श्रीमद्भागवत महापुराण
षष्ठः स्कन्धः–सप्तमोऽध्यायः
कस्य हेतोः परित्यक्ता आचार्येणात्मनः सुराः ।
एतद् आचक्ष्व भगवन् शिष्याणामक्रमं गुरौ ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः राजा परीक्षित्ले सोधे— भगवन्! देवताहरूका आचार्य बृहस्पतिले के कारणले आफ्ना प्यारा शिष्य देवताहरूलाई त्याग्नुभएको हो? देवताहरूले आफ्ना गुरुदेवप्रति यस्तो के अपराध गरेका थिए? यस बारेमा मलाई सबै कुरा बताउनुहोस् ।। १ ।।
श्रीशुक उवाच –
इन्द्रस्त्रिभुवनैश्वर्य मदोल्लङ्घितसत्पथः ।
मरुद्भिर्वसुभी रुद्रैः आदित्यैर्ऋभुभिर्नृप ॥ २ ॥
विश्वेदेवैश्च साध्यैश्च नासत्याभ्यां परिश्रितः ।
सिद्धचारणगन्धर्वैः मुनिभिर्ब्रह्मवादिभिः ॥ ३ ॥
विद्याधराप्सरोभिश्च किन्नरैः पतगोरगैः ।
निषेव्यमाणो मघवान् स्तूयमानश्च भारत ॥ ४ ॥
उपगीयमानो ललितं आस्थानाध्यासनाश्रितः ।
पाण्डुरेणातपत्रेण चन्द्रमण्डलचारुणा ॥ ५ ॥
युक्तश्चान्यैः पारमेष्ठ्यैः चामरव्यजनादिभिः ।
विराजमानः पौलम्या सहार्धासनया भृशम् ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजीले भन्नुभयो— हे राजन्! तीनै लोकको ऐश्वर्य पाएकाले इन्द्रमा घमण्ड जाग्यो। यही घमण्डले गर्दा उनले धर्ममर्यादा र सदाचारको उल्लङ्घन गर्न लागे। एक दिनको कुरा हो, उनी ठुलो सभामा आफ्नी पत्नी शचीसहित अग्लो सिंहासनमा बसेका थिए। उनन्चास मरुद्गण, आठ वसु, एघार रुद्र, बाह्र आदित्य, ऋभुगण, विश्वेदेव, साध्यगण र दुई अश्विनीकुमारहरू उनको सेवामा उपस्थित थिए। सिद्ध, चारण, गन्धर्व, ब्रह्मवादी मुनिहरू, विद्याधर, अप्सराहरू, किन्नर, पक्षी र नागहरू उनको स्तुति गरिरहेका थिए। उनको शिरमा चन्द्रमण्डल समान सेतो छत्र शोभायमान थियो। चमर, पङ्खा आदि सामग्रीहरू आ-आफ्ना स्थानमा सुसज्जित थिए। यस्तो सभामा देवराज इन्द्र अत्यन्त सुशोभित देखिन्थे ।। २-६ ।।
स यदा परमाचार्यं देवानां आत्मनश्च ह ।
नाभ्यनन्दत सम्प्राप्तं प्रत्युत्थानासनादिभिः ॥ ७ ॥
वाचस्पतिं मुनिवरं सुरासुरनमस्कृतम् ।
नोच्चचालासनादिन्द्रः पश्यन्नपि सभागतम् ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसै समयमा देवताहरूका परम आचार्य बृहस्पति सभामा आउनुभयो। उहाँलाई देव र दानव दुवैले नमस्कार गर्दथे। इन्द्रले उहाँ सभामा आएको देखे, तर न उभिए, न त आसनादि दिएर स्वागत सत्कार नै गरे। उनी आफ्नो आसनबाट अलिकति पनि हलेनन् ।। ७-८ ।।
ततो निर्गत्य सहसा कविराङ्गिरसः प्रभुः ।
आययौ स्वगृहं तूष्णीं विद्वान् श्रीमदविक्रियाम् ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः त्रिकालदर्शी एवं समर्थ अङ्गिरसपुत्र बृहस्पतिले इन्द्रमा ऐश्वर्यको मद चढेको थाहा पाउनुभयो। त्यसैले उहाँ तत्कालै केही नबोली त्यहाँबाट बाहिरिएर आफ्नो घरतिर लाग्नुभयो ।। ९ ।।
तर्ह्येव प्रतिबुध्येन्द्रो गुरुहेलनमात्मनः ।
गर्हयामास सदसि स्वयं आत्मानमात्मना ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि देवराज इन्द्रको चेत खुल्यो। आफूले गुरुको अपमान गरेको महसुस गरी उनले त्यस सभामै आफ्नो निन्दा गर्न लागे ।। १० ।।
अहो बत मयासाधु कृतं वै दभ्रबुद्धिना ।
यन्मयैश्वर्यमत्तेन गुरुः सदसि कात्कृतः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः अहो! म जस्तो अल्पबुद्धि भएको व्यक्तिबाट कस्तो नराम्रो काम भयो। ऐश्वर्यको नशामा अन्धो भएर मैले यत्रो सभामा आफ्ना गुरुलाई तिरस्कार गरेँ ।। ११ ।।
को गृध्येत् पण्डितो लक्ष्मीं त्रिपिष्टपपतेरपि ।
ययाहमासुरं भावं नीतोऽद्य विबुधेश्वरः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः कुन पण्डित पुरुषले स्वर्गको यस्तो लक्ष्मीको इच्छा गर्ला? जसले आज म देवराजलाई पनि असुर समान भावमा पुर्याइदियो ।। १२ ।।
यः पारमेष्ठ्यं धिषणं अधितिष्ठन्न कञ्चन ।
प्रत्युत्तिष्ठेदिति ब्रूयुः धर्मं ते न परं विदुः ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः सर्वोच्च सिंहासनमा बसेको राजाले कोही आउँदा उठ्नु पर्दैन भनेर जसले भन्दछ, उसले धर्मको वास्तविक स्वरूप बुझेको हुँदैन ।। १३ ।।
तेषां कुपथदेष्टॄणां पततां तमसि ह्यधः ।
ये श्रद्दध्युर्वचस्ते वै मज्जन्त्यश्मप्लवा इव ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः यस्तो कुमार्ग देखाउनेहरू घोर अन्धकारमय नरकमा पर्दछन्। उनीहरूको कुरामा विश्वास गर्नेहरू ढुङ्गाको डुङ्गा चढेर समुद्र तर्न खोज्ने झैँ बीचैमा डुब्दछन् ।। १४ ।।
अथाहं अमराचार्यं अगाधधिषणं द्विजम् ।
प्रसादयिष्ये निशठः शीर्ष्णा तच्चरणं स्पृशन् ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः अगाध बुद्धिका भण्डार गुरुदेव बृहस्पतिलाई अब म कपट त्यागेर उहाँको चरणमा शिर राखी प्रसन्न पार्नेछु ।। १५ ।।
एवं चिन्तयतस्तस्य मघोनो भगवान्गृहात् ।
बृहस्पतिर्गतोऽदृष्टां गतिमध्यात्ममायया ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः इन्द्रले यस्तो सोचिरहेका बेला भगवान् बृहस्पति आफ्नो योगबलले घरबाट पनि अदृश्य हुनुभयो ।। १६ ।।
गुरोर्नाधिगतः संज्ञां परीक्षन् भगवान् स्वराट् ।
ध्यायन् धिया सुरैर्युक्तः शर्म नालभतात्मनः ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः इन्द्रले गुरुलाई धेरै ठाउँमा खोजे तर कतै पाउन सकेनन्। गुरुको साथ नहुँदा उनले कतै पनि सुख र सुरक्षा महसुस गरेनन् र उनको मन अशान्त भयो ।। १७ ।।
तच्छ्रुत्वैवासुराः सर्व आश्रित्यौशनसं मतम् ।
देवान् प्रत्युद्यमं चक्रुः दुर्मदा आततायिनः ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः देवराज इन्द्र र गुरु बृहस्पति बीचको मनमुटावका बारेमा असुरहरूले थाहा पाए। त्यसपछि मदोन्मत्त ती आततायी असुरहरूले आफ्ना गुरु शुक्राचार्यको सल्लाह अनुसार देवताहरूमाथि आक्रमण गरे ।। १८ ।।
तैर्विसृष्टेषुभिस्तीक्ष्णैः निर्भिन्नाङ्गोरुबाहवः ।
ब्रह्माणं शरणं जग्मुः सहेन्द्रा नतकन्धराः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः असुरहरूले चलाएका तीखा वाणहरूले देवताहरूका हात, खुट्टा र शरीर क्षतविक्षत भए। त्यसपछि निराश भएका इन्द्रसहित सबै देवताहरू ब्रह्माजीको शरणमा गए ।। १९ ।।
तान् तथाभ्यर्दितान् वीक्ष्य भगवान् आत्मभूरजः ।
कृपया परया देव उवाच परिसान्त्वयन् ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः देवताहरूलाई यसरी पीडित भएको देखेर भगवान् ब्रह्माजीको हृदय करुणाले भरियो र उहाँले सान्त्वना दिँदै भन्नुभयो ।। २० ।।
श्रीब्रह्मोवाच –
अहो बत सुरश्रेष्ठा ह्यभद्रं वः कृतं महत् ।
ब्रह्मिष्ठं ब्राह्मणं दान्तं ऐश्वर्यान् नाभ्यनन्दत ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्रह्माजीले भन्नुभयो— हे श्रेष्ठ देवताहरू! तिमीहरूले निकै नराम्रो काम गर्यौ। ऐश्वर्यले मातिएर तिमीहरूले ब्रह्मज्ञानी र जितेन्द्रिय ब्राह्मणको उचित सम्मान गरेनौ ।। २१ ।।
तस्यायमनयस्यासीत् परेभ्यो वः पराभवः ।
प्रक्षीणेभ्यः स्ववैरिभ्यः समृद्धानां च यत् सुराः ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यही नीतियुद्ध कामको परिणामस्वरुप आज तिमीहरू समृद्ध भएर पनि निर्बल शत्रुहरूबाट पराजित हुनुपर्यो ।। २२ ।।
मघवन् द्विषतः पश्य प्रक्षीणान् गुर्वतिक्रमात् ।
सम्प्रत्युपचितान् भूयः काव्यमाराध्य भक्तितः ।
आददीरन् निलयनं ममापि भृगुदेवताः ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे इन्द्र! हेर, तिम्रा शत्रुहरू पनि पहिले गुरुको अनादर गरेका कारण कमजोर भएका थिए। तर अहिले शुक्राचार्यलाई भक्तिपूर्वक प्रसन्न पारेकाले उनीहरू पुनः शक्तिशाली भएका छन्। मलाई त लाग्छ, भृगुवंशीहरूको कृपाले गर्दा उनीहरूले मेरो ब्रह्मलोक पनि खोस्नेछन् ।। २३ ।।
त्रिपिष्टपं किं गणयन्त्यभेद्य
मन्त्रा भृगूणामनुशिक्षितार्थाः ।
न विप्रगोविन्दगवीश्वराणां
भवन्त्यभद्राणि नरेश्वराणाम् ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः भृगुवंशीहरूले प्रशिक्षित गरेका असुरहरूका लागि स्वर्ग जित्नु कुनै ठुलो कुरा होइन। तर जसले ब्राह्मण, भगवान् र गाईलाई सम्मान गर्छ, उसको कहिल्यै अमङ्गल हुँदैन ।। २४ ।।
तद् विश्वरूपं भजताशु विप्रं
तपस्विनं त्वाष्ट्रमथात्मवन्तम् ।
सभाजितोऽर्थान् स विधास्यतेवो
नेपाली भावानुवादः त्यसैले अब तिमीहरू तत्कालै त्वष्टाका पुत्र तपस्वी विश्वरूपको शरणमा जाऊ। यदि तिमीहरूले उनको सेवा र सम्मान गर्यौ भने उनले तिम्रो काम बनाइदिनेछन् ।। २५ ।।
श्रीशुक उवाच –
ते एवमुदिता राजन् ब्रह्मणा विगतज्वराः ।
ऋषिं त्वाष्ट्रमुपव्रज्य परिष्वज्येदमब्रुवन् ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ— परीक्षित! ब्रह्माजीको आज्ञा पाएपछि देवताहरूको चिन्ता हट्यो र उनीहरू विश्वरूपकहाँ गएर बिन्ती गर्न लागे ।। २६ ।।
श्रीदेवा ऊचुः –
वयं तेऽतिथयः प्राप्ता आश्रमं भद्रमस्तु ते ।
कामः सम्पाद्यतां तात पितॄणां समयोचितः ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः देवताहरूले भने— हे विश्वरूप! तिम्रो कल्याण होस्। हामी तिम्रो आश्रममा अतिथिका रूपमा आएका छौँ। हामी तिम्रो पिता समान हौँ, त्यसैले हाम्रो अभिलाषा पूरा गरिदेऊ ।। २७ ।।
पुत्राणां हि परो धर्मः पितृशुश्रूषणं सताम् ।
अपि पुत्रवतां ब्रह्मन् किं उत ब्रह्मचारिणाम् ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्ना पिता र गुरुजनको सेवा गर्नु नै सन्तानको परम धर्म हो। त्यसमा पनि तिमी जस्तो ब्रह्मचारीका लागि त यो झन् ठुलो धर्म हो ।। २८ ।।
आचार्यो ब्रह्मणो मूर्तिः पिता मूर्तिः प्रजापतेः ।
भ्राता मरुत्पतेः मूर्तिः माता साक्षात् क्षितेस्तनुः ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे वत्स! आचार्य वेदका, पिता ब्रह्माका, दाजु इन्द्रका र माता साक्षात् पृथ्वीका स्वरूप हुन् ।। २९ ।।
दयाया भगिनी मूर्तिः धर्मस्यात्मातिथिः स्वयम् ।
अग्नेरभ्यागतो मूर्तिः सर्वभूतानि चात्मनः ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसैगरी बहिनी दयाकी, अतिथि धर्मका र अभ्यागत अग्निका स्वरूप हुन्। समस्त प्राणीहरू आफ्नै आत्माका स्वरूप हुन् ।। ३० ।।
तस्मात्पितॄणामार्तानां आर्तिं परपराभवम् ।
तपसापनयन् तात सन्देशं कर्तुमर्हसि ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसैले हे बाबु! हामी पीडित छौँ। तिमीले आफ्नो तपोबलले हाम्रो दुःख र पराजयलाई हटाइदेऊ। तिमीले हाम्रो आज्ञा पालन गर्नुपर्छ ।। ३१ ।।
वृणीमहे त्वोपाध्यायं ब्रह्मिष्ठं ब्राह्मणं गुरुम् ।
यथाञ्जसा विजेष्यामः सपत्नांस्तव तेजसा ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः हामी तिमीलाई आफ्नो आचार्य र गुरुका रूपमा वरण गर्छौँ। तिम्रो तेजले हामी शत्रुमाथि सजिलै विजय प्राप्त गर्नेछौँ ।। ३२ ।।
न गर्हयन्ति ह्यर्थेषु यविष्ठाङ्घ्र्यभिवादनम् ।
छन्दोभ्योऽन्यत्र न ब्रह्मन् वयो ज्यैष्ठ्यस्य कारणम् ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः आवश्यकता पर्दा सानो उमेरका व्यक्तिको पाउ पर्नु निन्दनीय हुँदैन। आध्यात्मिक ज्ञानका क्षेत्रमा उमेरभन्दा ज्ञान नै ठुलो हुन्छ ।। ३३ ।।
श्रीऋषिरुवाच –
अभ्यर्थितः सुरगणैः पौरहित्ये महातपाः ।
स विश्वरूपस्तानाह प्रसन्नः श्लक्ष्णया गिरा ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ— परीक्षित! जब देवताहरूले यसरी प्रार्थना गरे, तब परम तपस्वी विश्वरूपले प्रसन्न भएर मधुर वाणीमा भन्नुभयो ।। ३४ ।।
श्रीविश्वरूप उवाच –
विगर्हितं धर्मशीलैः ब्रह्मवर्च उपव्ययम् ।
कथं नु मद्विधो नाथा लोकेशैरभियाचितम् ।
प्रत्याख्यास्यति तच्छिष्यः स एव स्वार्थ उच्यते ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः विश्वरूपले भने— पुरोहित्याइँ गर्नाले ब्रह्मतेज नष्ट हुन्छ, त्यसैले महात्माहरूले यसको निन्दा गरेका छन्। तर तपाईँहरू लोकपाल र मेरा स्वामी हुनुहुन्छ। तपाईँहरू जस्तो पूज्यले प्रार्थना गर्दा म कसरी इन्कार गर्न सक्छु? तपाईँहरूको आज्ञा पालना गर्नु नै मेरो स्वार्थ हो ।। ३५ ।।
अकिञ्चनानां हि धनं शिलोञ्छनं
तेनेह निर्वर्तितसाधुसत्क्रियः ।
कथं विगर्ह्यं नु करोम्यधीश्वराः
पौरोधसं हृष्यति येन दुर्मतिः ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे लोकपालहरू! म खेतमा झरेका अन्नका गेडा बटुलेर जीविका चलाउने अकिञ्चन ब्राह्मण हुँ। म जस्तो व्यक्तिले पुरोहित्याइँ जस्तो निन्दनीय वृत्ति किन रोज्ने? मन्दबुद्धि भएकाहरू मात्र पुरोहित बन्न पाउँदा खुसी हुन्छन् ।। ३६ ।।
तथापि न प्रतिब्रूयां गुरुभिः प्रार्थितं कियत् ।
भवतां प्रार्थितं सर्वं प्राणैरर्थैश्च साधये ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः यद्यपि यो कार्य मेरो स्वभाव अनुकूल छैन, तैपनि तपाईँहरू जस्तो गुरुजनको आग्रहलाई म टार्न सक्तिन। म आफ्नो प्राण दिएर भए पनि तपाईँहरूको मनोरथ पूरा गर्नेछु ।। ३७ ।।
श्रीशुक उवाच –
तेभ्य एवं प्रतिश्रुत्य विश्वरूपो महातपाः ।
पौरहित्यं वृतश्चक्रे परमेण समाधिना ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ— परीक्षित! विश्वरूपले यस्तो प्रतिज्ञा गरेपछि देवताहरूले उनलाई आचार्यका रूपमा वरण गरे र उनले एकाग्र भएर पुरोहितको कार्य सुरु गरे ।। ३८ ।।
सुरद्विषां श्रियं गुप्तां औशनस्यापि विद्यया ।
आच्छिद्यादान् महेन्द्राय वैष्णव्या विद्यया विभुः ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः यद्यपि शुक्राचार्यले असुरहरूको लक्ष्मी सुरक्षित राखेका थिए, तैपनि समर्थ विश्वरूपले वैष्णवी विद्या (नारायण कवच) को प्रभावले त्यो शक्ति असुरहरूबाट खोसेर इन्द्रलाई दिलाए ।। ३९ ।।
यया गुप्तः सहस्राक्षो जिग्येऽसुरचमूर्विभुः ।
तां प्राह स महेन्द्राय विश्वरूप उदारधीः ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! जुन विद्याले सुरक्षित भएर इन्द्रले असुर सेनामाथि विजय प्राप्त गरे, त्यही 'नारायण कवच' को उपदेश उदारबुद्धि विश्वरूपले इन्द्रलाई दिएका थिए ।। ४० ।।
यस अध्यायको सारांश :
श्रीमद्भागवतको षष्ठ स्कन्ध अन्तर्गतको सातौँ अध्यायमा देवराज इन्द्रको अहंकार, गुरुको अपमान र त्यसको परिणामस्वरुप देवताहरूले भोग्नुपरेको कष्टको रोचक वर्णन छ। कथाको प्रारम्भमा इन्द्रले आफ्नो अद्भूत ऐश्वर्यको प्रदर्शन गर्दै ठुलो सभाको आयोजना गरेका छन्। जहाँ सबै देवता, ऋषि, मुनि र गन्धर्वहरू उपस्थित छन्। त्यही समयमा देवगुरु बृहस्पति सभामा प्रवेश गर्नुहुन्छ, तर ऐश्वर्यले मातिएका इन्द्रले गुरुलाई देखेर पनि नदेखे झैँ गरी आसनबाट उठेर स्वागत गर्दैनन्। आफ्नो शिष्यको यस्तो घमण्ड र अपमान देखेर बृहस्पति केही नबोली सभाबाट बाहिरिएर अन्तर्ध्यान हुनुहुन्छ। गुरुको त्यागपछि इन्द्रको चेत खुल्छ र उनले पश्चात्ताप गर्छन्, तर गुरुलाई कतै फेला पार्न सक्दैनन्। गुरुविहीन देवताहरूलाई कमजोर देखेर असुरहरूले शुक्राचार्यको नेतृत्वमा स्वर्गमा आक्रमण गर्छन्। असुरहरूको प्रहारबाट देवताहरू पराजित हुन्छन् र ब्रह्माजीको शरणमा पुग्छन्। ब्रह्माजीले उनीहरूलाई गुरुको अपमान नै पराजयको मुख्य कारण भएको बताउनुहुन्छ। ब्रह्माजीले देवताहरूलाई शुक्राचार्यको कृपाले असुरहरू शक्तिशाली भएको उदाहरण दिँदै अब त्वष्टाका पुत्र विश्वरूपलाई गुरु मान्न सल्लाह दिनुहुन्छ। विश्वरूप असुरहरूका भान्जा भए पनि परम तपस्वी र जितेन्द्रिय ब्राह्मण हुन्। देवताहरू विश्वरूपको आश्रममा गएर उनलाई पुरोहित बनिदिन अनुनय-विनय गर्छन्। विश्वरूपले सुरुमा पुरोहित्याइँ कार्यले ब्रह्मतेज नष्ट हुने भन्दै अस्वीकार गर्न खोज्छन्, तर देवताहरूको सम्मानका लागि अन्ततः तयार हुन्छन्। विश्वरूपले इन्द्रलाई अत्यन्त शक्तिशाली 'नारायण कवच' को उपदेश दिनुहुन्छ। यसै विद्याको प्रभावले इन्द्रले हराएको लक्ष्मी र शक्ति पुनः प्राप्त गर्न सफल हुन्छन्। यो कथाले गुरुको महिमा र अहंकारको विनाशकारी रूपलाई स्पष्ट पारेको छ।
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष :
यस अध्यायले गुरु र शिष्यको सम्बन्धको आध्यात्मिक र नैतिक पक्षलाई उजागर गरेको छ। इन्द्रको ऐश्वर्यले उत्पन्न गरेको 'मद' (घमण्ड) ले कसरी विवेकलाई नष्ट गर्छ भन्ने कुरा यसको मुख्य दर्शन हो। 'प्रत्युत्थानासनादिभिः' अर्थात् गुरुको सम्मान नगर्नु केवल शिष्टाचारको अभाव मात्र नभई आध्यात्मिक पतनको सुरुवात हो भन्ने सन्देश यसले दिन्छ। ब्रह्माजीले 'ब्राह्मण' र 'ब्रह्मज्ञानी' को अपमानलाई 'अभद्र' अर्थात् अमङ्गलको कारक मान्नुभएको छ, जसले ज्ञानको शक्ति भौतिक शक्तिभन्दा माथि हुन्छ भन्ने प्रमाणित गर्छ। 'अश्मप्लवा' अर्थात् ढुङ्गाको डुङ्गा जस्तो कुमार्ग देखाउनेहरूको सङ्गतले संसार सागरमा डुबाइदिन्छ भन्ने दार्शनिक चेतावनी यहाँ दिइएको छ। विश्वरूपले 'शिलोञ्छनं' अर्थात् खेतमा झरेका अन्न बटुलेर जीविका चलाउने कुरा गर्नुले सन्तुष्टि र त्यागको आदर्श प्रस्तुत गर्छ। पुरोहित्याइँलाई 'विगर्हितं' (निन्दनीय) भन्नुको अर्थ यसले व्यक्तिको स्वावलम्बन र आध्यात्मिक स्वतन्त्रतालाई खुम्च्याउँछ भन्ने हो। यस अध्यायले 'नारायण कवच' को माध्यमबाट ईश्वरको रक्षा कवच र मन्त्र शक्तिको प्रभावकारितालाई दर्शाएको छ। देवताहरूले आफ्नोभन्दा सानो उमेरका विश्वरूपलाई गुरु मान्नुले 'ज्ञान' उमेरभन्दा जेठो हुन्छ भन्ने वैदिक सिद्धान्तलाई पुष्टि गर्छ। अन्ततः, यसले अधर्म र अहंकारले शक्ति नाश हुने र क्षमा तथा गुरुभक्तिले शक्ति पुनः प्राप्त हुने जीवन दर्शन सिकाउँछ।
No comments:
Post a Comment