श्रीमद्भागवत महापुराण
तृतीय स्कंधः– एकत्रिंशोऽध्यायः
श्रीभगवानुवाच
–
(अनुष्टुप)
कर्मणा दैवनेत्रेण जन्तुर्देहोपपत्तये ।
स्त्रियाः प्रविष्ट उदरं पुंसो रेतःकणाश्रयः ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्ले भन्नुभयो— हे माताजी! मनुष्य शरीरमा जन्म लिने अवसर पाएको जीव भगवान्को प्रेरणाले आफ्नो पूर्वकर्म अनुसार देह प्राप्तिका लागि पुरुषको वीर्यद्वारा स्त्रीको गर्भमा प्रवेश गर्दछ ।।१।।
कललं त्वेकरात्रेण पञ्चरात्रेण बुद्बुदम् ।
दशाहेन तु कर्कन्धूः पेश्यण्डं वा ततः परम् ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ एकै रातमा स्त्रीको रजसँग मिलेर एकरूप 'कलल' बन्दछ; पाँचौँ रातमा पानीको थोपा जस्तै 'बुद्बुद' हुन्छ; दस दिनमा बयर समान केही साह्रो हुन्छ र त्यसपछि मांसपेशी अथवा अण्डाको रूपमा परिणत हुन्छ ।।२।।
मासेन तु शिरो द्वाभ्यां बाह्वङ्घ्र्याद्यङ्गविग्रहः ।
नखलोमास्थिचर्माणि लिङ्गच्छिद्रोद् भवस्त्रिभिः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः एक महिनापछि शिर बन्दछ; दुई महिनामा हात-गोडा आदि अङ्गको विकास हुन्छ र तीन महिनामा नङ, रौँ, हाड, छाला तथा स्त्री-पुरुषको चिह्न एवं अन्य छिद्रहरू उत्पन्न हुन्छन् ।।३।।
चतुर्भिर्धातवः सप्त पञ्चभिः क्षुत्तृडुद्भवः ।
षड्भिर्जरायुणा वीतः कुक्षौ भ्राम्यति दक्षिणे ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः चार महिनामा मांसादि सात धातु पैदा हुन्छन्; पाँच महिनामा भोक-प्यास लाग्न थाल्छ र छैटौँ महिनामा साल (जालो) ले बेरिएर त्यो गर्भको दाहिने कोखमा घुम्न थाल्छ ।।४।।
मातुर्जग्धान्नपानाद्यैः एधद् धातुरसम्मते ।
शेते विण्मूत्रयोर्गर्ते स जन्तुर्जन्तुसम्भवे ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः आमाले खाएको अन्न र जल आदिले उसको शरीर त पुष्ट हुन्छ, तर त्यो जीव कीराहरूको उत्पत्ति स्थान मानिने मलमूत्रको दुर्गन्धित खाडलमा सुतिरहनु पर्छ ।।५।।
कृमिभिः क्षतसर्वाङ्गः सौकुमार्यात्प्रतिक्षणम् ।
मूर्च्छां आफ्नोति उरुक्लेशः तत्रत्यैः क्षुधितैर्मुहुः ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यो जीव अत्यन्त सुकुमार हुन्छ; त्यहाँका भोका कीराहरूले उसको कलिलो शरीरमा टोक्दा असह्य पीडाले ऊ क्षण-क्षणमा अचेत हुन्छ ।।६।।
कटुतीक्ष्णोष्णलवण रूक्षाम्लादिभिरुल्बणैः ।
मातृभुक्तैरुपस्पृष्टः सर्वाङ्गोत्थितवेदनः ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः आमाले खाएको धेरै तीतो, पिरो, तातो, नुनिलो र अमिलो पदार्थको स्पर्शले गर्दा उसको सम्पूर्ण शरीरमा जलन र पीडा हुन्छ ।।७।।
उल्बेन संवृतस्तस्मिन् अन्त्रैश्च बहिरावृतः ।
आस्ते कृत्वा शिरः कुक्षौ भुग्नपृष्ठशिरोधरः ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यो जीव गर्भाशयमा भित्र जालो र बाहिर आन्द्राले बेरिएको हुनाले शिर, पिठ्युँ र घाँटी दोब्रिएर एउटा डल्लो जस्तै भई बस्न बाध्य हुन्छ ।।८।।
अकल्पः स्वाङ्गचेष्टायां शकुन्त इव पञ्जरे ।
तत्र लब्धस्मृतिर्दैवात् कर्म जन्मशतोद्भवम् ।
स्मरन् दीर्घमनुच्छ्वासं शर्म किं नाम विन्दते ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः पिँजडामा बन्द पक्षी झैँ पराधीन र अङ्ग चलाउन पनि असमर्थ भएको त्यो जीवले दैवको प्रेरणाले अचानक स्मरणशक्ति प्राप्त गर्छ। तब उसलाई आफ्ना सयौँ जन्मका कर्महरूको सम्झना आउँछ र ऊ बेचैन हुँदै लामो श्वास फेर्न थाल्छ। यस्तो अवस्थामा उसले कहाँ सुख पाउन सक्छ र? ।।९।।
आरभ्य सप्तमान् मासात् लब्धबोधोऽपि वेपितः ।
नैकत्रास्ते सूतिवातैः विष्ठाभूरिव सोदरः ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः सातौँ महिना लागेपछि ज्ञानशक्तिको उदय भए पनि प्रसूति वायुले गर्दा ऊ एकै ठाउँमा स्थिर रहन सक्दैन र मलमूत्रका कीराहरू झैँ तड्पिरहन्छ ।।१०।।
नाथमान ऋषिर्भीतः सप्तवध्रिः कृताञ्जलिः ।
स्तुवीत तं विक्लवया वाचा येनोदरेऽर्पितः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः सात धातुले बाँधिएको र पूर्वजन्मको यादले डराएको त्यो जीवले हात जोडी दीन वचनले भगवान्को स्तुति गर्न थाल्छ, जसले उसलाई यो गर्भमा पठाउनुभएको थियो ।।११।।
जन्तुरुवाच –
तस्योपसन्नमवितुं जगदिच्छयात्त
नानातनोर्भुवि चलत् चरणारविन्दम् ।
सोऽहं व्रजामि शरणं ह्यकुतोभयं मे
येनेदृशी गतिरदर्श्यसतोऽनुरूपा ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः जीव भन्दछ— भगवान्ले मलाई जुन यस्तो दुर्गति देखाउनुभएको छ, त्यो मेरा कर्मका लागि उचित नै छ। म ती निर्भय चरणकमलको शरण लिन्छु, जसले संसारको रक्षाका लागि अनेक अवतार धारण गर्नुहुन्छ ।।१२।।
यस्त्वत्र बद्ध इव कर्मभिरावृतात्मा
भूतेन्द्रियाशयमयीमवलम्ब्य मायाम् ।
आस्ते विशुद्धमविकारमखण्डबोधम्
आतप्यमानहृदयेऽवसितं नमामि ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः देह, इन्द्रिय र मायाको बन्धनमा परी कर्मले घेरिएर म यहाँ बाँधिए झैँ छु। म मेरो सन्तप्त हृदयमा स्थित ती विशुद्ध, निर्विकार र अखण्ड बोधस्वरूप परमात्मालाई नमस्कार गर्दछु ।।१३।।
यः पञ्चभूतरचिते रहितः शरीरे
च्छन्नोऽयथेन्द्रियगुणार्थचिदात्मकोऽहम् ।
तेनाविकुण्ठमहिमानमृषिं तमेनं
वन्दे परं प्रकृतिपूरुषयोः पुमांसम् ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः वास्तवमा आत्मा असङ्ग भए पनि अविद्याका कारण पाञ्चभौतिक शरीरसँग बाँधिए जस्तो देखिन्छ। म ती प्रकृति र पुरुषका नियन्ता, सर्वज्ञ र महिमावान् परम पुरुषको वन्दना गर्दछु ।।१४।।
यन्माययोरुगुणकर्म निबन्धनेऽस्मिन्
सांसारिके पथि चरन् तदभिश्रमेण ।
नष्टस्मृतिः पुनरयं प्रवृणीत लोकं यु
क्त्या कया महदनुग्रहमन्तरेण ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्कै मायाले गर्दा आफ्नो स्वरूप बिर्सिएर यो जीव गुण र कर्मको बन्धनमा परी संसारमा दुःख भोग्दै भौँतारिन्छ। अतः प्रभुको कृपा बिना कुन युक्तिले यसले आत्मज्ञान पाउन सक्ला र? ।।१५।।
ज्ञानं यदेतद् अदधात्कतमः स देवः
त्रैकालिकं स्थिरचरेष्वनुवर्तितांशः ।
तं जीवकर्मपदवीं अनुवर्तमानाः
तापत्रयोपशमनाय वयं भजेम ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः मलाई जुन यो त्रैकालिक ज्ञान प्राप्त भएको छ, त्यो उनै अन्तर्यामी प्रभुले दिनुभएको हो। अतः त्रिविध ताप शान्तिका लागि हामी उनै भगवान्को भजन गर्दछौँ ।।१६।।
देह्यन्यदेहविवरे जठराग्निनासृग्
विण्मूत्रकूपपतितो भृशतप्तदेहः ।
इच्छन्नितो विवसितुं गणयन् स्चमासान्
निर्वास्यते कृपणधीर्भगवन् कदा नु ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे भगवन! यो जीव मलमूत्र र रगतको कुवामा खसेको छ र जठराग्निले जलिरहेको छ। यहाँबाट निस्कने इच्छाले यसले आफ्ना महिनाहरू गनिरहेको छ। हे प्रभु! यो जीव यहाँबाट कहिले मुक्त होला? ।।१७।।
येनेदृशीं गतिमसौ दशमास्य ईश
सङ्ग्राहितः पुरुदयेन भवादृशेन ।
स्वेनैव तुष्यतु कृतेन स दीननाथः
को नाम तत्प्रति विनाञ्जलिमस्य कुर्यात् ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे दयालु दीनबन्धु! हजुरले म दश महिनाको जीवलाई यस्तो ज्ञान दिनुभएको छ। हजुरको यो उपकारको बदलामा म हात जोड्नु बाहेक के नै दिन सक्छु र? हजुर आफ्नै कृपाले प्रसन्न हुनुहोस् ।।१८।।
पश्यत्ययं धिषणया ननु सप्तवध्रिः
शारीरके दमशरीर्यपरः स्वदेहे ।
यत्सृष्टयाऽऽसं तमहं पुरुषं पुराणं
(अनुष्टुप)
कर्मणा दैवनेत्रेण जन्तुर्देहोपपत्तये ।
स्त्रियाः प्रविष्ट उदरं पुंसो रेतःकणाश्रयः ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्ले भन्नुभयो— हे माताजी! मनुष्य शरीरमा जन्म लिने अवसर पाएको जीव भगवान्को प्रेरणाले आफ्नो पूर्वकर्म अनुसार देह प्राप्तिका लागि पुरुषको वीर्यद्वारा स्त्रीको गर्भमा प्रवेश गर्दछ ।।१।।
कललं त्वेकरात्रेण पञ्चरात्रेण बुद्बुदम् ।
दशाहेन तु कर्कन्धूः पेश्यण्डं वा ततः परम् ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ एकै रातमा स्त्रीको रजसँग मिलेर एकरूप 'कलल' बन्दछ; पाँचौँ रातमा पानीको थोपा जस्तै 'बुद्बुद' हुन्छ; दस दिनमा बयर समान केही साह्रो हुन्छ र त्यसपछि मांसपेशी अथवा अण्डाको रूपमा परिणत हुन्छ ।।२।।
मासेन तु शिरो द्वाभ्यां बाह्वङ्घ्र्याद्यङ्गविग्रहः ।
नखलोमास्थिचर्माणि लिङ्गच्छिद्रोद् भवस्त्रिभिः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः एक महिनापछि शिर बन्दछ; दुई महिनामा हात-गोडा आदि अङ्गको विकास हुन्छ र तीन महिनामा नङ, रौँ, हाड, छाला तथा स्त्री-पुरुषको चिह्न एवं अन्य छिद्रहरू उत्पन्न हुन्छन् ।।३।।
चतुर्भिर्धातवः सप्त पञ्चभिः क्षुत्तृडुद्भवः ।
षड्भिर्जरायुणा वीतः कुक्षौ भ्राम्यति दक्षिणे ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः चार महिनामा मांसादि सात धातु पैदा हुन्छन्; पाँच महिनामा भोक-प्यास लाग्न थाल्छ र छैटौँ महिनामा साल (जालो) ले बेरिएर त्यो गर्भको दाहिने कोखमा घुम्न थाल्छ ।।४।।
मातुर्जग्धान्नपानाद्यैः एधद् धातुरसम्मते ।
शेते विण्मूत्रयोर्गर्ते स जन्तुर्जन्तुसम्भवे ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः आमाले खाएको अन्न र जल आदिले उसको शरीर त पुष्ट हुन्छ, तर त्यो जीव कीराहरूको उत्पत्ति स्थान मानिने मलमूत्रको दुर्गन्धित खाडलमा सुतिरहनु पर्छ ।।५।।
कृमिभिः क्षतसर्वाङ्गः सौकुमार्यात्प्रतिक्षणम् ।
मूर्च्छां आफ्नोति उरुक्लेशः तत्रत्यैः क्षुधितैर्मुहुः ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यो जीव अत्यन्त सुकुमार हुन्छ; त्यहाँका भोका कीराहरूले उसको कलिलो शरीरमा टोक्दा असह्य पीडाले ऊ क्षण-क्षणमा अचेत हुन्छ ।।६।।
कटुतीक्ष्णोष्णलवण रूक्षाम्लादिभिरुल्बणैः ।
मातृभुक्तैरुपस्पृष्टः सर्वाङ्गोत्थितवेदनः ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः आमाले खाएको धेरै तीतो, पिरो, तातो, नुनिलो र अमिलो पदार्थको स्पर्शले गर्दा उसको सम्पूर्ण शरीरमा जलन र पीडा हुन्छ ।।७।।
उल्बेन संवृतस्तस्मिन् अन्त्रैश्च बहिरावृतः ।
आस्ते कृत्वा शिरः कुक्षौ भुग्नपृष्ठशिरोधरः ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यो जीव गर्भाशयमा भित्र जालो र बाहिर आन्द्राले बेरिएको हुनाले शिर, पिठ्युँ र घाँटी दोब्रिएर एउटा डल्लो जस्तै भई बस्न बाध्य हुन्छ ।।८।।
अकल्पः स्वाङ्गचेष्टायां शकुन्त इव पञ्जरे ।
तत्र लब्धस्मृतिर्दैवात् कर्म जन्मशतोद्भवम् ।
स्मरन् दीर्घमनुच्छ्वासं शर्म किं नाम विन्दते ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः पिँजडामा बन्द पक्षी झैँ पराधीन र अङ्ग चलाउन पनि असमर्थ भएको त्यो जीवले दैवको प्रेरणाले अचानक स्मरणशक्ति प्राप्त गर्छ। तब उसलाई आफ्ना सयौँ जन्मका कर्महरूको सम्झना आउँछ र ऊ बेचैन हुँदै लामो श्वास फेर्न थाल्छ। यस्तो अवस्थामा उसले कहाँ सुख पाउन सक्छ र? ।।९।।
आरभ्य सप्तमान् मासात् लब्धबोधोऽपि वेपितः ।
नैकत्रास्ते सूतिवातैः विष्ठाभूरिव सोदरः ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः सातौँ महिना लागेपछि ज्ञानशक्तिको उदय भए पनि प्रसूति वायुले गर्दा ऊ एकै ठाउँमा स्थिर रहन सक्दैन र मलमूत्रका कीराहरू झैँ तड्पिरहन्छ ।।१०।।
नाथमान ऋषिर्भीतः सप्तवध्रिः कृताञ्जलिः ।
स्तुवीत तं विक्लवया वाचा येनोदरेऽर्पितः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः सात धातुले बाँधिएको र पूर्वजन्मको यादले डराएको त्यो जीवले हात जोडी दीन वचनले भगवान्को स्तुति गर्न थाल्छ, जसले उसलाई यो गर्भमा पठाउनुभएको थियो ।।११।।
जन्तुरुवाच –
तस्योपसन्नमवितुं जगदिच्छयात्त
नानातनोर्भुवि चलत् चरणारविन्दम् ।
सोऽहं व्रजामि शरणं ह्यकुतोभयं मे
येनेदृशी गतिरदर्श्यसतोऽनुरूपा ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः जीव भन्दछ— भगवान्ले मलाई जुन यस्तो दुर्गति देखाउनुभएको छ, त्यो मेरा कर्मका लागि उचित नै छ। म ती निर्भय चरणकमलको शरण लिन्छु, जसले संसारको रक्षाका लागि अनेक अवतार धारण गर्नुहुन्छ ।।१२।।
यस्त्वत्र बद्ध इव कर्मभिरावृतात्मा
भूतेन्द्रियाशयमयीमवलम्ब्य मायाम् ।
आस्ते विशुद्धमविकारमखण्डबोधम्
आतप्यमानहृदयेऽवसितं नमामि ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः देह, इन्द्रिय र मायाको बन्धनमा परी कर्मले घेरिएर म यहाँ बाँधिए झैँ छु। म मेरो सन्तप्त हृदयमा स्थित ती विशुद्ध, निर्विकार र अखण्ड बोधस्वरूप परमात्मालाई नमस्कार गर्दछु ।।१३।।
यः पञ्चभूतरचिते रहितः शरीरे
च्छन्नोऽयथेन्द्रियगुणार्थचिदात्मकोऽहम् ।
तेनाविकुण्ठमहिमानमृषिं तमेनं
वन्दे परं प्रकृतिपूरुषयोः पुमांसम् ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः वास्तवमा आत्मा असङ्ग भए पनि अविद्याका कारण पाञ्चभौतिक शरीरसँग बाँधिए जस्तो देखिन्छ। म ती प्रकृति र पुरुषका नियन्ता, सर्वज्ञ र महिमावान् परम पुरुषको वन्दना गर्दछु ।।१४।।
यन्माययोरुगुणकर्म निबन्धनेऽस्मिन्
सांसारिके पथि चरन् तदभिश्रमेण ।
नष्टस्मृतिः पुनरयं प्रवृणीत लोकं यु
क्त्या कया महदनुग्रहमन्तरेण ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्कै मायाले गर्दा आफ्नो स्वरूप बिर्सिएर यो जीव गुण र कर्मको बन्धनमा परी संसारमा दुःख भोग्दै भौँतारिन्छ। अतः प्रभुको कृपा बिना कुन युक्तिले यसले आत्मज्ञान पाउन सक्ला र? ।।१५।।
ज्ञानं यदेतद् अदधात्कतमः स देवः
त्रैकालिकं स्थिरचरेष्वनुवर्तितांशः ।
तं जीवकर्मपदवीं अनुवर्तमानाः
तापत्रयोपशमनाय वयं भजेम ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः मलाई जुन यो त्रैकालिक ज्ञान प्राप्त भएको छ, त्यो उनै अन्तर्यामी प्रभुले दिनुभएको हो। अतः त्रिविध ताप शान्तिका लागि हामी उनै भगवान्को भजन गर्दछौँ ।।१६।।
देह्यन्यदेहविवरे जठराग्निनासृग्
विण्मूत्रकूपपतितो भृशतप्तदेहः ।
इच्छन्नितो विवसितुं गणयन् स्चमासान्
निर्वास्यते कृपणधीर्भगवन् कदा नु ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे भगवन! यो जीव मलमूत्र र रगतको कुवामा खसेको छ र जठराग्निले जलिरहेको छ। यहाँबाट निस्कने इच्छाले यसले आफ्ना महिनाहरू गनिरहेको छ। हे प्रभु! यो जीव यहाँबाट कहिले मुक्त होला? ।।१७।।
येनेदृशीं गतिमसौ दशमास्य ईश
सङ्ग्राहितः पुरुदयेन भवादृशेन ।
स्वेनैव तुष्यतु कृतेन स दीननाथः
को नाम तत्प्रति विनाञ्जलिमस्य कुर्यात् ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे दयालु दीनबन्धु! हजुरले म दश महिनाको जीवलाई यस्तो ज्ञान दिनुभएको छ। हजुरको यो उपकारको बदलामा म हात जोड्नु बाहेक के नै दिन सक्छु र? हजुर आफ्नै कृपाले प्रसन्न हुनुहोस् ।।१८।।
पश्यत्ययं धिषणया ननु सप्तवध्रिः
शारीरके दमशरीर्यपरः स्वदेहे ।
यत्सृष्टयाऽऽसं तमहं पुरुषं पुराणं
पश्ये बहिर्हृदि
च चैत्यमिव प्रतीतम् ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः अन्य जीवहरू आफ्नो अज्ञानका कारण केवल शरीरको सुख-दुःख भोग्छन्, तर मैले त हजुरको कृपाले विवेक प्राप्त गरेको छु। म हजुर पुराण पुरुषलाई आफ्नो हृदयको भित्र र बाहिर प्रत्यक्ष अनुभव गरिरहेको छु ।।१९।।
सोऽहं वसन्नपि विभो बहुदुःखवासं
गर्भान्न निर्जिगमिषे बहिरन्धकूपे ।
यत्रोपयातमुपसर्पति देवमाया
मिथ्या मतिर्यदनु संसृतिचक्रमेतत् ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः हे विभो! यो गर्भवास अत्यन्त कष्टकर भए पनि म बाहिरको संसाररूपी अन्धकुवामा निस्कन चाहन्नँ; किनकि त्यहाँ हजुरको मायाले जीवलाई घेर्दछ, जसका कारण फेरि देहाभिमान र संसारचक्रमा पर्नुपर्दछ ।।२०।।
तस्मादहं विगतविक्लव उद्धरिष्य
आत्मानमाशु तमसः सुहृदाऽऽत्मनैव ।
भूयो यथा व्यसनमेतदनेकरन्ध्रं
मा मे भविष्यदुपसादितविष्णुपादः ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः अतः म व्याकुलता त्यागी भगवान् विष्णुका चरणलाई हृदयमा राखेर विवेकद्वारा आफूलाई यो संसारबाट पार लगाउनेछु, ताकि फेरि यो दुःखमय जन्म भोग्न नपरोस् ।।२१।।
नेपाली भावानुवादः अन्य जीवहरू आफ्नो अज्ञानका कारण केवल शरीरको सुख-दुःख भोग्छन्, तर मैले त हजुरको कृपाले विवेक प्राप्त गरेको छु। म हजुर पुराण पुरुषलाई आफ्नो हृदयको भित्र र बाहिर प्रत्यक्ष अनुभव गरिरहेको छु ।।१९।।
सोऽहं वसन्नपि विभो बहुदुःखवासं
गर्भान्न निर्जिगमिषे बहिरन्धकूपे ।
यत्रोपयातमुपसर्पति देवमाया
मिथ्या मतिर्यदनु संसृतिचक्रमेतत् ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः हे विभो! यो गर्भवास अत्यन्त कष्टकर भए पनि म बाहिरको संसाररूपी अन्धकुवामा निस्कन चाहन्नँ; किनकि त्यहाँ हजुरको मायाले जीवलाई घेर्दछ, जसका कारण फेरि देहाभिमान र संसारचक्रमा पर्नुपर्दछ ।।२०।।
तस्मादहं विगतविक्लव उद्धरिष्य
आत्मानमाशु तमसः सुहृदाऽऽत्मनैव ।
भूयो यथा व्यसनमेतदनेकरन्ध्रं
मा मे भविष्यदुपसादितविष्णुपादः ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः अतः म व्याकुलता त्यागी भगवान् विष्णुका चरणलाई हृदयमा राखेर विवेकद्वारा आफूलाई यो संसारबाट पार लगाउनेछु, ताकि फेरि यो दुःखमय जन्म भोग्न नपरोस् ।।२१।।
एवं कृतमतिर्गर्भे दशमास्यः स्तुवन्नृषिः ।
सद्यः क्षिपत्यवाचीनं प्रसूत्यै सूतिमारुतः ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः कपिल भगवान्ले भन्नुभयो— माता! गर्भमा यसरी स्तुति गरिरहेको दस महिनाको जीवलाई प्रसवकालको वायुले बाहिर निस्कनका लागि तलतिर धकेल्दछ ।।२२।।
तेनावसृष्टः सहसा कृत्वावाक् शिर आतुरः ।
विनिष्क्रामति कृच्छ्रेण निरुच्छ्वासो हतस्मृतिः ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः वायुको धक्काले त्यो बालक अत्यन्त व्याकुल भई शिर तल पारेर निकै कष्टका साथ बाहिर निस्कन्छ। त्यस बेला उसको श्वास रोकिन्छ र स्मृति (ज्ञान) पनि नष्ट हुन्छ ।।२३।।
पतितो भुव्यसृङ्मूत्रे विष्ठाभूरिव चेष्टते ।
रोरूयति गते ज्ञाने विपरीतां गतिं गतः ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः धर्तीमा रगत र मलमूत्रका बीच खसेको बालक मलमूत्रको कीरा झैँ छटपटाउँछ। आत्मज्ञान हराएर अज्ञानले घेरिँदा ऊ ठुलो स्वरले रुन थाल्छ ।।२४।।
परच्छन्दं न विदुषा पुष्यमाणो जनेन सः ।
अनभिप्रेतमापन्नः प्रत्याख्यातुमनीश्वरः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि उसको मनको कुरा नबुझ्ने मानिसहरूद्वारा उसको पालनपोषण हुन्छ। उसले आफूलाई मन नपर्ने कुराहरू पनि प्रतिकार गर्न नसकी सहन बाध्य हुन्छ ।।२५।।
शायितोऽशुचिपर्यङ्के जन्तुः स्वेदजदूषिते । ने
शः कण्डूयनेऽङ्गानां आसनोत्थानचेष्टने ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः शिशुलाई फोहोर ओछ्यानमा सुताइँदा त्यहाँका उडुस आदिले टोक्छन्। कन्याउन वा अङ्ग चलाउन सामर्थ्य नहुँदा उसले निकै कष्ट भोग्छ ।।२६।।
तुदन्त्यामत्वचं दंशा मशका मत्कुणादयः ।
रुदन्तं विगतज्ञानं कृमयः कृमिकं यथा ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः सुकुमार छाला भएको बालकलाई लामखुट्टे र उडुसले टोक्दा ऊ ज्ञानहीन भई रुन मात्र सक्छ, किनकि ऊसँग अन्य कुनै उपाय हुँदैन ।।२७।।
इत्येवं शैशवं भुक्त्वा दुःखं पौगण्डमेव च ।
अलब्धाभीप्सितोऽज्ञानाद् इद्धमन्युः शुचार्पितः ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः यस प्रकार बाल्यकाल र कौमार अवस्थाका दुःख भोगेको बालक युवावस्थामा पुग्छ। इच्छा पूरा नहुँदा ऊ क्रोधी र शोकाकुल हुन थाल्छ ।।२८।।
सह देहेन मानेन वर्धमानेन मन्युना ।
करोति विग्रहं कामी कामिष्वन्ताय चात्मनः ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः शरीरसँगै अभिमान र रिस बढ्नाले त्यो कामी पुरुष आफ्नो नाशका लागि अरू कामीहरूसँग झगडा र दुश्मनी गर्न थाल्छ ।।२९।।
भूतैः पञ्चभिरारब्धे देहे देह्यबुधोऽसकृत् ।
अहं ममेत्यसद्ग्राहः करोति कुमतिर्मतिम् ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः पञ्चभूतले बनेको यो शरीरमा अज्ञानी जीवले 'म' र 'मेरो' भन्ने झूटा अहङ्कारले कुबुद्धि राख्न थाल्छ ।।३०।।
तदर्थं कुरुते कर्म यद्बद्धो याति संसृतिम् ।
योऽनुयाति ददत्क्लेशं अविद्याकर्मबन्धनः ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः यही शरीरका लागि उसले यस्ता कर्म गर्छ जसले उसलाई फेरि जन्म-मरणको चक्रमा बाँधेर अविद्याको क्लेश दिइरहन्छ ।।३१।।
यद्यसद्भि पथि पुनः शिश्नोदरकृतोद्यमैः ।
आस्थितो रमते जन्तुः तमो विशति पूर्ववत् ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः यदि ऊ इन्द्रिय भोगमा लागेका कुसङ्गीहरूको संगतमा पर्छ भने ऊ पहिले झैँ फेरि घोर नरक र अन्धकारमा खस्छ ।।३२।।
सत्यं शौचं दया मौनं बुद्धिः श्रीर्ह्रीर्यशः क्षमा ।
शमो दमो भगश्चेति यत्सङ्गाद्याति सङ्क्षयम् ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः कुसङ्गतले गर्दा सत्य, शौच, दया, वाणीको संयम, बुद्धि, ऐश्वर्य, लज्जा, यश र क्षमा जस्ता सबै गुणहरू नष्ट हुन्छन् ।।३३।।
तेष्वशान्तेषु मूढेषु खण्डितात्मस्वसाधषु ।
सङ्गं न कुर्याच्छोच्येषु योषित् क्रीडामृगेषु च ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसैले अशान्त, मूढ, देहाभिमानी र स्त्रीका खेलौना बनेका असत् पुरुषहरूको संगत कहिल्यै गर्नु हुँदैन ।।३४।।
न तथास्य भवेन्मोहो बन्धश्चान्यप्रसङ्गतः ।
योषित्सङ्गात् यथा पुंसो यथा तत्सङ्गिसङ्गतः ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः जति मोह र बन्धन स्त्री वा स्त्रीका सङ्गीको संगतले हुन्छ, त्यति अरू कुनै पनि कुराको संगतले हुँदैन ।।३५।।
प्रजापतिः स्वां दुहितरं दृष्ट्वा तद् रूपधर्षितः ।
रोहिद्भूतां सोऽन्वधावद् ऋक्षरूपी हतत्रपः ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः एकपटक ब्रह्माजी समेत आफ्नी छोरी सरस्वतीको रूप देखेर मोहित भई मृगरूप धारण गरेर उनी पछि दौडिएका थिए ।।३६।।
तत्सृष्टसृष्टसृष्टेषु को न्वखण्डितधीः पुमान् ।
ऋषिं नारायणमृते योषिन् मय्येह मायया ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्रह्माजीले सृष्टि गरेका जीवहरूमध्ये ऋषि नारायणबाहेक स्त्रीरूपी मायाले मोहित नभएको अर्को को पुरुष होला र? ।।३७।।
बलं मे पश्य मायायाः स्त्रीमय्या जयिनो दिशाम् ।
या करोति पदाक्रान्तान् भ्रूविजृम्भेण केवलम् ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः माताजी! मेरो यो स्त्रीरूपी मायाको बल हेर्नुहोस्, जसले आँखीभौंको एउटा इसाराले ठूला वीरहरूलाई पनि आफ्नो खुट्टामा कुल्चन्छिन् ।।३८।।
सङ्गं न कुर्यात्प्रमदासु जातु
योगस्य पारं परमारुरुक्षुः ।
मत्सेवया प्रतिलब्धात्मलाभो
वदन्ति या निरयद्वारमस्य ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः योगको परम पदमा पुग्न चाहने मुमुक्षुले स्त्रीको संगत कहिल्यै नगर्नु; किनकि ज्ञानीहरूले स्त्रीलाई नरकको द्वार बताएका छन् ।।३९।।
योपयाति शनैर्माया योषिद् देवविनिर्मिता ।
तामीक्षेतात्मनो मृत्युं तृणैः कूपमिवावृतम् ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्ले रचना गर्नुभएको यो स्त्रीरूपी माया सेवा भावले नजिक आउँछिन्, जसलाई घाँसले छोपिएको कुवा झैँ आफ्नो मृत्यु सम्झनु पर्दछ ।।४०।।
यां मन्यते पतिं मोहान् मन्मायामृषभायतीम् ।
स्त्रीत्वं स्त्रीसङ्गतः प्राप्तो वित्तापत्यगृहप्रदम् ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः स्त्रीमा आशक्त भई मर्ने पुरुषले स्त्रीकै योनी पाउँछ। यसरी स्त्री बनेको जीवले पुरुषरूपी मेरो मायालाई नै धन, पुत्र र घर दिने आफ्नो पति मान्छ ।।४१।।
तां आत्मनो विजानीयात् पत्यपत्यगृहात्मकम् ।
दैवोपसादितं मृत्युं मृगयोर्गायनं यथा ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी शिकारीको गीतले मुग्ध पारी मृगको विनाश गर्छ, त्यसै गरी पति, पुत्र र घरका रूपमा आएका यी सम्बन्धहरूलाई आफ्नो मृत्यु सम्झनु पर्दछ ।।४२।।
देहेन जीवभूतेन लोकात् लोकमनुव्रजन् ।
भुञ्जान एव कर्माणि करोत्यविरतं पुमान् ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः जीव आफ्नो सूक्ष्म शरीरद्वारा एक लोकबाट अर्को लोकमा जान्छ र आफ्नो प्रारब्ध कर्म भोग्दै निरन्तर नयाँ कर्महरू गरिरहन्छ ।।४३।।
जीवो ह्यस्यानुगो देहो भूतेन्द्रियमनोमयः ।
तन्निरोधोऽस्य मरणं आविर्भावस्तु सम्भवः ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः इन्द्रिय र मनले बनेको यो शरीर जीवको सूक्ष्म शरीर हो। यसको कार्य रोकिनुलाई मृत्यु र फेरि प्रकट हुनुलाई जन्म भनिन्छ ।।४४।।
द्रव्योपलब्धिस्थानस्य द्रव्येक्षाययोग्यता यदा ।
तत्पञ्चत्वं अहंमानाद् उत्पत्तिर्द्रव्यदर्शनम् ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः जब यो स्थूल शरीरमा भोग गर्ने योग्यता रहँदैन, तब यसलाई मृत्यु भनिन्छ र 'यही शरीर म हुँ' भनी अहङ्कार गर्नु नै जन्म हो ।।४५।।
यथाक्ष्णोर्द्रव्यावयव दर्शनायोग्यता यदा ।
तदैव चक्षुषो द्रष्टुः द्रष्टृत्वायोग्यतानयोः ॥ ४६ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी आँखामा दोष हुँदा देख्ने योग्यता रहँदैन, त्यसै गरी इन्द्रिय शिथिल हुँदा त्यसका साक्षी जीवमा पनि भोग गर्ने योग्यता रहँदैन ।।४६।।
तस्मान्न कार्यः सन्त्रासो न कार्पण्यं न सम्भ्रमः ।
बुद्ध्वा जीवगतिं धीरो मुक्तसङ्गश्चरेदिह ॥ ४७ ॥
नेपाली भावानुवादः अतः ज्ञानी पुरुषले मरणमा डर, जीवनमा दीनता वा मोह गर्नु हुँदैन। उसले जीवको गति बुझेर अनासक्त भावले विचरण गर्नुपर्दछ ।।४७।।
सम्यग्दर्शनया बुद्ध्या योगवैराग्ययुक्तया ।
मायाविरचिते लोके चरेन्न्यस्य कलेवरम् ।।४८।।
नेपाली भावानुवादः यस मायामय संसारमा योग र वैराग्ययुक्त विवेकले शरीरप्रति अनासक्त भई विचरण गर्नुपर्दछ ।।४८।।
इति
श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां तृतीयस्कन्धे
कपिलेयोपाख्याने
जीवगतिर्नाम एकत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३१ ॥
🌸
••••••••••
🌸
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
यस अध्यायमा भगवान् कपिलले माता देवहूतिलाई जीवको गर्भवास, जन्म र सांसारिक गतिको रहस्य बताउनुभएको छ। जीव आफ्नो पूर्वकर्म र भगवान्को प्रेरणाले पुरुषको वीर्यद्वारा स्त्रीको गर्भमा प्रवेश गर्छ। गर्भमा पहिलो रातदेखि नै जीवको शरीर निर्माण हुने प्रक्रिया सुरु हुन्छ। एक महिनामा शिर र दुई महिनामा हातगोडा जस्ता अङ्गहरूको विकास हुन्छ। तीन महिनामा नङ, रौँ, हाड र ज्ञानेन्द्रियहरू बन्न थाल्छन्। पाँच महिनामा जीवले भोक र प्यासको अनुभव गर्न थाल्छ। छैटौँ महिनामा सालले बेरिएर जीव आमाको कोखमा छटपटाउन थाल्छ। आमाले खाएको भोजनको रसले जीव त पुष्ट हुन्छ तर दुर्गन्धित मलमूत्रमा बस्नुपर्ने बाध्यता हुन्छ। गर्भका कीराहरूले सुकुमार शरीरमा टोक्दा जीवलाई असह्य पीडा हुन्छ र ऊ मूर्च्छा पर्छ। आमाले खाएको पिरो, नुनिलो र तातो भोजनले जीवलाई निकै सास्ती दिन्छ। सातौँ महिनामा जीवले चेतना प्राप्त गर्छ र उसलाई आफ्ना सयौँ जन्मका कर्महरू याद आउँछन्। आफ्नो पूर्वजन्मका पाप र वर्तमान कष्ट सम्झेर जीव निकै डराउँछ र लामो श्वास फेर्न थाल्छ। डराएको जीवले हात जोडेर भगवान्को स्तुति गर्न थाल्छ र यो नर्कबाट मुक्ति माग्छ। जीवले स्वीकार गर्छ कि उसले पाएको यो कष्ट उसका आफ्नै कर्मको प्रतिफल हो। ऊ भगवान्को शरणमा जान्छ र आफूलाई संसारको बन्धनबाट जोगाउन प्रार्थना गर्छ। जीव भन्छ कि बाहिरको संसार झन् खतरनाक छ जहाँ मायाले जीवलाई घेर्दछ। उसले संकल्प गर्छ कि बाहिर निस्केपछि भगवान् विष्णुको भक्तिमा लाग्नेछु। १० महिना पुगेपछि प्रसव वायुले जीवलाई बाहिर निस्कनका लागि धकेल्छ। निकै कष्टका साथ जीवको जन्म हुन्छ र ऊ रुन थाल्छ। जन्मिएपछि उसले आफ्नो पूर्वजन्मको ज्ञान र भगवान्को स्तुति सबै बिर्सन्छ। बाल्यकालमा ऊ अरूको भर पर्नुपर्छ र आफ्नो दुःख व्यक्त गर्न नसकी रुन्छ मात्र। ओछ्यानका कीरा र लामखुट्टेले टोक्दा पनि ऊ प्रतिकार गर्न असमर्थ हुन्छ। युवावस्थामा पुगेपछि जीवमा काम, क्रोध र अहङ्कार बढ्दै जान्छ। ऊ 'म' र 'मेरो' को मोहमा फसेर संसारमा पाप कर्महरू गर्न थाल्छ। कुसङ्गतमा परेर उसले आफ्ना सबै दिव्य गुणहरू गुमाउँछ। भगवान् कपिलले स्त्री र पुरुषका बीचको आकर्षणलाई मायाको ठुलो जाल बताउनुभएको छ। यो मायाले ठूला-ठूला ऋषि र देवताहरूलाई समेत मोहमा पारेको छ। जीव सूक्ष्म शरीरका माध्यमबाट एउटा जन्मबाट अर्को जन्ममा यात्रा गरिरहन्छ। मृत्यु भनेको शरीरको अयोग्यता हो र जन्म भनेको नयाँ देहको प्राप्ति हो। अन्त्यमा भगवान् कपिलले योग र वैराग्यद्वारा यो संसारबाट पार हुन सल्लाह दिनुहुन्छ।
दार्शनिक पक्ष
यो अध्यायले जीवको जन्मलाई दैव र कर्मको संयुक्त प्रतिफलका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ। गर्भवासको कष्टको वर्णन गरेर वैराग्य जगाउन खोजिएको छ। जीव वास्तवमा असङ्ग छ, तर अविद्याले गर्दा देहसँग एकाकार भएको महसुस गर्छ। 'म' र 'मेरो' नै संसारको मुख्य बन्धन हो भन्ने कुरा स्पष्ट पारिएको छ। काल र माया ईश्वरका दोई अजेय शक्ति हुन् जसले जीवलाई नियन्त्रण गर्छन्। भगवान्को कृपा बिना जीवले आफ्नो वास्तविक स्वरूप चिन्न सक्दैन। कुसङ्गतले मनुष्यका सबै आध्यात्मिक पुँजीहरू नष्ट गरिदिन्छ। मुक्ति भनेको जन्म-मरणको यो चक्रबाट सधैँका लागि बाहिर निस्कनु हो। योग र वैराग्यलाई संसाररूपी समुद्र पार गर्ने डुङ्गा मानिएको छ। आत्मा र शरीरको भिन्नतालाई बुझ्नु नै वास्तविक सम्यक दर्शन हो।
