽपि
नारायणेति म्रियमाण इयाय मुक्तिम् ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः मानिसका समस्त पापहरू नष्ट गर्नका लागि भगवान्को गुण, लीला र नामको सङ्कीर्तन नै पर्याप्त छ। अजामिलले त मर्ने बेलामा छोरालाई सम्झेर मात्र 'नारायण' भनेको थियो, तर त्यतिले नै उसको मुक्ति मार्ग प्रशस्त भयो ।। २४ ।।
प्रायेण वेद तदिदं न महाजनोऽयं
देव्या विमोहितमतिर्बत माययालम् ।
त्रय्यां जडीकृतमतिर्मधुपुष्पितायां
वैतानिके महति कर्मणि युज्यमानः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः अहो! ठुला ठुला विद्वान्हरूको बुद्धि पनि भगवान्को मायाले मोहित हुन्छ। उनीहरू वेदका लोभलाग्दा कर्मकाण्ड र यज्ञ-यज्ञादिमा मात्र अल्मलिन्छन्, जसले गर्दा भगवान्को नामको वास्तविक महिमा जान्न सक्दैनन्; यो निकै दुःखको कुरा हो ।। २५ ।।
एवं विमृश्य सुधियो भगवत्यनन्ते
सर्वात्मना विदधते खलु भावयोगम् ।
ते मे न दण्डमर्हन्त्यथ यद्यमीषां
स्याय् पातकं तदपि हन्त्युरुगायवादः ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः बुद्धिमान् पुरुषहरू यस्तो विचार गरेर अनन्त भगवान्मा आफ्नो सम्पूर्ण अन्तःकरणले भक्तिभाव राख्दछन्। उनीहरू मेरो दण्डका पात्र हुँदै हुँदैनन्। यदि कहिलेकाहीँ अनजानमा उनीहरूबाट कुनै पाप भइहालेमा पनि भगवान्को नाम-सङ्कीर्तनले त्यसलाई तत्कालै नष्ट गरिदिन्छ ।। २६ ।।
ते देवसिद्धपरिगीतपवित्रगाथा
ये साधवः समदृशो भगवत्प्रपन्नाः ।
तान्नोपसीदत हरेर्गदयाभिगुप्तान्
नैषां वयं न च वयः प्रभवाम दण्डे ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः जुन समदर्शी साधुहरू भगवान्को शरणमा परेका छन् र जसको पवित्र चरित्र देवता तथा सिद्धहरूले गाउँछन्, उनीहरू भगवान्को गदाद्वारा सुरक्षित हुन्छन्। त्यस्ता भक्तहरूको छेउमा तिमीहरू कहिल्यै नजानु; उनीहरूलाई दण्ड दिने सामर्थ्य न मसँग छ, न त कालसँग नै छ ।। २७ ।।
तानानयध्वमसतो विमुखान् मुकुन्द
पादारविन्दमकरन्दरसादजस्रम् ।
निष्किञ्चनैः परमहंसकुलैरसज्ञैः
जुष्टाद् गृहे निरयवर्त्मनि बद्धतृष्णान् ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः परमहंसहरूले सेवन गर्ने भगवान् मुकुन्दको चरणकमलको मधुर रसबाट जो विमुख छन् र जो नरकको बाटो समान गृहस्थीको मोहमा फसेका छन्, त्यस्ता दुष्टहरूलाई मात्र यहाँ लिएर आऊ ।। २८ ।।
जिह्वा न वक्ति भगवद्गुणनामधेयं
चेतश्च न स्मरति तत् चरणारविन्दम् ।
कृष्णाय नो नमति यच्छिर एकदापि
तानानयध्वमसतोऽकृतविष्णुकृत्यान् ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः जसको जिब्रोले कहिल्यै भगवान्को नाम लिँदैन, जसको चित्तले उहाँको चरणको स्मरण गर्दैन र जसको शिर कहिल्यै श्रीकृष्णको अगाडि झुकेको छैन, त्यस्ता विष्णुभक्तिहीन पापीहरूलाई मात्र तिमीहरूले मकहाँ ल्याउनु ।। २९ ।।
तत्क्षम्यतां स भगवान् पुरुषः पुराणो
नारायणः स्वपुरुषैर्यदसत्कृतं नः ।
स्वानामहो न विदुषां रचिताञ्जलीनां
क्षान्तिर्गरीयसि नमः पुरुषाय भूम्ने ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः आज हाम्रा दूतहरूले भगवान्का पार्षदहरूको अनादर गरेर जुन अपराध गरे, त्यो वास्तवमा मेरै अपराध हो। पुराण पुरुष भगवान् नारायणले हामीलाई यसका लागि क्षमा गरून्। हामी अज्ञानी र उहाँकै आश्रित भएकाले म हात जोडेर उहाँ सर्वव्यापी परमात्मालाई नमस्कार गर्दछु ।। ३० ।।
तस्मात्सङ्कीर्तनं विष्णोः जगन् मङ्गलमंहसाम् ।
महतामपि कौरव्य विद्ध्यैकान्तिक निष्कृतम् ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ— हे कौरव नन्दन! त्यसैले भगवान् विष्णुको सङ्कीर्तन नै समस्त संसारको मङ्गल गर्ने र ठुला-ठुला पापहरूलाई जरैदेखि उखेल्ने एकमात्र अचूक उपाय हो ।। ३१ ।।
शृण्वतां गृणतां वीर्याणि उद्दामानि हरेर्मुहुः ।
यथा सुजातया भक्त्या शुद्ध्येन्नात्मा व्रतादिभिः ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः जसले बारम्बार भगवान्का दिव्य लीलाहरू सुन्छ र कीर्तन गर्छ, उसको हृदयमा प्रेममय भक्तिको उदय हुन्छ। त्यस भक्तिको प्रभावले जसरी आत्मा शुद्ध हुन्छ, त्यसरी अरू कठिन व्रतहरूबाट हुन सक्दैन ।। ३२ ।।
कृष्णाङ्घ्रिपद्ममधुलिण् न पुनर्विसृष्ट
मायागुणेषु रमते वृजिनावहेषु ।
अन्यस्तु कामहत आत्मरजः प्रमार्ष्टुम्
ईहेत कर्म यत एव रजः पुनः स्यात् ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः जुन व्यक्ति श्रीकृष्णको चरणकमलको मकरन्द रसको लोभी भ्रमर बनेको छ, ऊ फेरि कहिल्यै मायाको दुःखदायी विषयमा अलमलिँदैन। तर भक्तिहीन मानिसहरू पाप पखाल्नका लागि फेरि कर्मकाण्डकै प्रायश्चित्त गर्छन्, जसले गर्दा उनीहरूको मन फेरि रजोगुणमा फस्छ र पापको चक्र चलिरहन्छ ।। ३३ ।।
इत्थं स्वभर्तृगदितं भगवन्महित्वं
संस्मृत्य विस्मितधियो यमकिङ्करास्ते ।
नैवाच्युताश्रयजनं प्रति शङ्कमाना
द्रष्टुं च बिभ्यति ततः प्रभृति स्म राजन् ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! आफ्ना स्वामी यमराजको मुखबाट यस्तो महिमा सुनेर यमदूतहरू चकित भए। त्यस दिनदेखि उनीहरूले भगवान्का भक्तहरूलाई दण्ड दिने कुरा त परै जाओस्, उनीहरूतिर हेर्न समेत डराउन थाले ।। ३४ ।।
कथयामास मलय आसीनो हरिमर्चयन् ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रिय परीक्षित! यो इतिहास अत्यन्त गोपनीय र रहस्यमय छ। मलयाचल पर्वतमा विराजमान भगवान् अगस्त्य ऋषिले श्रीहरिको आराधना गर्दा यो कथा सुनाउनुभएको थियो ।। ३५ ।।
यस अध्यायको सारांश :
श्रीमद्भागवतको षष्ठ स्कन्धको तेस्रो अध्याय 'यमपुरुष-संवाद' का नामले प्रसिद्ध छ। अजामिललाई विष्णुदूतहरूले बचाएपछि निराश भएका यमदूतहरू आफ्ना स्वामी यमराजको शरणमा पुग्छन्। उनीहरूले यमराजसँग संसारमा दण्ड दिने शासक कति जना छन् भनी प्रश्न गर्छन्। दूतहरूले आफूले अजामिललाई लैजान लाग्दा चार जना अद्भुत पुरुषहरूले हस्तक्षेप गरेको गुनासो गर्छन्। उनीहरूले यमराजको आज्ञा उल्लंघन भएकोमा आश्चर्य प्रकट गर्दै ती सिद्ध पुरुषहरूको पहिचान सोध्छन्। यमराजले आफ्ना दूतहरूको कुरा सुनेर अत्यन्तै गम्भीर र मधुर उत्तर दिनुहुन्छ। उनी भन्छन् कि यो चराचर जगत्को वास्तविक मालिक म होइन, बरु स्वयं भगवान् श्रीहरि हुनुहुन्छ। यमराजले भगवान्को सर्वोपरिता स्वीकार गर्दै आफू समेत उहाँकै आज्ञाकारी सेवक भएको स्पष्ट पार्छन्। उनले ब्रह्मा, शिव र आफू लगायतका ठुला देवताहरू पनि भगवान्को मायाले घेरिएको हुनाले उहाँको पूर्ण महिमा जान्न असमर्थ रहेको बताउँछन्। यमराजले आफ्ना दूतहरूलाई भगवान्का पार्षदहरूको परिचय दिँदै उनीहरू भक्तहरूको रक्षाका लागि सदैव तत्पर रहने जानकारी दिन्छन्। उनले साक्षात् भगवान्ले नै 'भागवत धर्म' को निर्माण गरेको र यसको रहस्य आफू लगायतका १२ जना महाजनहरूलाई मात्र थाहा भएको बताउँछन्। भागवत धर्मको मुख्य सार भनेको नै भगवान्को नाम-सङ्कीर्तन र अनन्य भक्ति हो। यमराजले अजामिलको उदाहरण दिँदै अन्तिम समयमा अनजानमै लिएको नामले पनि महापापीको उद्धार हुने कुरा बुझाउँछन्। उनले वेदका कर्मकाण्डमा अल्मलिएका विद्वान्हरूले नामको यो सुलभ महिमा बुझ्न नसक्नेमा दुःख व्यक्त गर्छन्। यमराजले स्पष्ट आदेश दिन्छन् कि जसको हृदयमा भगवान्को वास छ र जो भक्त छन्, उनीहरू दण्डका पात्र होइनन्। उनले आफ्ना दूतहरूलाई त्यस्ता भक्तहरूको नजिक कहिल्यै नजान चेतावनी दिन्छन्। बरु, जसको जिब्रोले 'नारायण' भन्दैन र जो केवल संसारको मोहमा फसेका छन्, उनीहरूलाई मात्र दण्ड दिनुपर्ने यमराजको भनाइ छ। यमराजले आफ्ना दूतहरूले गरेका भूलका लागि भगवान्सँग क्षमा माग्दै दण्ड विधानको वास्तविक मर्यादा स्थापित गर्छन्। यो संवादले यमदूतहरूको मनमा भगवान् र भक्तहरूप्रति ठुलो भय र श्रद्धा उत्पन्न गराउँछ। त्यस समयदेखि यमदूतहरू वैष्णव भक्तहरूबाट टाढै रहने प्रतिज्ञा गर्छन्। यो कथा अगस्त्य ऋषिले मलयाचलमा सुनाउनुभएको सन्दर्भ पनि यहाँ उल्लेख छ। शुकदेवजीले यस अध्यायको माध्यमबाट नाम-महिमा र शरणागतिको महत्त्वलाई शिखरमा पुर्याउनुभएको छ। यो अध्यायले यो पनि सिकाउँछ कि भगवान्को नाम लिने व्यक्तिका लागि यमराजको ढोका सधैँका लागि बन्द हुन्छ। वास्तवमा, यो अध्याय भागवत धर्मको एउटा बलियो संवैधानिक दस्तावेज जस्तै हो।
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष :
यस अध्यायको दार्शनिक पक्षले 'सर्वोच्च सत्ता' र 'भागवत धर्म' को सुक्ष्म विश्लेषण गर्दछ। पहिलो कुरा, यसले यो स्पष्ट पार्छ कि यमराज जस्ता न्यायका अधिपति पनि भगवान्को अधीनमा छन्, जसले ईश्वरको अद्वैत र सर्वोपरि सत्तालाई पुष्टि गर्दछ। दोस्रो, यहाँ 'नाम' लाई केवल शब्द नभई एक अलौकिक आध्यात्मिक शक्तिका रूपमा चित्रण गरिएको छ। तेस्रो, १२ महाजनहरूको अवधारणाले धर्मको आधिकारिक स्रोत र गुरु-परम्पराको महत्त्वलाई दर्शाउँछ। चौथो, यसले 'वेदोक्त कर्मकाण्ड' र 'भागवत भक्ति' बीचको भिन्नता देखाउँदै भक्तिको सरलता र श्रेष्ठता सिद्ध गर्दछ। पाँचौँ, यसले यो सिकाउँछ कि अन्तःकरणको शुद्धिका लागि बाह्य क्रियाभन्दा 'भाव' र 'स्मरण' बढी प्रभावकारी हुन्छन्। छैटौँ, यमराजको आत्म-स्वीकृतिले देवताहरूमा हुने अहङ्कारको अभाव र ईश्वरप्रतिको पूर्ण समर्पणलाई प्रकट गर्दछ। सातौँ, अध्यायले 'दण्ड' को प्रयोजन केवल सुधारका लागि हो, न कि भक्तहरूका लागि भन्ने न्यायशास्त्रको सिद्धान्त स्थापना गर्दछ। आठौँ, यसले यो बुझाउँछ कि भगवान्को नामले पापको संस्कार (वासना) लाई नै जलाइदिने हुनाले यो अन्य प्रायश्चित्तभन्दा भिन्न छ। नवौँ, दार्शनिक रूपमा यसले 'माया' को प्रबलता र त्यसबाट मुक्त हुने एकमात्र उपाय 'हरि-स्मरण' हो भन्ने कुरामा जोड दिन्छ। अन्त्यमा, यसले यो सिद्ध गर्दछ कि ईश्वरको कृपा असीम छ र यसले न्यायको सामान्य नियमलाई पनि माथि उठाउन सक्छ।
No comments:
Post a Comment