श्रीमद्भागवत महापुराण
सप्तमः स्कंधः - त्रयोदशोऽध्यायः
नारद
उवाच -
कल्पस्त्वेवं परिव्रज्य
देहमात्रावशेषितः ।
ग्रामैकरात्रविधिना निरपेक्षश्चरेन्महीम् ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवाद: नारदजीले भन्नुभयो– हे धर्मराज! यदि वानप्रस्थीमा वैराग्य जागृत भयो र उनी संन्यास लिन समर्थ भए भने शरीर मात्र बाँकी राखेर (देहको ममता त्यागेर) सबै आशक्ति छोडी पृथ्वीमा विचरण गर्नुपर्दछ। उनले एक गाउँमा एक रातभन्दा बढी नबस्ने नियम पालना गर्दै निरपेक्ष भएर हिँड्नुपर्दछ ।।१।।
बिभृयाद् यद्यसौ वासः कौपीनाच्छादनं परम् ।
त्यक्तं न दण्डलिंगादेः अन्यत् किञ्चिदनापदि ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवाद: सन्यास लिएपछि यदि वस्त्र लगाउने नै भए केवल कौपीन (लगौँटी) मात्र धारण गरोस्। आपत्कालीन अवस्था बाहेक उनले दण्ड र आश्रमका चिन्ह बाहेक अन्य कुनै पनि भौतिक वस्तुहरू ग्रहण नगरून् ।।२।।
एक एव चरेद्भिक्षुः आत्मारामोऽनपाश्रयः ।
सर्वभूतसुहृच्छान्तो नारायणपरायणः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवाद: सन्यासी भिक्षुले कसैको आश्रय नलिई एक्लै हिँड्नुपर्दछ। उनी आफ्नै आत्मामा सन्तुष्ट (आत्माराम), समस्त प्राणीका हितैषी, अत्यन्त शान्त र पूर्ण रूपमा नारायणपरायण हुनुपर्दछ ।।३।।
पश्येदात्मन्यदो विश्वं परे सदसतोऽव्यये ।
आत्मानं च परं ब्रह्म सर्वत्र सदसन्मये ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवाद: सन्यासीले यो कार्य-कारण रूपी सम्पूर्ण विश्वलाई अविनाशी परमात्मामा र आफ्नो आत्मालाई कार्य-कारण रूपी जगतका सबै स्थानमा व्याप्त परब्रह्मका रूपमा देख्नुपर्दछ ।।४।।
सुप्तिप्रबोधयोः सन्धौ आत्मनो गतिमात्मदृक् ।
पश्यन्बन्धं च मोक्षं च मायामात्रं न वस्तुतः ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवाद: सुषुप्ति (निद्रा) र जाग्रत अवस्थाको सन्धिमा आत्माको स्वरूपलाई चिहाउँदै तत्वदर्शीले बन्धन र मोक्षलाई केवल माया मात्र ठान्नुपर्दछ। वास्तवमा आत्माका लागि यी दुवै कुरा अस्तित्वहीन हुन् ।।५।।
नाभिनन्देद्ध्रुवं मृत्युं अध्रुवं वास्य जीवितम् ।
कालमप्रतीक्षेत भूतानां प्रभवाप्ययम् ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवाद: सन्यासीले न त निश्चित रूपमा आउने मृत्युको खुसी मनाओस्, न त अनिश्चित जीवनको नै प्रशंसा गरोस्। उनले त केवल प्राणीहरूको उत्पत्ति र विनासको कारण स्वरूप कालको प्रतीक्षा मात्र गरेर बसोस् ।।६।।
नासच्छास्त्रेषु सज्जेत नोपजीवेत जीविकाम् ।
वादवादान् त्यजेत् तर्कान् पक्षं कंच न संश्रयेत् ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवाद: उनले व्यर्थका कुशास्त्रहरूमा नभुलून् र जीवन निर्वाहका लागि कुनै पेसा वा व्यवसाय नगरून्। निरर्थक वादविवाद र तर्कहरू त्यागी कसैको पक्ष वा विपक्षमा नलागून् ।।७।।
न शिष्याननुबध्नीत ग्रन्थान्नैवाभ्यसेन् बहून् ।
न व्याख्यामुपयुञ्जीत नारम्भानारभेत्क्वचित् ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवाद: धेरै शिष्यहरू बनाउने मोहमा नपरून्, धेरै पुस्तकहरूको अध्ययनमा मात्र समय नखर्चिउन् र जीविकाका लागि शास्त्रको व्याख्या नगरून्। साथै ठुला-ठुला सांसारिक कार्यहरूको आरम्भ कहिल्यै नगरून् ।।८।।
न यतेराश्रमः प्रायो धर्महेतुर्महात्मनः ।
शान्तस्य समचित्तस्य बिभृयाद् उत वा त्यजेत् ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवाद: शान्त र समदृष्टि भएका महात्माका लागि कुनै विशेष आश्रमको चिन्ह धर्मको कारण हुँदैन। उनले आफ्नो आश्रमका बाहिरी चिन्हहरू धारण गर्न वा त्याग्न पनि सक्दछन्, किनकि उनको धर्म भित्री तत्वमा आधारित हुन्छ ।।९।।
अव्यक्तलिङ्गो व्यक्तार्थो मनीषि उन्मत्तबालवत् ।
कविर्मूकवदात्मानं स दृष्ट्या दर्शयेन् नृणाम् ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवाद: ती मनीषीको लक्ष्य स्पष्ट भए पनि बाहिरी रूपमा कुनै चिन्ह नराखी बालक वा उन्मत्त झैँ देखिऊन्। उनी अत्यन्त विद्वान् भएर पनि मानिसका अगाडि लाटो वा अज्ञानी झैँ प्रस्तुत होऊन् ।।१०।।
अत्रापि उदाहरन्ति इमं इतिहासं पुरातनम् ।
प्रह्रादस्य च संवादं मुनेराजगरस्य च ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवाद: यस विषयमा विद्वान्हरू प्रह्लाद र अजगर वृत्ति भएका मुनि (दत्तात्रेय) बीच भएको एउटा पुरानो ऐतिहासिक संवादको उदाहरण दिने गर्दछन् ।।११।।
तं शयानं धरोपस्थे कावेर्यां सह्यसानुनि ।
रजस्वलैस्तनूदेशैः निगूढामलतेजसम् ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवाद: एक पटक भगवान्का प्रिय भक्त प्रह्लादले केही मन्त्रीहरूका साथ घुम्दै गर्दा सह्य पर्वतको काखमा कावेरी नदीको किनारमा भुईँमा पल्टिरहेका एक मुनिलाई देखे। धुलोले ढाकिएका कारण उनको निर्मल तेज लुकेको थियो ।।१२।।
ददर्श लोकान् विचरन् लोकतत्त्वविवित्सया ।
वृतोऽमात्यैः कतिपयैः प्रह्रादो भगवत्प्रियः ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवाद: लोकतत्व बुझ्ने इच्छाले विचरण गरिरहनुभएका प्रह्लादले ती मुनिलाई देखे, जसका क्रियाकलापबाट उनी कुन वर्ण वा आश्रमका हुन् भन्ने कुरा चिन्न सकिँदैनथ्यो ।।१३।।
कर्मणाऽऽकृतिभिर्वाचा लिङ्गैर्वर्णाश्रमादिभिः ।
न विदन्ति जना यं वै सोऽसाविति न वेति च ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवाद: उनको कर्म, आकृति, बोली वा बाहिरी लक्षणबाट उनी को हुन् र कस्ता हुन् भन्ने कुरा मानिसहरूले छुट्याउन सक्दैनथे ।।१४।।
तं नत्वाभ्यर्च्य विधिवत् पादयोः शिरसा स्पृशन् ।
विवित्सुरिदमप्राक्षीन् महाभागवतोऽसुरः ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवाद: महाभागवत प्रह्लादले ती मुनिको चरणमा शिर राखेर विधिवत् पूजा र नमस्कार गरे। त्यसपछि जिज्ञासा शान्त पार्न उनले यसरी प्रश्न सोधे ।।१५।।
बिभर्षि कायं पीवानं सोद्यमो भोगवान्यथा ।
वित्तं चैवोद्यमवतां भोगो वित्तवतामिह ।
भोगिनां खलु देहोऽयं पीवा भवति नान्यथा ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवाद: "हे भगवन्! तपाईंको शरीर कुनै उद्यमी र भोगीको जस्तै मोटोघाटो (पुष्ट) छ। संसारमा परिश्रम गर्नेलाई धन मिल्छ र धन हुनेले भोग गर्छ, जसका कारण शरीर पुष्ट हुन्छ। भोगबिना त शरीर यस्तो हुन सक्दैन" ।।१६।।
न ते शयानस्य निरुद्यमस्य
ब्रह्मन्नु हार्थो यत एव भोगः ।
अभोगिनोऽयं तव विप्र देहः
पीवा यतस्तद्वद नः क्षमं चेत् ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवाद: "हे ब्राह्मणदेव! तपाईं त कुनै उद्यम नगरी यहाँ बसिरहनुभएको छ, त्यसैले तपाईंसँग धन र भोगका सामग्री हुने कुरै भएन। विना भोग तपाईंको शरीर कसरी यति पुष्ट भयो? यदि बताउन मिल्छ भने यसको रहस्य भनिदिनुहोस्" ।।१७।।
कविः कल्पो निपुणदृक्चित्रप्रियकथः समः ।
लोकस्य कुर्वतः कर्म शेषे तद्वीक्षितापि वा ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवाद: "तपाईं विद्वान्, समर्थ, चतुर र मीठो बोल्ने हुनुहुन्छ। संसारले कर्म गरिरहेको देखेर पनि तपाईं किन कर्म नगरी चुपचाप बस्नुहुन्छ?" ।।१८।।
नारद उवाच –
स इत्थं दैत्यपतिना परिपृष्टो महामुनिः ।
स्मयमानः तमभ्याह तद् वाग् अमृतयन्त्रितः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवाद: नारदजीले भन्नुभयो– हे युधिष्ठिर! दैत्यराज प्रह्लादले यसरी प्रश्न गरेपछि ती महामुनि मुस्कुराउँदै आफ्नो अमृतमय वाणीमा यसरी भन्न थाल्नुभयो ।।१९।।
ब्राह्मण उवाच –
वेदेदमसुरश्रेष्ठ भवान्नन्वार्यसम्मतः ।
ईहोपरमयोर्नॄणां पदान्यध्यात्मचक्षुषा ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवाद: ब्राह्मण मुनिले भन्नुभयो– "हे असुरश्रेष्ठ! तपाईं साधुहरूद्वारा सम्मानित हुनुहुन्छ। मानिसका कर्मप्रवृत्ति र निवृत्ति (त्याग) का फलहरू कस्ता हुन्छन् भन्ने कुरा तपाईंले आफ्नो आध्यात्मिक दृष्टिले जानिसक्नुभएको छ" ।।२०।।
यस्य नारायणो देवो भगवान् हृद्गतः सदा ।
भक्त्या केवलयाज्ञानं धुनोति ध्वान्तमर्कवत् ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवाद: "तपाईंको अनन्य भक्तिका कारण भगवान् नारायण तपाईंको हृदयमा सधैँ वास गर्नुहुन्छ। जसरी सूर्यले अन्धकार हटाउँछ, त्यसैगरी उहाँले तपाईंको अज्ञानलाई नष्ट गरिदिनुभएको छ" ।।२१।।
तथापि ब्रूमहे प्रश्नान् तव राजन्यथाश्रुतम् ।
सम्भाषणीयो हि भवान् आत्मनः शुद्धिमिच्छता ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवाद: "तथापि हे राजन्! तपाईंको प्रश्नको उत्तर मैले सुने र जाने अनुसार दिनेछु। आफ्नो अन्तःकरणको शुद्धिको चाहना राख्ने जो कोहीका लागि तपाईं जस्तो भक्तसँगको संवाद गौरवको कुरा हो" ।।२२।।
तृष्णया भववाहिन्या योग्यैः कामैरपूर्यया ।
कर्माणि कार्यमाणोऽहं नानायोनिषु योजितः ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवाद: "हे प्रह्लाद! यो कहिल्यै तृप्त नहुने तृष्णाले गर्दा मानिस संसारको प्रवाहमा बगिरहन्छ। यही तृष्णाका कारण मैले पनि अनेकौँ योनिमा जन्म लिएर विभिन्न कर्महरू गरिसकेको छु" ।।२३।।
यदृच्छया लोकमिमं प्रापितः कर्मभिर्भ्रमन् ।
स्वर्गापवर्गयोर्द्वारं तिरश्चां पुनरस्य च ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवाद: "कर्मको चक्रमा घुम्दै जाँदा दैववश मलाई यो मनुष्य जन्म प्राप्त भएको छ। यो शरीर स्वर्ग, मोक्ष, पशु योनि वा पुनः मनुष्य योनिको द्वार हो" ।।२४।।
तत्रापि दम्पतीनां च सुखायान्यापनुत्तये ।
कर्माणि कुर्वतां दृष्ट्वा निवृत्तोऽस्मि विपर्ययम् ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवाद: "मैले यस संसारमा सुख पाउन र दुःख हटाउनका लागि मानिसहरूले ठुला-ठुला कर्म गरेको देखेँ, तर त्यसको परिणाम भने सधैँ विपरित (दुःखदायी) हुने गरेको पाएर म ती सबैबाट निवृत्त भएको छु" ।।२५।।
सुखमस्यात्मनो रूपं सर्वेहोपरतिस्तनुः ।
मनःसंस्पर्शजान् दृष्ट्वा भोगान् स्वप्स्यामि संविशन् ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवाद: "सुख त आत्माको आफ्नै स्वरूप हो। सबै चेष्टाहरू रोकिएको अवस्था नै यसको वास्तविक रूप हो। विषय भोगहरूलाई केवल मानसिक भ्रम ठानेर म अहिले आफ्नै आनन्दमा स्थित छु" ।।२६।।
इत्येतदात्मनः स्वार्थं सन्तं विस्मृत्य वै पुमान् ।
विचित्रामसति द्वैते घोरामाप्नोति संसृतिम् ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवाद: "आफ्नो वास्तविक हित (आत्मसुख) लाई बिर्सिएर मानिसले यो मिथ्या द्वैत संसारलाई सत्य मान्दछ र यसैका कारण ऊ भयङ्कर संसारको जन्म-मृत्युको चक्रमा फसिरहन्छ" ।।२७।।
जलं तदुद्भवैश्छन्नं हित्वाज्ञो जलकाम्यया ।
मृगतृष्णामुपाधावेत् यथान्यत्रार्थदृक्स्वतः ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवाद: "जसरी जलमा उम्रिएको झारले छोपेको पानीलाई नदेखेर तिर्खाएको अज्ञानी मानिस मृगतृष्णा (मरुभूमिको बालुवा) तर्फ दौडिन्छ, त्यसरी नै आफ्नो हृदयभित्रको सुख नचिनेर मानिस बाहिरी विषयहरूमा सुख खोज्दै हिँड्छ" ।।२८।।
देहादिभिर्दैवतन्त्रैः आत्मनः सुखमीहतः ।
दुःखात्ययं चानीशस्य क्रिया मोघाः कृताः कृताः ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवाद: "प्रारब्धको अधीनमा रहेको यो शरीरद्वारा सुख प्राप्त गर्न खोज्ने र दुःख हटाउन खोज्ने मानिसका सबै प्रयासहरू बालुवामा हालेको पानी झैँ निष्फल हुन्छन्" ।।२९।।
आध्यात्मिकादिभिर्दुःखैः अविमुक्तस्य कर्हिचित् ।
मर्त्यस्य कृच्छ्रोपनतैः अर्थैः कामैः क्रियेत किम् ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवाद: "त्रिविध ताप (आध्यात्मिक, आधिभौतिक, आधिदैविक) बाट कहिल्यै मुक्त हुन नसक्ने यो मरणशील मनुष्यले कष्टपूर्वक कमाएको धन र भोगबाट के नै सुख पाउन सक्छ र?" ।।३०।।
पश्यामि धनिनां क्लेशं लुब्धानां अजितात्मनाम् ।
भयाद् अलब्धनिद्राणां सर्वतोऽभिविशङ्किनाम् ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवाद: "म लोभी र अजितेन्द्रिय धनीहरूको क्लेश देखिरहेको हुन्छु। उनीहरू धन हराउने डरले सुत्न पनि सक्दैनन् र सबैलाई शङ्काको दृष्टिले मात्र हेर्दछन्" ।।३१।।
राजतश्चौरतः शत्रोः स्वजनात्पशुपक्षितः ।
अर्थिभ्यः कालतः स्वस्मान् नित्यं प्राणार्थवद्भयम् ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवाद: "धनको लोभीलाई राजा, चोर, शत्रु, आफ्ना मानिस, पशुपक्षी, माग्ने र कालबाट समेत सधैँ आफ्नो ज्यान र धनको डर भइरहन्छ" ।।३२।।
शोकमोहभयक्रोध रागक्लैब्यश्रमादयः ।
यन्मूलाः स्युर्नृणां जह्यात् स्पृहां प्राणार्थयोर्बुधः ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवाद: "शोक, मोह, डर, रिस र थकाइको जड यही धन र प्राणको आशक्ति हो। त्यसैले बुद्धिमान् मानिसले यसको लालसालाई त्यागिदिनुपर्दछ" ।।३३।।
मधुकारमहासर्पौ लोकेऽस्मिन् नो गुरूत्तमौ ।
वैराग्यं परितोषं च प्राप्ता यच्छिक्षया वयम् ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवाद: "यस लोकमा माहुरी र अजगर मेरा दुई सर्वश्रेष्ठ गुरु हुन्। उनीहरूबाटै मैले वैराग्य र सन्तोषको शिक्षा प्राप्त गरेको छु" ।।३४।।
विरागः सर्वकामेभ्यः शिक्षितो मे मधुव्रतात् ।
कृच्छ्राप्तं मधुवद् वित्तं हत्वाप्यन्यो हरेत्पतिम् ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवाद: "जसरी माहुरीले जम्मा गरेको मह शिकारीले खोसेर लैजान्छ, त्यसरी नै मानिसले दुःख गरी कमाएको धन अरूले नै लैजान्छन्। यो देखेर मैले माहुरीबाट सबै विषय भोगको त्याग गर्ने (वैराग्य) शिक्षा पाएँ" ।।३५।।
अनीहः परितुष्टात्मा यदृच्छोपनतादहम् ।
नो चेच्छये बह्वहानि महाहिरिव सत्त्ववान् ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवाद: "म अजगरले जस्तै दैववश जे मिल्छ, त्यसैमा सन्तुष्ट हुन्छु। यदि केही मिलेन भने पनि म धेरै दिनसम्म धैर्यपूर्वक भोकै बसिदिन्छु" ।।३६।।
क्वचिदल्पं क्वचिद् भूरि भुञ्जेऽन्नं स्वाद्वस्वादु वा ।
क्वचिद्भूरि गुणोपेतं गुणहीनमुत क्वचित् ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवाद: "म कहिले थोरै त कहिले धेरै खान्छु। कहिले स्वादिष्ट त कहिले बेस्वादको, कहिले गुणकारी त कहिले गुणहीन अन्न पनि खाइदिन्छु" ।।३७।।
श्रद्धयोपाहृतं क्वापि कदाचिन्मानवर्जितम् ।
भुञ्जे भुक्त्वाथ कस्मिंश्चित् दिवा नक्तं यदृच्छया ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवाद: "कहिले श्रद्धापूर्वक दिइएको भोजन खान्छु त कहिले अपमानपूर्वक दिइएको। कहिले दिनमा त कहिले रातमा– दैववश जे जतिबेला मिल्छ, त्यसैमा म तृप्त हुन्छु" ।।३८।।
क्षौमं दुकूलमजिनं चीरं वल्कलमेव वा ।
वसेऽन्यदपि सम्प्राप्तं दिष्टभुक्तुष्टधीरहम् ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवाद: "म रेशमी, सुती, मृगचर्म वा रुखको बोक्रा– जे प्राप्त हुन्छ, त्यसैलाई वस्त्रका रूपमा पहिरिन्छु। म आफ्नो प्रारब्धमा पूर्ण सन्तुष्ट छु" ।।३९।।
क्वचिच्छये धरोपस्थे तृणपर्णाश्मभस्मसु ।
क्वचित्प्रासादपर्यङ्के कशिपौ वा परेच्छया ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवाद: "म कहिले नाङ्गो भुईँमा, घाँस, पात वा ढुङ्गामा सुत्छु त कहिले अरूको इच्छाले महलको सुकोमल पलङमा पनि सुतिदिन्छु" ।।४०।।
क्वचित्स्नातोऽनुलिप्ताङ्गः सुवासाः स्रग्व्यलङ्कृतः ।
रथेभाश्वैश्चरे क्वापि दिग्वासा ग्रहवद् विभो ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवाद: "हे विभो! म कहिले नुहाएर, चन्दन र मालाले सजिएर हात्ती-घोडामा चढ्छु त कहिले वस्त्रविहीन भएर पिशाच झैँ डुलिहिँड्छु" ।।४१।।
नाहं निन्दे न च स्तौमि स्वभावविषमं जनम् ।
एतेषां श्रेय आशासे उतैकात्म्यं महात्मनि ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवाद: "म कसैको निन्दा वा स्तुति गर्दिनँ। म त सबै मानिसको परम कल्याण होस् र उनीहरू परमात्मामा लीन होऊन् भन्ने कामना मात्र गर्दछु" ।।४२।।
विकल्पं जुहुयाच्चित्तौ तां मनस्यर्थविभ्रमे ।
मनो वैकारिके हुत्वा तं मायायां जुहोत्यनु ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवाद: "साधकले भेद उत्पन्न गर्ने दृष्टिलाई चित्तमा, चित्तलाई मनमा, मनलाई सात्त्विक अहङ्कारमा र अहङ्कारलाई मायामा विलीन गरिदिनुपर्दछ" ।।४३।।
आत्मानुभूतौ तां मायां जुहुयात् सत्यदृङ्मुनिः ।
ततो निरीहो विरमेत् स्वानुभूत्यात्मनि स्थितः ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवाद: "अन्त्यमा ती मुनिले मायालाई आत्मज्ञानमा हवन गरिदिनुपर्दछ। यसरी आत्मसाक्षात्कार भएपछि उनी पूर्ण रूपमा इच्छाविहीन भएर आफ्नै स्वरूपमा स्थित हुन्छन्" ।।४४।।
स्वात्मवृत्तं मयेत्थं ते सुगुप्तमपि वर्णितम् ।
व्यपेतं लोकशास्त्राभ्यां भवान्हि भगवत्परः ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवाद: "हे प्रह्लाद! यो मेरो जीवनको रहस्य अत्यन्त गोप्य छ, जुन लोक र शास्त्रभन्दा भिन्न देखिन सक्छ। तपाईं भगवान्को परम भक्त भएकाले मैले यो सबै बताएको हुँ" ।।४५।।
नारद उवाच - धर्मं पारमहंस्यं वै मुनेः श्रुत्वासुरेश्वरः ।
पूजयित्वा ततः प्रीत आमन्त्र्य प्रययौ गृहम् ॥ ४६ ॥
नेपाली भावानुवाद: नारदजीले भन्नुभयो– यसरी मुनिबाट परम पावन 'परमहंस धर्म' को उपदेश सुनेपछि दैत्यराज प्रह्लादले उहाँको पूजा गरे र विदा भएर प्रसन्न हुँदै आफ्नो राजधानी फर्के ।।४६।।
ग्रामैकरात्रविधिना निरपेक्षश्चरेन्महीम् ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवाद: नारदजीले भन्नुभयो– हे धर्मराज! यदि वानप्रस्थीमा वैराग्य जागृत भयो र उनी संन्यास लिन समर्थ भए भने शरीर मात्र बाँकी राखेर (देहको ममता त्यागेर) सबै आशक्ति छोडी पृथ्वीमा विचरण गर्नुपर्दछ। उनले एक गाउँमा एक रातभन्दा बढी नबस्ने नियम पालना गर्दै निरपेक्ष भएर हिँड्नुपर्दछ ।।१।।
बिभृयाद् यद्यसौ वासः कौपीनाच्छादनं परम् ।
त्यक्तं न दण्डलिंगादेः अन्यत् किञ्चिदनापदि ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवाद: सन्यास लिएपछि यदि वस्त्र लगाउने नै भए केवल कौपीन (लगौँटी) मात्र धारण गरोस्। आपत्कालीन अवस्था बाहेक उनले दण्ड र आश्रमका चिन्ह बाहेक अन्य कुनै पनि भौतिक वस्तुहरू ग्रहण नगरून् ।।२।।
एक एव चरेद्भिक्षुः आत्मारामोऽनपाश्रयः ।
सर्वभूतसुहृच्छान्तो नारायणपरायणः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवाद: सन्यासी भिक्षुले कसैको आश्रय नलिई एक्लै हिँड्नुपर्दछ। उनी आफ्नै आत्मामा सन्तुष्ट (आत्माराम), समस्त प्राणीका हितैषी, अत्यन्त शान्त र पूर्ण रूपमा नारायणपरायण हुनुपर्दछ ।।३।।
पश्येदात्मन्यदो विश्वं परे सदसतोऽव्यये ।
आत्मानं च परं ब्रह्म सर्वत्र सदसन्मये ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवाद: सन्यासीले यो कार्य-कारण रूपी सम्पूर्ण विश्वलाई अविनाशी परमात्मामा र आफ्नो आत्मालाई कार्य-कारण रूपी जगतका सबै स्थानमा व्याप्त परब्रह्मका रूपमा देख्नुपर्दछ ।।४।।
सुप्तिप्रबोधयोः सन्धौ आत्मनो गतिमात्मदृक् ।
पश्यन्बन्धं च मोक्षं च मायामात्रं न वस्तुतः ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवाद: सुषुप्ति (निद्रा) र जाग्रत अवस्थाको सन्धिमा आत्माको स्वरूपलाई चिहाउँदै तत्वदर्शीले बन्धन र मोक्षलाई केवल माया मात्र ठान्नुपर्दछ। वास्तवमा आत्माका लागि यी दुवै कुरा अस्तित्वहीन हुन् ।।५।।
नाभिनन्देद्ध्रुवं मृत्युं अध्रुवं वास्य जीवितम् ।
कालमप्रतीक्षेत भूतानां प्रभवाप्ययम् ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवाद: सन्यासीले न त निश्चित रूपमा आउने मृत्युको खुसी मनाओस्, न त अनिश्चित जीवनको नै प्रशंसा गरोस्। उनले त केवल प्राणीहरूको उत्पत्ति र विनासको कारण स्वरूप कालको प्रतीक्षा मात्र गरेर बसोस् ।।६।।
नासच्छास्त्रेषु सज्जेत नोपजीवेत जीविकाम् ।
वादवादान् त्यजेत् तर्कान् पक्षं कंच न संश्रयेत् ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवाद: उनले व्यर्थका कुशास्त्रहरूमा नभुलून् र जीवन निर्वाहका लागि कुनै पेसा वा व्यवसाय नगरून्। निरर्थक वादविवाद र तर्कहरू त्यागी कसैको पक्ष वा विपक्षमा नलागून् ।।७।।
न शिष्याननुबध्नीत ग्रन्थान्नैवाभ्यसेन् बहून् ।
न व्याख्यामुपयुञ्जीत नारम्भानारभेत्क्वचित् ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवाद: धेरै शिष्यहरू बनाउने मोहमा नपरून्, धेरै पुस्तकहरूको अध्ययनमा मात्र समय नखर्चिउन् र जीविकाका लागि शास्त्रको व्याख्या नगरून्। साथै ठुला-ठुला सांसारिक कार्यहरूको आरम्भ कहिल्यै नगरून् ।।८।।
न यतेराश्रमः प्रायो धर्महेतुर्महात्मनः ।
शान्तस्य समचित्तस्य बिभृयाद् उत वा त्यजेत् ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवाद: शान्त र समदृष्टि भएका महात्माका लागि कुनै विशेष आश्रमको चिन्ह धर्मको कारण हुँदैन। उनले आफ्नो आश्रमका बाहिरी चिन्हहरू धारण गर्न वा त्याग्न पनि सक्दछन्, किनकि उनको धर्म भित्री तत्वमा आधारित हुन्छ ।।९।।
अव्यक्तलिङ्गो व्यक्तार्थो मनीषि उन्मत्तबालवत् ।
कविर्मूकवदात्मानं स दृष्ट्या दर्शयेन् नृणाम् ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवाद: ती मनीषीको लक्ष्य स्पष्ट भए पनि बाहिरी रूपमा कुनै चिन्ह नराखी बालक वा उन्मत्त झैँ देखिऊन्। उनी अत्यन्त विद्वान् भएर पनि मानिसका अगाडि लाटो वा अज्ञानी झैँ प्रस्तुत होऊन् ।।१०।।
अत्रापि उदाहरन्ति इमं इतिहासं पुरातनम् ।
प्रह्रादस्य च संवादं मुनेराजगरस्य च ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवाद: यस विषयमा विद्वान्हरू प्रह्लाद र अजगर वृत्ति भएका मुनि (दत्तात्रेय) बीच भएको एउटा पुरानो ऐतिहासिक संवादको उदाहरण दिने गर्दछन् ।।११।।
तं शयानं धरोपस्थे कावेर्यां सह्यसानुनि ।
रजस्वलैस्तनूदेशैः निगूढामलतेजसम् ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवाद: एक पटक भगवान्का प्रिय भक्त प्रह्लादले केही मन्त्रीहरूका साथ घुम्दै गर्दा सह्य पर्वतको काखमा कावेरी नदीको किनारमा भुईँमा पल्टिरहेका एक मुनिलाई देखे। धुलोले ढाकिएका कारण उनको निर्मल तेज लुकेको थियो ।।१२।।
ददर्श लोकान् विचरन् लोकतत्त्वविवित्सया ।
वृतोऽमात्यैः कतिपयैः प्रह्रादो भगवत्प्रियः ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवाद: लोकतत्व बुझ्ने इच्छाले विचरण गरिरहनुभएका प्रह्लादले ती मुनिलाई देखे, जसका क्रियाकलापबाट उनी कुन वर्ण वा आश्रमका हुन् भन्ने कुरा चिन्न सकिँदैनथ्यो ।।१३।।
कर्मणाऽऽकृतिभिर्वाचा लिङ्गैर्वर्णाश्रमादिभिः ।
न विदन्ति जना यं वै सोऽसाविति न वेति च ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवाद: उनको कर्म, आकृति, बोली वा बाहिरी लक्षणबाट उनी को हुन् र कस्ता हुन् भन्ने कुरा मानिसहरूले छुट्याउन सक्दैनथे ।।१४।।
तं नत्वाभ्यर्च्य विधिवत् पादयोः शिरसा स्पृशन् ।
विवित्सुरिदमप्राक्षीन् महाभागवतोऽसुरः ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवाद: महाभागवत प्रह्लादले ती मुनिको चरणमा शिर राखेर विधिवत् पूजा र नमस्कार गरे। त्यसपछि जिज्ञासा शान्त पार्न उनले यसरी प्रश्न सोधे ।।१५।।
बिभर्षि कायं पीवानं सोद्यमो भोगवान्यथा ।
वित्तं चैवोद्यमवतां भोगो वित्तवतामिह ।
भोगिनां खलु देहोऽयं पीवा भवति नान्यथा ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवाद: "हे भगवन्! तपाईंको शरीर कुनै उद्यमी र भोगीको जस्तै मोटोघाटो (पुष्ट) छ। संसारमा परिश्रम गर्नेलाई धन मिल्छ र धन हुनेले भोग गर्छ, जसका कारण शरीर पुष्ट हुन्छ। भोगबिना त शरीर यस्तो हुन सक्दैन" ।।१६।।
न ते शयानस्य निरुद्यमस्य
ब्रह्मन्नु हार्थो यत एव भोगः ।
अभोगिनोऽयं तव विप्र देहः
पीवा यतस्तद्वद नः क्षमं चेत् ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवाद: "हे ब्राह्मणदेव! तपाईं त कुनै उद्यम नगरी यहाँ बसिरहनुभएको छ, त्यसैले तपाईंसँग धन र भोगका सामग्री हुने कुरै भएन। विना भोग तपाईंको शरीर कसरी यति पुष्ट भयो? यदि बताउन मिल्छ भने यसको रहस्य भनिदिनुहोस्" ।।१७।।
कविः कल्पो निपुणदृक्चित्रप्रियकथः समः ।
लोकस्य कुर्वतः कर्म शेषे तद्वीक्षितापि वा ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवाद: "तपाईं विद्वान्, समर्थ, चतुर र मीठो बोल्ने हुनुहुन्छ। संसारले कर्म गरिरहेको देखेर पनि तपाईं किन कर्म नगरी चुपचाप बस्नुहुन्छ?" ।।१८।।
नारद उवाच –
स इत्थं दैत्यपतिना परिपृष्टो महामुनिः ।
स्मयमानः तमभ्याह तद् वाग् अमृतयन्त्रितः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवाद: नारदजीले भन्नुभयो– हे युधिष्ठिर! दैत्यराज प्रह्लादले यसरी प्रश्न गरेपछि ती महामुनि मुस्कुराउँदै आफ्नो अमृतमय वाणीमा यसरी भन्न थाल्नुभयो ।।१९।।
ब्राह्मण उवाच –
वेदेदमसुरश्रेष्ठ भवान्नन्वार्यसम्मतः ।
ईहोपरमयोर्नॄणां पदान्यध्यात्मचक्षुषा ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवाद: ब्राह्मण मुनिले भन्नुभयो– "हे असुरश्रेष्ठ! तपाईं साधुहरूद्वारा सम्मानित हुनुहुन्छ। मानिसका कर्मप्रवृत्ति र निवृत्ति (त्याग) का फलहरू कस्ता हुन्छन् भन्ने कुरा तपाईंले आफ्नो आध्यात्मिक दृष्टिले जानिसक्नुभएको छ" ।।२०।।
यस्य नारायणो देवो भगवान् हृद्गतः सदा ।
भक्त्या केवलयाज्ञानं धुनोति ध्वान्तमर्कवत् ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवाद: "तपाईंको अनन्य भक्तिका कारण भगवान् नारायण तपाईंको हृदयमा सधैँ वास गर्नुहुन्छ। जसरी सूर्यले अन्धकार हटाउँछ, त्यसैगरी उहाँले तपाईंको अज्ञानलाई नष्ट गरिदिनुभएको छ" ।।२१।।
तथापि ब्रूमहे प्रश्नान् तव राजन्यथाश्रुतम् ।
सम्भाषणीयो हि भवान् आत्मनः शुद्धिमिच्छता ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवाद: "तथापि हे राजन्! तपाईंको प्रश्नको उत्तर मैले सुने र जाने अनुसार दिनेछु। आफ्नो अन्तःकरणको शुद्धिको चाहना राख्ने जो कोहीका लागि तपाईं जस्तो भक्तसँगको संवाद गौरवको कुरा हो" ।।२२।।
तृष्णया भववाहिन्या योग्यैः कामैरपूर्यया ।
कर्माणि कार्यमाणोऽहं नानायोनिषु योजितः ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवाद: "हे प्रह्लाद! यो कहिल्यै तृप्त नहुने तृष्णाले गर्दा मानिस संसारको प्रवाहमा बगिरहन्छ। यही तृष्णाका कारण मैले पनि अनेकौँ योनिमा जन्म लिएर विभिन्न कर्महरू गरिसकेको छु" ।।२३।।
यदृच्छया लोकमिमं प्रापितः कर्मभिर्भ्रमन् ।
स्वर्गापवर्गयोर्द्वारं तिरश्चां पुनरस्य च ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवाद: "कर्मको चक्रमा घुम्दै जाँदा दैववश मलाई यो मनुष्य जन्म प्राप्त भएको छ। यो शरीर स्वर्ग, मोक्ष, पशु योनि वा पुनः मनुष्य योनिको द्वार हो" ।।२४।।
तत्रापि दम्पतीनां च सुखायान्यापनुत्तये ।
कर्माणि कुर्वतां दृष्ट्वा निवृत्तोऽस्मि विपर्ययम् ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवाद: "मैले यस संसारमा सुख पाउन र दुःख हटाउनका लागि मानिसहरूले ठुला-ठुला कर्म गरेको देखेँ, तर त्यसको परिणाम भने सधैँ विपरित (दुःखदायी) हुने गरेको पाएर म ती सबैबाट निवृत्त भएको छु" ।।२५।।
सुखमस्यात्मनो रूपं सर्वेहोपरतिस्तनुः ।
मनःसंस्पर्शजान् दृष्ट्वा भोगान् स्वप्स्यामि संविशन् ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवाद: "सुख त आत्माको आफ्नै स्वरूप हो। सबै चेष्टाहरू रोकिएको अवस्था नै यसको वास्तविक रूप हो। विषय भोगहरूलाई केवल मानसिक भ्रम ठानेर म अहिले आफ्नै आनन्दमा स्थित छु" ।।२६।।
इत्येतदात्मनः स्वार्थं सन्तं विस्मृत्य वै पुमान् ।
विचित्रामसति द्वैते घोरामाप्नोति संसृतिम् ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवाद: "आफ्नो वास्तविक हित (आत्मसुख) लाई बिर्सिएर मानिसले यो मिथ्या द्वैत संसारलाई सत्य मान्दछ र यसैका कारण ऊ भयङ्कर संसारको जन्म-मृत्युको चक्रमा फसिरहन्छ" ।।२७।।
जलं तदुद्भवैश्छन्नं हित्वाज्ञो जलकाम्यया ।
मृगतृष्णामुपाधावेत् यथान्यत्रार्थदृक्स्वतः ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवाद: "जसरी जलमा उम्रिएको झारले छोपेको पानीलाई नदेखेर तिर्खाएको अज्ञानी मानिस मृगतृष्णा (मरुभूमिको बालुवा) तर्फ दौडिन्छ, त्यसरी नै आफ्नो हृदयभित्रको सुख नचिनेर मानिस बाहिरी विषयहरूमा सुख खोज्दै हिँड्छ" ।।२८।।
देहादिभिर्दैवतन्त्रैः आत्मनः सुखमीहतः ।
दुःखात्ययं चानीशस्य क्रिया मोघाः कृताः कृताः ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवाद: "प्रारब्धको अधीनमा रहेको यो शरीरद्वारा सुख प्राप्त गर्न खोज्ने र दुःख हटाउन खोज्ने मानिसका सबै प्रयासहरू बालुवामा हालेको पानी झैँ निष्फल हुन्छन्" ।।२९।।
आध्यात्मिकादिभिर्दुःखैः अविमुक्तस्य कर्हिचित् ।
मर्त्यस्य कृच्छ्रोपनतैः अर्थैः कामैः क्रियेत किम् ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवाद: "त्रिविध ताप (आध्यात्मिक, आधिभौतिक, आधिदैविक) बाट कहिल्यै मुक्त हुन नसक्ने यो मरणशील मनुष्यले कष्टपूर्वक कमाएको धन र भोगबाट के नै सुख पाउन सक्छ र?" ।।३०।।
पश्यामि धनिनां क्लेशं लुब्धानां अजितात्मनाम् ।
भयाद् अलब्धनिद्राणां सर्वतोऽभिविशङ्किनाम् ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवाद: "म लोभी र अजितेन्द्रिय धनीहरूको क्लेश देखिरहेको हुन्छु। उनीहरू धन हराउने डरले सुत्न पनि सक्दैनन् र सबैलाई शङ्काको दृष्टिले मात्र हेर्दछन्" ।।३१।।
राजतश्चौरतः शत्रोः स्वजनात्पशुपक्षितः ।
अर्थिभ्यः कालतः स्वस्मान् नित्यं प्राणार्थवद्भयम् ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवाद: "धनको लोभीलाई राजा, चोर, शत्रु, आफ्ना मानिस, पशुपक्षी, माग्ने र कालबाट समेत सधैँ आफ्नो ज्यान र धनको डर भइरहन्छ" ।।३२।।
शोकमोहभयक्रोध रागक्लैब्यश्रमादयः ।
यन्मूलाः स्युर्नृणां जह्यात् स्पृहां प्राणार्थयोर्बुधः ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवाद: "शोक, मोह, डर, रिस र थकाइको जड यही धन र प्राणको आशक्ति हो। त्यसैले बुद्धिमान् मानिसले यसको लालसालाई त्यागिदिनुपर्दछ" ।।३३।।
मधुकारमहासर्पौ लोकेऽस्मिन् नो गुरूत्तमौ ।
वैराग्यं परितोषं च प्राप्ता यच्छिक्षया वयम् ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवाद: "यस लोकमा माहुरी र अजगर मेरा दुई सर्वश्रेष्ठ गुरु हुन्। उनीहरूबाटै मैले वैराग्य र सन्तोषको शिक्षा प्राप्त गरेको छु" ।।३४।।
विरागः सर्वकामेभ्यः शिक्षितो मे मधुव्रतात् ।
कृच्छ्राप्तं मधुवद् वित्तं हत्वाप्यन्यो हरेत्पतिम् ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवाद: "जसरी माहुरीले जम्मा गरेको मह शिकारीले खोसेर लैजान्छ, त्यसरी नै मानिसले दुःख गरी कमाएको धन अरूले नै लैजान्छन्। यो देखेर मैले माहुरीबाट सबै विषय भोगको त्याग गर्ने (वैराग्य) शिक्षा पाएँ" ।।३५।।
अनीहः परितुष्टात्मा यदृच्छोपनतादहम् ।
नो चेच्छये बह्वहानि महाहिरिव सत्त्ववान् ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवाद: "म अजगरले जस्तै दैववश जे मिल्छ, त्यसैमा सन्तुष्ट हुन्छु। यदि केही मिलेन भने पनि म धेरै दिनसम्म धैर्यपूर्वक भोकै बसिदिन्छु" ।।३६।।
क्वचिदल्पं क्वचिद् भूरि भुञ्जेऽन्नं स्वाद्वस्वादु वा ।
क्वचिद्भूरि गुणोपेतं गुणहीनमुत क्वचित् ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवाद: "म कहिले थोरै त कहिले धेरै खान्छु। कहिले स्वादिष्ट त कहिले बेस्वादको, कहिले गुणकारी त कहिले गुणहीन अन्न पनि खाइदिन्छु" ।।३७।।
श्रद्धयोपाहृतं क्वापि कदाचिन्मानवर्जितम् ।
भुञ्जे भुक्त्वाथ कस्मिंश्चित् दिवा नक्तं यदृच्छया ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवाद: "कहिले श्रद्धापूर्वक दिइएको भोजन खान्छु त कहिले अपमानपूर्वक दिइएको। कहिले दिनमा त कहिले रातमा– दैववश जे जतिबेला मिल्छ, त्यसैमा म तृप्त हुन्छु" ।।३८।।
क्षौमं दुकूलमजिनं चीरं वल्कलमेव वा ।
वसेऽन्यदपि सम्प्राप्तं दिष्टभुक्तुष्टधीरहम् ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवाद: "म रेशमी, सुती, मृगचर्म वा रुखको बोक्रा– जे प्राप्त हुन्छ, त्यसैलाई वस्त्रका रूपमा पहिरिन्छु। म आफ्नो प्रारब्धमा पूर्ण सन्तुष्ट छु" ।।३९।।
क्वचिच्छये धरोपस्थे तृणपर्णाश्मभस्मसु ।
क्वचित्प्रासादपर्यङ्के कशिपौ वा परेच्छया ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवाद: "म कहिले नाङ्गो भुईँमा, घाँस, पात वा ढुङ्गामा सुत्छु त कहिले अरूको इच्छाले महलको सुकोमल पलङमा पनि सुतिदिन्छु" ।।४०।।
क्वचित्स्नातोऽनुलिप्ताङ्गः सुवासाः स्रग्व्यलङ्कृतः ।
रथेभाश्वैश्चरे क्वापि दिग्वासा ग्रहवद् विभो ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवाद: "हे विभो! म कहिले नुहाएर, चन्दन र मालाले सजिएर हात्ती-घोडामा चढ्छु त कहिले वस्त्रविहीन भएर पिशाच झैँ डुलिहिँड्छु" ।।४१।।
नाहं निन्दे न च स्तौमि स्वभावविषमं जनम् ।
एतेषां श्रेय आशासे उतैकात्म्यं महात्मनि ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवाद: "म कसैको निन्दा वा स्तुति गर्दिनँ। म त सबै मानिसको परम कल्याण होस् र उनीहरू परमात्मामा लीन होऊन् भन्ने कामना मात्र गर्दछु" ।।४२।।
विकल्पं जुहुयाच्चित्तौ तां मनस्यर्थविभ्रमे ।
मनो वैकारिके हुत्वा तं मायायां जुहोत्यनु ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवाद: "साधकले भेद उत्पन्न गर्ने दृष्टिलाई चित्तमा, चित्तलाई मनमा, मनलाई सात्त्विक अहङ्कारमा र अहङ्कारलाई मायामा विलीन गरिदिनुपर्दछ" ।।४३।।
आत्मानुभूतौ तां मायां जुहुयात् सत्यदृङ्मुनिः ।
ततो निरीहो विरमेत् स्वानुभूत्यात्मनि स्थितः ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवाद: "अन्त्यमा ती मुनिले मायालाई आत्मज्ञानमा हवन गरिदिनुपर्दछ। यसरी आत्मसाक्षात्कार भएपछि उनी पूर्ण रूपमा इच्छाविहीन भएर आफ्नै स्वरूपमा स्थित हुन्छन्" ।।४४।।
स्वात्मवृत्तं मयेत्थं ते सुगुप्तमपि वर्णितम् ।
व्यपेतं लोकशास्त्राभ्यां भवान्हि भगवत्परः ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवाद: "हे प्रह्लाद! यो मेरो जीवनको रहस्य अत्यन्त गोप्य छ, जुन लोक र शास्त्रभन्दा भिन्न देखिन सक्छ। तपाईं भगवान्को परम भक्त भएकाले मैले यो सबै बताएको हुँ" ।।४५।।
नारद उवाच - धर्मं पारमहंस्यं वै मुनेः श्रुत्वासुरेश्वरः ।
पूजयित्वा ततः प्रीत आमन्त्र्य प्रययौ गृहम् ॥ ४६ ॥
नेपाली भावानुवाद: नारदजीले भन्नुभयो– यसरी मुनिबाट परम पावन 'परमहंस धर्म' को उपदेश सुनेपछि दैत्यराज प्रह्लादले उहाँको पूजा गरे र विदा भएर प्रसन्न हुँदै आफ्नो राजधानी फर्के ।।४६।।
इति
श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां सप्तमस्कन्धे युधिष्ठिरनारदसंवादे यतिधर्मे
त्रयोदशोऽध्यायः ॥ १३ ॥
🌸
••••••••••
🌸
यस अध्यायको सारांश :
श्रीमद्भागवत महापुराणको सातौँ स्कन्ध अन्तर्गत तेह्रौँ अध्यायमा देवर्षि नारदले महाराज युधिष्ठिरलाई 'यति धर्म' अर्थात् संन्यासीका नियमहरू र प्रह्लाद-दत्तात्रेय संवादको बारेमा विस्तारपूर्वक बताउनुभएको छ। यस अध्यायमा संन्यास आश्रमको उच्चतम अवस्थाको वर्णन गरिएको छ, जहाँ साधकले संसारका सबै आशक्तिहरू त्यागेर केवल परमात्माको चिन्तनमा मात्र आफ्नो जीवन समर्पित गर्दछ। संन्यासीले एउटै गाउँमा धेरै समय नबस्ने, धेरै पुस्तक वा शिष्यहरूको सङ्ग्रह नगर्ने र वादविवादबाट टाढा रहने कडा अनुशासनको पालन गर्नुपर्दछ। नारदजीका अनुसार संन्यासी बाहिरी रूपमा पागल वा बालक जस्तो देखिए पनि भित्री रूपमा उनी ब्रह्मज्ञानी र शान्त हुन्छन्।
यसै अध्यायमा भक्त प्रह्लाद र अजगर वृत्ति धारण गरेका दत्तात्रेय मुनि बीचको अत्यन्त घतलाग्दो प्रसङ्ग आउँछ। प्रह्लादले मुनिको शरीर अत्यन्त पुष्ट र मोटोघाटो देखेर कुनै काम नगरी कसरी यस्तो भयो भनी प्रश्न गर्नुहुन्छ। उत्तरमा मुनिले 'अजगर' र 'माहुरी' लाई आफ्ना गुरु मानेको बताउनुहुन्छ। माहुरीले जसरी मह जम्मा गर्छ र पछि शिकारीले खोसेर लैजान्छ, त्यसरी नै धन सङ्ग्रह गर्दा हुने विनासलाई देखेर उनले वैराग्य प्राप्त गरेका थिए। अर्कोतर्फ, अजगरले जस्तै दैववश जे मिल्छ त्यसैमा सन्तुष्ट रहने 'अजगर वृत्ति' अपनाएर उनले सन्तोषको शिक्षा लिएका थिए। मुनिले सुख भनेको बाहिरी वस्तुमा नभई आफ्नै आत्मामा रहेको कुरा स्पष्ट पार्नुभयो। अन्त्यमा मुनिले मायालाई आत्मज्ञानमा विलीन गर्ने उच्चतम योगको प्रक्रिया बताउँदै प्रह्लादलाई विदा गर्नुभयो।
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष :
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष 'अद्वैत वेदान्त' र 'साङ्ख्य योग' को गहिरो चिन्तनमा आधारित छ। यसले प्रतिपादन गरेको मुख्य सिद्धान्त भनेको 'सुख आत्मस्वरूप हो' (सुखमस्यात्मनो रूपम्) भन्ने हो, जसको अर्थ आनन्द कतै बाहिरबाट आउने कुरा नभई हाम्रो आफ्नै वास्तविक प्रकृति हो। अध्यायले 'अजगर वृत्ति' र 'मधुकर वृत्ति' मार्फत जीवनमा सन्तोष र वैराग्यको महत्त्वलाई व्यावहारिक रूपमा पुष्टि गरेको छ। दार्शनिक दृष्टिले यहाँ 'लय-चिन्तन' को अद्भुत प्रक्रिया उल्लेख गरिएको छ, जहाँ साधकले क्रमशः चित्त, मन, अहङ्कार र मायालाई एकअर्कामा विलीन गर्दै अन्त्यमा शुद्ध ब्रह्ममा अवस्थित हुन्छ। यसले जीव र जगतको द्वैतभावलाई मायाको खेल मात्र मान्दै 'आत्मानुभूति' नै परम लक्ष्य हो भन्ने सन्देश दिन्छ। मुनिको 'उन्मत्त' वा 'बालक' जस्तो देखिने बाहिरी व्यवहारले ज्ञानको अहंकारबाट मुक्त भएको अवस्थालाई दर्साउँछ, जुन वेदान्तको परम 'परमहंस' अवस्था हो।
No comments:
Post a Comment