श्रीमद्भागवत महापुराण
तृतीय स्कंधः– षोडशोऽध्यायः
नेपाली भावानुवादः ब्रह्माजीले भन्नुभयो— हे देवगण! जब योगनिष्ठ सनकादि मुनिहरूले यस प्रकार स्तुति गरे, तब वैकुण्ठनिवासी विभु श्रीहरिले उनीहरूको प्रशंसा गर्दै भन्नुभयो ।।१।।
श्रीभगवानुवाच –
एतौ तौ पार्षदौ मह्यं जयो विजय एव च ।
कदर्थीकृत्य मां यद्वो बह्वक्रातामतिक्रमम् ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीभगवान्ले भन्नुभयो— मुनिहरू! यी जय र विजय मेरा पार्षद हुन्। यिनीहरूले मेरो उपेक्षा गर्दै तपाईंहरूमाथि ठूलो अन्याय गरे ।।२।।
यस्त्वेतयोर्धृतो दण्डो भवद्भिर्मामनुव्रतैः ।
स एवानुमतोऽस्माभिः मुनयो देवहेलनात् ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः तपाईंहरू मेरा अनन्य भक्त हुनुहुन्छ। ब्राह्मणहरूको अवहेलना गरेका कारण तपाईंहरूले यिनीहरूलाई जुन दण्ड दिनुभएको छ, त्यसमा मेरो पनि पूर्ण सहमति छ ।।३।।
तद्वः प्रसादयाम्यद्य ब्रह्म दैवं परं हि मे ।
तद्धीत्यात्मकृतं मन्ये यत्स्वपुम्भिरसत्कृताः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्राह्मण मेरा परम आराध्य हुन्। मेरा अनुचरहरूबाट तपाईंहरूको जुन तिरस्कार भयो, त्यसलाई म आफ्नै अपमान ठान्दछु। अतः म तपाईंहरूलाई प्रसन्न हुनका लागि आग्रह गर्दछु ।।४।।
यन्नामानि च गृह्णाति लोको भृत्ये कृतागसि ।
सोऽसाधुवादस्तत् कीर्तिं हन्ति त्वचमिवामयः ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः सेवकले अपराध गर्दा संसारमा उसको स्वामीकै बदनामी हुन्छ। त्यो अपयशले स्वामीको कीर्तिलाई त्यसरी नै दूषित पारिदिन्छ, जसरी चर्मरोगले शरीरको छालालाई ।।५।।
यस्यामृतामलयशःश्रवणावगाहः
सद्यः पुनाति जगदाश्वपचाद्विकुण्ठः ।
सोऽहं भवद्भ्य उपलब्धसुतीर्थकीर्तिः
छिन्द्यां स्वबाहुमपि वः प्रतिकूलवृत्तिम् ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः मेरो निर्मल यशरूपी अमृतमा डुबुल्की लगाउनाले चाण्डालसम्मका सबै जगत् तुरुन्त पवित्र हुन्छन्, त्यसैले मलाई 'वैकुण्ठ' भनिन्छ। तर यो पवित्र कीर्ति मलाई तपाईंहरूबाटै प्राप्त भएको हो। त्यसैले तपाईंहरूको विरुद्ध आचरण गर्ने मेरो आफ्नै हातै किन नहोस्, म त्यसलाई तुरुन्त काटिदिन्छु ।।६।।
यत्सेवया चरणपद्मपवित्ररेणुं
सद्यः क्षताखिलमलं प्रतिलब्धशीलम् ।
न श्रीर्विरक्तमपि मां विजहाति यस्याः
प्रेक्षालवार्थ इतरे नियमान् वहन्ति ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः तपाईंहरूको सेवा गर्नाले नै मेरो चरणकमलको धूलोले त्यस्तो पवित्रता प्राप्त गरेको हो, जसले सबै पापलाई तत्काल नष्ट गरिदिन्छ। म संसारी विषयबाट विरक्त भए तापनि लक्ष्मीजी मलाई एक क्षण पनि छोड्नुहुन्न, जबकि अरूहरू उहाँको कृपाका लागि कठिन नियमहरूको पालना गर्दछन् ।।७।।
नाहं तथाद्मि यजमानहविर्वितानेः
च्योतद्घृतप्लुतमदन् हुतभुङ्मुखेन ।
यद्ब्राह्मणस्य मुखतश्चरतोऽनुघासं
तुष्टस्य मय्यवहितैर्निजकर्मपाकैः ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्नो सम्पूर्ण कर्मफल मलाई अर्पण गरी सदा सन्तुष्ट रहने निष्काम ब्राह्मणले जब भोजन गर्दछन्, तब उनको मुखबाट म जसरी तृप्त हुन्छु, त्यस्तो तृप्ति मलाई यज्ञमा अग्निद्वारा दिइएको आहुति ग्रहण गर्दा पनि हुँदैन ।।८।।
येषां बिभर्म्यहमखण्डविकुण्ठयोग
मायाविभूतिरमलाङ्घ्रिरजः किरीटैः ।
विप्रांस्तु को न विषहेत यदर्हणाम्भः
सद्यः पुनाति सहचन्द्रललामलोकान् ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः म योगमायाको अखण्ड ऐश्वर्यको स्वामी हुँ। मेरो चरणोदक (गङ्गा) ले चन्द्रमौलि शङ्करसहित सम्पूर्ण लोकलाई पवित्र पार्छ। यस्तो ईश्वर भएर पनि म जसको पवित्र चरणरजलाई आफ्नो मुकुटमा धारण गर्दछु, ती ब्राह्मणको कठोरतालाई कसले सहन गर्दैन र? ।।९।।
ये मे तनूर्द्विजवरान्दुहतीर्मदीया
भूतान्यलब्धशरणानि च भेदबुद्ध्या ।
द्रक्ष्यन्त्यघक्षतदृशो ह्यहिमन्यवस्तान् गृध्रा
रुषा मम कुषन्त्यधिदण्डनेतुः ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः ब्राह्मण, गाई र अनाथ प्राणीहरू मेरै शरीर हुन्। पापका कारण विवेक नष्ट भएका जो मानिसहरूले यिनीहरूलाई मभन्दा भिन्न ठान्छन्, उनीहरूलाई सर्प जस्तै क्रोधी यमदूतहरूले गिद्धले झैँ ठुँगेर दण्ड दिन्छन् ।।१०।।
ये ब्राह्मणान्मयि धिया क्षिपतोऽर्चयन्तः
तुष्यद्धृदः स्मितसुधोक्षितपद्मवक्त्राः ।
वाण्यानुरागकलयात्मजवद् गृणन्तः
सम्बोधयन्ति अहमिवाहमुपाहृतस्तैः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः अपमान गर्ने ब्राह्मणलाई समेत मेरै रूप मानेर जसले प्रसन्न चित्त र मधुर मुस्कानका साथ आदर गर्छन् र रिसाएका पितालाई छोराले शान्त पारे झैँ नम्र वाणीले सम्बोधन गर्छन्, उनीहरूले मलाई आफ्नो वशमा पार्दछन् ।।११।।
तन्मे स्वभर्तुरवसायमलक्षमाणौ
युष्मद्व्यतिक्रमगतिं प्रतिपद्य सद्यः ।
भूयो ममान्तिकमितां तदनुग्रहो मे
यत्कल्पतामचिरतो भृतयोर्विवासः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः मेरा यी सेवकहरूले मेरो अभिप्राय नबुझेर तपाईंहरूको अपमान गरे। अब तपाईंहरू यति कृपा गरिदिनुहोस् कि उनीहरू यो अपराधबाट चाँडै मुक्त होऊन् र असुर योनि भोगेर पुनः म कहाँ फर्कून्। यो नै ममाथि ठूलो अनुग्रह हुनेछ ।।१२।।
ब्रह्मोवाच –
अथ तस्योशतीं देवीं ऋषिकुल्यां सरस्वतीम् ।
नास्वाद्य मन्युदष्टानां तेषां आत्माप्यतृप्यत ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्रह्माजीले भन्नुभयो— हे देवताहरू! क्रोधरूपी सर्पले डसिएका भए तापनि भगवान्को त्यो वेदतुल्य सुमधुर वाणी सुनेर सनकादि मुनिहरूको तृप्ति भएन ।।१३।।
सतीं व्यादाय शृण्वन्तो लघ्वीं गुर्वर्थगह्वराम् ।
विगाह्यागाधगम्भीरां न विदुस्तच्चिकीर्षितम् ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्को वचन संक्षिप्त तर अत्यन्त अर्थपूर्ण, गम्भीर र रहस्यमय थियो। त्यसैले धेरै ध्यान दिएर सुन्दा र विचार गर्दा पनि मुनिहरूले भगवान् के गर्न चाहनुहुन्छ भन्ने कुरा ठम्याउन सकेनन् ।।१४।।
ते योगमाययारब्ध पारमेष्ठ्यमहोदयम् ।
प्रोचुः प्राञ्जलयो विप्राः प्रहृष्टाः क्षुभितत्वचः ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्को यस्तो अद्भुत उदारता देखेर ती ब्राह्मणहरू हर्षित भए र शरीर रोमाञ्चित भयो। त्यसपछि योगमायाद्वारा आफ्नो ऐश्वर्य प्रकट गर्ने प्रभुसँग उनीहरूले हात जोडेर बिन्ती गरे ।।१५।।
ऋषय ऊचुः –
न वयं भगवन् विद्मः तव देव चिकीर्षितम् ।
कृतो मेऽनुग्रहश्चेति यदध्यक्षः प्रभाषसे ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः मुनिहरूले भने— हे भगवान्! हजुर साक्षात् सर्वेश्वर भएर पनि "ममाथि अनुग्रह गर्नुभयो" भन्दै हुनुहुन्छ, यसमा हजुरको के लीला छ, हामीले बुझ्न सकेनौँ ।।१६।।
ब्रह्मण्यस्य परं दैवं ब्राह्मणाः किल ते प्रभो ।
विप्राणां देवदेवानां भगवान् आत्मदैवतम् ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रभो! हजुर ब्राह्मणका परम हितकारी हुनुहुन्छ। लोकशिक्षाका लागि हजुरले ब्राह्मणलाई आराध्य भन्नुभएको हो, तर वास्तवमा ब्राह्मण र ब्रह्मादि देवताहरूका पनि आत्मा र आराध्यदेव हजुर नै हुनुहुन्छ ।।१७।।
त्वत्तः सनातनो धर्मो रक्ष्यते तनुभिस्तव ।
धर्मस्य परमो गुह्यो निर्विकारो भवान्मतः ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः सनातन धर्म हजुरबाटै उत्पन्न भएको हो। हजुरले विभिन्न अवतार धारण गरेर यसको रक्षा गर्नुहुन्छ। हजुर नै धर्मको परम गुह्य र निर्विकार स्वरूप हुनुहुन्छ भन्ने शास्त्रको मत छ ।।१८।।
तरन्ति ह्यञ्जसा मृत्युं निवृत्ता यदनुग्रहात् ।
योगिनः स भवान् किंस्विद् अनुगृह्येत यत्परैः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः हजुरकै कृपाले विरक्त योगीहरूले सहजै मृत्युलाई जित्छन्। यस्तो अवस्थामा अरू कसैले हजुरमाथि के कृपा गर्न सक्छ र? ।।१९।।
अर्थार्थिभिः स्वशिरसा धृतपादरेणुः ।
धन्यार्पिताङ्घ्रितुलसीनवदामधाम्नो
लोकं मधुव्रतपतेरिव कामयाना ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः ऐश्वर्य चाहनेहरू जसको चरणधूलि शिरमा धारण गर्छन्, ती लक्ष्मीजी सधैँ हजुरको सेवामा रहन्छिन्। भक्तहरूले हजुरको चरणमा चढाएको तुलसीको मालामा भमराहरू झुम्मिए झैँ लक्ष्मी पनि हजुरकै पादपद्मलाई आफ्नो निवास बनाउन चाहनुहुन्छ ।।२०।।
यस्तां विविक्तचरितैः अनुवर्तमानां
नात्याद्रियत्परमभागवतप्रसङ्गः ।
स त्वं द्विजानुपथपुण्यरजः पुनीतः
श्रीवत्सलक्ष्म किमगा भगभाजनस्त्वम् ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः निरन्तर सेवामा तत्पर लक्ष्मीजीलाई पनि हजुर विशेष महत्त्व दिनुहुन्न, बरु आफ्ना भक्तहरूलाई बढी प्रेम गर्नुहुन्छ। यस्तो अवस्थामा के ब्राह्मणको चरणरज र श्रीवत्सको चिन्हले हजुरलाई पवित्र पार्न सक्छ र? हजुर त स्वयं नै सौभाग्यको खानी हुनुहुन्छ ।।२१।।
धर्मस्य ते भगवतस्त्रियुग त्रिभिः स्वैः
पद्भिश्चराचरमिदं द्विजदेवतार्थम् ।
नूनं भृतं तदभिघाति रजस्तमश्च
सत्त्वेन नो वरदया तनुवा निरस्य ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः हे त्रियुग! हजुर साक्षात् धर्मस्वरूप हुनुहुन्छ। ब्राह्मण र देवताहरूको हितका लागि हजुरले तप, शौच र दयारूपी तीन चरणद्वारा यस जगत्को रक्षा गर्नुहुन्छ। अब हजुरको शुद्ध सत्त्वमयी मूर्तिद्वारा हाम्रो रजोगुण र तमोगुणलाई नष्ट गरिदिनुहोस् ।।२२।।
न त्वं द्विजोत्तमकुलं यदि हात्मगोपं
गोप्ता वृषः स्वर्हणेन ससूनृतेन ।
तर्ह्येव नङ्क्ष्यति शिवस्तव देव पन्था
लोकोऽग्रहीष्यद् ऋषभस्य हि तत्प्रमाणम् ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे देव! यदि हजुरले मधुर वाणी र आदरद्वारा यो ब्राह्मण कुलको रक्षा गर्नुभएन भने हजुरले नै स्थापना गरेको कल्याणको मार्ग नष्ट हुनेछ; किनकि मानिसहरू श्रेष्ठ पुरुषको आचरणलाई नै प्रमाण मान्दछन् ।।२३।।
तत्तेऽनभीष्टमिव सत्त्वनिधेर्विधित्सोः
क्षेमं जनाय निजशक्तिभिरुद्धृतारेः ।
नैतावता त्र्यधिपतेर्बत विश्वभर्तुः
तेजः क्षतं त्ववनतस्य स ते विनोदः ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः हजुर सत्त्वगुणको खानी र सबैको कल्याण चाहने हुनुहुन्छ। हजुरले नै आफ्ना शक्तिद्वारा धर्मका शत्रुहरूको संहार गर्नुहुन्छ। त्रिलोकीनाथ भएर पनि हजुर ब्राह्मणप्रति यति नम्र हुनुभएको छ, यसले हजुरको तेज घट्दैन, बरु यो हजुरको एउटा लीला मात्र हो ।।२४।।
यं वानयोर्दममधीश भवान्विधत्ते
वृत्तिं नु वा तदनुमन्महि निर्व्यलीकम् ।
अस्मासु वा य उचितो ध्रियतां स दण्डो
येऽनागसौ वयमयुङ्क्ष्महि किल्बिषेण ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे सर्वेश्वर! हजुरले यी द्वारपालहरूलाई जस्तो दण्ड दिन उचित ठान्नुहुन्छ, त्यसमा हाम्रो पूर्ण सहमति छ। यदि हामीले निरपराध व्यक्तिलाई दण्ड दिएका हौँ भने हामीलाई नै दण्ड दिनुहोस्, हामी सहर्ष स्वीकार गर्दछौँ ।।२५।।
श्रीभगवानुवाच –
एतौ सुरेतरगतिं प्रतिपद्य सद्यः
संरम्भसम्भृतसमाध्यनुबद्धयोगौ ।
भूयः सकाशमुपयास्यत आशु यो वः
शापो मयैव निमितस्तदवेत विप्राः ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्ले भन्नुभयो— हे ब्राह्मणहरू! तपाईंहरूले दिएको श्राप मेरो इच्छाअनुसार नै भएको हो। अब यिनीहरूले असुर योनि प्राप्त गर्नेछन् र त्यहाँ मेरो शत्रुता गर्दा हुने एकाग्रता (क्रोधयोग) द्वारा पापमुक्त भई चाँडै म कहाँ फर्कनेछन् ।।२६।।
ब्रह्मोवाच –
अथ ते मुनयो दृष्ट्वा नयनानन्दभाजनम् ।
वैकुण्ठं तदधिष्ठानं विकुण्ठं च स्वयंप्रभम् ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्रह्माजीले भन्नुभयो— त्यसपछि ती मुनिहरूले आँखालाई आनन्द दिने भगवान् विष्णु र स्वयंप्रकाश वैकुण्ठ धामको दर्शन गरे ।।२७।।
भगवन्तं परिक्रम्य प्रणिपत्यानुमान्य च ।
प्रतिजग्मुः प्रमुदिताः शंसन्तो वैष्णवीं श्रियम् ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः मुनिहरूले प्रभुको परिक्रमा र प्रणाम गरी भगवान्को ऐश्वर्यको गान गर्दै खुसीसाथ त्यहाँबाट प्रस्थान गरे ।।२८।।
भगवाननुगावाह यातं मा भैष्टमस्तु शम् ।
ब्रह्मतेजः समर्थोऽपि हन्तुं नेच्छे मतं तु मे ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्ले आफ्ना पार्षदहरूलाई भन्नुभयो— तिमीहरू डराउनु पर्दैन, तिमीहरूको कल्याण हुनेछ। म समर्थ भएर पनि ब्राह्मणको तेजलाई मेटाउन चाहन्न, किनकि यो मेरो आफ्नै इच्छा हो ।।२९।।
एतत्पुरैव निर्दिष्टं रमया क्रुद्धया यदा ।
पुरापवारिता द्वारि विशन्ती मय्युपारते ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः जब म योगनिद्रामा थिएँ, तब तिमीहरूले लक्ष्मीजीलाई ढोकामा रोकेका थियौ। त्यसै बेला रिसाएर उनले तिमीहरूलाई यो श्राप दिने सङ्केत गरेकी थिइन् ।।३०।।
मयि संरम्भयोगेन निस्तीर्य ब्रह्महेलनम् ।
प्रत्येष्यतं निकाशं मे कालेनाल्पीयसा पुनः ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः अब असुर योनिमा मप्रतिको क्रोधले हुने एकाग्रता (संरम्भयोग) द्वारा तिमीहरू श्रापमुक्त हुनेछौ र थोरै समयमै म कहाँ फर्कनेछौ ।।३१।।
द्वाःस्थावादिश्य भगवान् विमानश्रेणिभूषणम् ।
सर्वातिशयया लक्ष्म्या जुष्टं स्वं धिष्ण्यमाविशत् ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः द्वारपालहरूलाई यस्तो आज्ञा दिएर भगवान् ऐश्वर्यशाली आफ्नो धाममा प्रवेश गर्नुभयो ।।३२।।
तौ तु गीर्वाणऋषभौ दुस्तरात् हरिलोकतः ।
हतश्रियौ ब्रह्मशापाद् अभूतां विगतस्मयौ ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः ती देवश्रेष्ठ जय र विजय ब्राह्मणको श्रापका कारण निस्तेज भई वैकुण्ठ धामबाट तल झरे ।।३३।।
तदा विकुण्ठधिषणात् तयोर्निपतमानयोः ।
हाहाकारो महानासीद् विमानाग्र्येषु पुत्रकाः ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे पुत्रहरू! उनीहरू वैकुण्ठबाट झरेको देखेर त्यहाँका अन्य बासिन्दाहरूले दुःखले हाहाकार मच्चाए ।।३४।।
तावेव ह्यधुना प्राप्तौ पार्षदप्रवरौ हरेः ।
दितेर्जठरनिर्विष्टं काश्यपं तेज उल्बणम् ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः तिनै पार्षदहरू अहिले दितिको गर्भमा कश्यपजीको उग्र तेजका रूपमा प्रवेश गरेका छन् ।।३५।।
तयोरसुरयोरद्य तेजसा यमयोर्हि वः ।
आक्षिप्तं तेज एतर्हि भगवान् तद्विधित्सति ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः ती दुई असुरहरूको तेजले नै तिमीहरूको तेज मलिन भएको हो। भगवान्ले नै अहिले यस्तो लीला गर्न चाहनुभएको छ ।।३६।।
विश्वस्य यः स्थितिलयोद्भवहेतुराद्यो
योगेश्वरैरपि दुरत्यययोगमायः ।
क्षेमं विधास्यति स नो भगवांस्त्र्यधीशः
तत्रास्मदीयविमृशेन कियानिहार्थः ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः सृष्टि, स्थिति र लयका कारण जो आदिपुरुष हुनुहुन्छ, जसको माया योगेश्वरहरूका लागि पनि अगम्य छ, तिनै भगवान्ले हाम्रो कल्याण गर्नुहुनेछ। अतः यस विषयमा हामीले धेरै चिन्ता गरिरहनु पर्दैन ।।३७।।
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
यस अध्यायमा भगवान् विष्णुले आफ्ना पार्षदहरू जय र विजयलाई लागेको श्रापलाई अनुमोदन गर्दै ब्राह्मणहरूको महिमा गान गर्नुभएको छ। सनकादि मुनिहरूको स्तुति सुनेपछि भगवान्ले मुनिहरूलाई सम्बोधन गर्दै आफ्ना सेवकहरूको गल्ती स्वीकार गर्नुभयो। भगवान्ले भन्नुभयो कि सेवकको गल्तीले स्वामीको कीर्ति नष्ट हुन्छ, त्यसैले उनीहरूले मुनिहरूको अपमान गरेर मलाई नै अपमानित गरेका छन्। उहाँले स्पष्ट पार्नुभयो कि ब्राह्मण मेरा परम आराध्य हुन् र उनीहरूको सेवाले नै मेरो चरणरज पवित्र भएको हो। भगवान्का अनुसार निष्काम ब्राह्मणको मुखबाट गरिएको भोजनले उहाँलाई जति तृप्ति दिन्छ, त्यति यज्ञको आहुतिले पनि दिँदैन। उहाँले अनाथ, गाई र ब्राह्मणलाई आफ्नै शरीर मान्नुभएको छ र उनीहरूको अपमान गर्नेलाई यमराजको कठोर दण्ड मिल्ने कुरा बताउनुभयो। भगवान्को यस्तो नम्रता र उदारता देखेर सनकादि मुनिहरू चकित भए। मुनिहरूले भने कि हजुर स्वयं धर्मका स्वामी र सर्वेश्वर हुनुहुन्छ, हजुरमाथि कसले के अनुग्रह गर्न सक्छ र? मुनिहरूले भगवान्लाई सनातन धर्मको रक्षक र निर्विकार स्वरूपका रूपमा प्रार्थना गरे। भगवान्ले मुनिहरूलाई आश्वस्त पार्दै भन्नुभयो कि यो श्राप वास्तवमा उहाँकै इच्छा र लक्ष्मीजीको पहिलेको क्रोधको परिणाम हो। जय र विजयलाई असुर योनिमा पठाएर चाँडै मुक्त गराउने भगवान्को योजना थियो। भगवान्ले आफ्ना पार्षदहरूलाई डराउनु पर्दैन भन्दै कल्याणको आशीर्वाद दिनुभयो। मुनिहरूले भगवान्को दर्शन र आज्ञा पाएपछि उहाँको परिक्रमा गरी वैकुण्ठबाट प्रस्थान गरे। जय र विजय निस्तेज भएर वैकुण्ठबाट तल झरे, जसले गर्दा सबैतिर हाहाकार मच्चियो। ब्रह्माजीले देवताहरूलाई सम्झाउनुभयो कि अहिले दितिको गर्भमा रहेका हिरण्यकशिपु र हिरण्याक्ष तिनै जय र विजय हुन्। उनीहरूको तेजले नै अहिले देवताहरूको तेज हरण भएको हो। ब्रह्माजीका अनुसार भगवान् स्वयंले नै यो लीला रच्नुभएको हो र उहाँले नै सबैको रक्षा गर्नुहुनेछ। जय र विजयले तीन जन्मसम्म असुर बनेर भगवान्सँग वैमनस्यता राखे पनि एकाग्र चित्तले उहाँकै चिन्तन गर्नेछन्। यसरी उनीहरू छिट्टै श्रापमुक्त भई पुनः आफ्नो स्थानमा फर्कनेछन्। यो अध्यायले भक्तिको अगाडि ईश्वरको झुकाव र ब्राह्मणको सर्वोच्चतालाई पुष्टि गर्छ। अन्ततः भगवान्को लीला बुझ्न कठिन भए पनि उहाँको न्याय सधैँ कल्याणकारी हुन्छ भन्ने सन्देश यसले दिन्छ।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायको मुख्य दर्शन 'भक्त र भगवान्को सम्बन्ध' र 'ब्राह्मण तत्त्वको महिमा' मा केन्द्रित छ। भगवान्ले स्वयंलाई ब्राह्मणको सेवकका रूपमा प्रस्तुत गर्नुले ज्ञान र तपस्याको सर्वोच्चतालाई देखाउँछ। यहाँ 'सेवकको अपराध स्वामीको कलङ्क' भन्ने नीतिशास्त्रको महत्त्वपूर्ण पक्षलाई उजागर गरिएको छ। 'संरम्भयोग' अर्थात् शत्रुताको माध्यमबाट गरिने एकाग्रताले पनि ईश्वर प्राप्ति हुन सक्छ भन्ने अनौठो दार्शनिक मान्यता यहाँ पाइन्छ। यो अध्यायले ईश्वरलाई 'निर्विकार' र 'धर्मको गुह्य रहस्य' का रूपमा व्याख्या गरेको छ। 'भेदबुद्धि' (आफू र अरूबीचको भेदभाव) नै सबै पाप र पतनको जड हो भन्ने दार्शनिक सन्देश यसले दिन्छ। लक्ष्मीजीले पनि भक्तको सेवाको अगाडि आफूलाई गौण महसुस गर्नुले 'निष्काम सेवा' को महत्त्व झल्काउँछ। भगवान् विष्णु समर्थ भएर पनि 'ब्रह्मतेज' (श्राप) लाई नकाट्नुले ब्रह्माण्डीय नियम र मर्यादाको सम्मान गरेको देखिन्छ। यसले जगत्को उत्पत्ति र लयको कारण ईश्वर नै हुनुहुन्छ भन्ने 'वेदान्त' दर्शनलाई पुष्टि गर्दछ। अन्ततः सबै घटनाहरू ईश्वरीय इच्छा र लीलाको अङ्ग हुन् भन्ने 'प्रपत्ति' मार्गको सार यस अध्यायमा छ।
