श्रीमद्भागवत महापुराण
चतुर्थः स्कन्धः – चतुर्विंशोऽध्यायः
(प्रचेताहरूलाई रुद्रको दर्शन र रुद्रगीतको उपदेश)
मैत्रेय उवाच –
(अनुष्टुप्)
विजिताश्वोऽधिराजासीत् पृथुपुत्रः पृथुश्रवाः ।
यवीयोभ्योऽददात्काष्ठा भ्रातृभ्यो भ्रातृवत्सलः ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः विदुरजी! महाराज पृथुपछि उहाँका परम यशस्वी पुत्र विजिताश्व राजा हुनुभयो। उहाँको आफ्ना भाइहरूमा अत्यन्त प्रेम थियो, त्यसैले भ्रातृवत्सल ती राजाले आफ्ना चारैजना भाइलाई एक–एक दिशाको अधिकार सुम्पिदिनुभयो ।।१।।
हर्यक्षायादिशत्प्राचीं धूम्रकेशाय दक्षिणाम् ।
प्रतीचीं वृकसंज्ञाय तुर्यां द्रविणसे विभुः ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः राजा विजिताश्वले हर्यक्षलाई पूर्व, धूम्रकेशलाई दक्षिण, वृकलाई पश्चिम र द्रविणलाई उत्तर दिशाको राज्य सुम्पिनुभयो ।।२।।
अन्तर्धानगतिं शक्रात् लब्ध्वान्तर्धानसंज्ञितः ।
अपत्यत्रयमाधत्त शिखण्डिन्यां सुसम्मतम् ॥ ३ ॥
पावकः पवमानश्च शुचिरित्यग्नयः पुरा ।
वसिष्ठशापात् उत्पन्नाः पुनर्योगगतिं गताः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः ती राजाले इन्द्रबाट अन्तर्धान (अदृश्य) हुने शक्ति प्राप्त गर्नुभएको थियो, त्यसैले उहाँलाई 'अन्तर्धान' पनि भनिन्थ्यो। उहाँकी पत्नीको नाम शिखण्डिनी थियो, जसबाट पावक, पवमान र शुचि नामका तीन पुत्र जन्मिए। पूर्वकालमा वसिष्ठको श्रापले गर्दा अग्निहरूले नै यी तीन पुत्रका रूपमा जन्म लिएका थिए र पछि योगमार्गद्वारा पुनः अग्निपद नै प्राप्त गरे ।।३–४।।
अन्तर्धानो नभस्वत्यां हविर्धानमविन्दत ।
य इन्द्रं अश्वहर्तारं विद्वानपि न जघ्निवान् ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः अन्तर्धानकी अर्की पत्नी नभस्वतीबाट हविर्धान नामका पुत्र जन्मिए। महाराज अन्तर्धान धेरै उदार हुनुहुन्थ्यो; इन्द्रले उहाँका पिताको यज्ञको घोडा चोरी गरेको थाहा पाउँदा पाउँदै पनि उहाँले इन्द्रको वध गर्नुभएन ।।५।।
राज्ञां वृत्तिं करादान दण्डशुल्कादिदारुणाम् ।
मन्यमानो दीर्घसत्र व्याजेन विससर्ज ह ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः जनताबाट कर लिनु, दण्ड दिनु र जरिवाना असुल गर्नु जस्ता राजकीय कार्यहरूलाई कठोर र कष्टदायक सम्झेर राजा अन्तर्धानले दीर्घकालीन यज्ञको बहानामा आफ्नो राजकाज त्याग्नुभयो ।।६।।
तत्रापि हंसं पुरुषं परमात्मानमात्मदृक् ।
यजन् तल्लोकतामाप कुशलेन समाधिना ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः यज्ञ कार्यमा लागिरहँदा पनि ती आत्मज्ञानी राजाले परमात्माको आराधना गर्नुभयो र सुदृढ समाधिद्वारा भगवान्को दिव्य लोक प्राप्त गर्नुभयो ।।७।।
हविर्धानाद् हविर्धानी विदुरासूत षट् सुतान् ।
बर्हिषदं गयं शुक्लं कृष्णं सत्यं जितव्रतम् ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः विदुरजी! हविर्धानकी पत्नी हविर्धानीले बर्हिषद्, गय, शुक्ल, कृष्ण, सत्य र जितव्रत नामका छ जना छोराहरूलाई जन्म दिनुभयो ।।८।।
बर्हिषत् सुमहाभागो हाविर्धानिः प्रजापतिः ।
क्रियाकाण्डेषु निष्णातो योगेषु च कुरूद्वह ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः कुरुश्रेष्ठ विदुरजी! हविर्धानका पुत्र महाभाग बर्हिषद् यज्ञादि कर्मकाण्ड र योगाभ्यासमा अत्यन्त कुशल हुनुहुन्थ्यो, जसले गर्दा उहाँले प्रजापतिको पद प्राप्त गर्नुभयो ।।९।।
नेपाली भावानुवादः उहाँले ठाउँ–ठाउँमा लगातार यति धेरै यज्ञहरू गर्नुभयो कि सम्पूर्ण पृथ्वी नै पूर्वतिर अग्रभाग भएका कुशहरूले भरिएको थियो। त्यसैले उहाँ 'प्राचीनबर्हि' नामले प्रख्यात हुनुभयो ।।१०।।
सामुद्रीं देवदेवोक्तां उपयेमे शतद्रुतिम् ।
यां वीक्ष्य चारुसर्वाङ्गीं किशोरीं सुष्ठ्वलङ्कृताम् ॥ ११ ॥
परिक्रमन्तीं उद्वाहे चकमेऽग्निः शुकीमिव ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः प्राचीनबर्हिले ब्रह्माजीको आज्ञा शिरोधार्य गरी समुद्रकी कन्या शतद्रुतीसँग विवाह गर्नुभयो। सर्वाङ्ग सुन्दरी ती किशोरी विवाह मण्डपमा घुम्न लाग्दा स्वयं अग्निदेव पनि उनीप्रति मोहित हुनुभएको थियो ।।११।।
विबुधासुरगन्धर्व मुनिसिद्धनरोरगाः ।
विजिताः सूर्यया दिक्षु क्वणयन्त्यैव नूपुरैः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः नवविवाहिता शतद्रुतीले आफ्ना नूपुरहरूको झङ्कारले नै चारै दिशाका देवता, असुर, गन्धर्व, मुनि, मनुष्य र नागहरूलाई वशमा पार्नुभएको थियो ।।१२।।
प्राचीनबर्हिषः पुत्राः शतद्रुत्यां दशाभवन् ।
तुल्यनामव्रताः सर्वे धर्मस्नाताः प्रचेतसः ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः शतद्रुतीको गर्भबाट 'प्रचेता' नामका दस पुत्र जन्मिए। उनीहरू सबै समान नाम र व्रत भएका, धर्मनिष्ठ र सदाचारी थिए ।।१३।।
पित्राऽऽदिष्टाः प्रजासर्गे तपसेऽर्णवमाविशन् ।
दशवर्षसहस्राणि तपसाऽऽर्चन् तपस्पतिम् ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः जब पिताले उनीहरूलाई सन्तान उत्पादनको आदेश दिनुभयो, तब उनीहरू तपस्याका लागि समुद्रमा प्रवेश गरे। त्यहाँ उनीहरूले दस हजार वर्षसम्म तपस्या गरेर श्रीहरिको आराधना गरे ।।१४।।
यदुक्तं पथि दृष्टेन गिरिशेन प्रसीदता ।
तद्ध्यायन्तो जपन्तश्च पूजयन्तश्च संयताः ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः घरबाट निस्केर तपस्या गर्न जान लाग्दा बाटोमा भगवान् शङ्करले दर्शन दिएर जुन तत्त्वको उपदेश दिनुभएको थियो, प्रचेताहरूले एकाग्र भएर त्यसैको ध्यान, पूजा र जप गर्न थाले ।।१५।।
विदुर उवाच – प्रचेतसां गिरित्रेण यथाऽऽसीत्पथि सङ्गमः ।
नेपाली भावानुवादः विदुरजीले सोध्नुभयो— प्रचेताहरू र महादेवको बाटोमा कसरी भेट भयो? उनीहरू प्रति प्रसन्न भएर महादेवले के उपदेश दिनुभयो? हे ब्रह्मन्! मलाई कृपा गरेर विस्तारपूर्वक बताउनुहोस् ।।१६।।
सङ्गमः खलु विप्रर्षे शिवेनेह शरीरिणाम् ।
दुर्लभो मुनयो दध्युः असङ्गाद्यमभीप्सितम् ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे विप्रर्षे! देहधारीहरूका लागि शिवजीको दर्शन पाउनु अत्यन्त दुर्लभ छ। सबै आसक्ति त्यागेर निरन्तर ध्यान गर्ने मुनिहरूले पनि उहाँलाई सहजै पाउन सक्दैनन् ।।१७।।
आत्मारामोऽपि यस्त्वस्य लोककल्पस्य राधसे ।
शक्त्या युक्तो विचरति घोरया भगवान् भवः ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् शङ्कर आत्माराम हुनुहुन्छ, उहाँलाई आफ्ना लागि केही गर्नु वा पाउनु छैन। तैपनि यस लोकको रक्षा र सृष्टिका लागि उहाँ भयङ्कर शक्ति शिवाका साथ सर्वत्र विचरण गर्नुहुन्छ ।।१८।।
मैत्रेय उवाच –
प्रचेतसः पितुर्वाक्यं शिरसाऽऽदाय साधवः ।
दिशं प्रतीचीं प्रययुः तपस्यादृतचेतसः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः मैत्रेयजीले भन्नुभयो— विदुरजी! साधु स्वभावका प्रचेताहरूले पिताको आज्ञा शिरोधार्य गरी तपस्याका लागि पश्चिम दिशातिर प्रस्थान गरे ।।१९।।
ससमुद्रं उप विस्तीर्णं अपश्यन् सुहत्सरः ।
महन्मन इव स्वच्छं प्रसन्नसलिलाशयम् ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः बाटोमा उनीहरूले समुद्र जस्तै विशाल सरोवर देखे। त्यो सरोवर महापुरुषको मन जस्तै स्वच्छ र प्रसन्न जलले भरिएको थियो ।।२०।।
नीलरक्तोत्पलाम्भोज कह्लारेन्दीवराकरम् ।
हंससारसचक्राह्व कारण्डवनिकूजितम् ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यो सरोवर नीलकमल र रक्तकमलहरूले सुशोभित थियो। किनारमा हाँस, सारस र चखेवा जस्ता जलपक्षीहरू मिठो स्वरमा कराउँदै थिए ।।२१।।
मत्तभ्रमरसौस्वर्य हृष्टरोमलताङ्घ्रिपम् ।
पद्मकोशरजो दिक्षु विक्षिपत्पवनोत्सवम् ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ भमराहरू गुन्जिरहेका थिए र सुगन्धित वायुले गर्दा वनस्पतिहरू रोमाञ्चित देखिन्थे। कमलको पराग वायुसँगै चारैतिर उडिरहँदा त्यहाँ कुनै उत्सव भइरहेको आभास हुन्थ्यो ।।२२।।
तत्र गान्धर्वमाकर्ण्य दिव्यमार्गमनोहरम् ।
विसिस्म्यू राजपुत्रास्ते मृदङ्गपणवाद्यनु ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ मृदङ्ग आदि बाजाहरूका साथ दिव्य सङ्गीत सुनेर ती राजकुमारहरू आश्चर्यचकित भए ।।२३।।
तर्ह्येव सरसस्तस्मान् निष्क्रामन्तं सहानुगम् ।
उपगीयमानममर प्रवरं विबुधानुगैः ॥ २४ ॥
तप्तहेमनिकायाभं शितिकण्ठं त्रिलोचनम् ।
प्रसादसुमुखं वीक्ष्य प्रणेमुर्जातकौतुकाः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यत्तिकैमा उनीहरूले भगवान् शङ्कर आफ्ना अनुचरहरूका साथ सरोवरबाट निस्कँदै गरेको देखे। उहाँको शरीर तताएको सुन जस्तै कान्तिमान् थियो, कण्ठ निलो थियो र तीनवटा विशाल आँखा थिए। भक्तहरूलाई अनुग्रह गर्न तत्पर देखिनुभएका शङ्करलाई देखेर प्रचेताहरूले भक्तिपूर्वक प्रणाम गरे ।।२४–२५।।
स तान्प्रपन्नार्तिहरो भगवान् धर्मवत्सलः ।
धर्मज्ञान् शीलसम्पन्नान् प्रीतः प्रीतानुवाच ह ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः शरणागतको दुःख हर्ने धर्मवत्सल भगवान् शङ्करले ती धर्मज्ञ र सुशील राजकुमारहरूलाई प्रसन्न हुँदै भन्नुभयो ।।२६।।
श्रीरुद्र उवाच –
यूयं वेदिषदः पुत्रा विदितं वश्चिकीर्षितम् ।
अनुग्रहाय भद्रं व एवं मे दर्शनं कृतम् ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः महादेवले भन्नुभयो— तिमीहरू राजा प्राचीनबर्हिका पुत्र हौ। तिमीहरूको कल्याण होस्। तिमीहरूको उद्देश्य मलाई थाहा छ, त्यसैले तिमीहरूलाई अनुग्रह गर्न मैले यहाँ दर्शन दिएको हुँ ।।२७।।
यः परं रंहसः साक्षात् त्रिगुणात् जीवसंज्ञितात् ।
भगवन्तं वासुदेवं प्रपन्नः स प्रियो हि मे ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः जो व्यक्ति प्रकृति र जीवभन्दा पर रहेका भगवान् वासुदेवको शरणमा पर्छ, त्यो मलाई अत्यन्त प्रिय हुन्छ ।।२८।।
(इंद्रवज्रा)
स्वधर्मनिष्ठः शतजन्मभिः पुमान् विरिञ्चतामेति ततः परं हि माम् । अव्याकृतं भागवतोऽथ वैष्णवं पदं यथाहं विबुधाः कलात्यये ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्नो वर्णाश्रम धर्मलाई राम्ररी पालन गर्ने व्यक्ति सय जन्मपछि ब्रह्माजीको पदमा पुग्छ र त्यसपछि मात्र मेरो पद प्राप्त गर्छ। तर भगवान्को अनन्य भक्तले त सिधै विष्णुको त्यो परम पद प्राप्त गर्छ, जुन पद म र अन्य देवताहरूले आफ्नो अधिकार समाप्त भएपछि मात्र प्राप्त गर्छौँ ।।२९।।
(अनुष्टुप)
अथ भागवता यूयं प्रियाः स्थ भगवान् यथा ।
न मद्भागवतानां च प्रेयानन्योऽस्ति कर्हिचित् ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः तिमीहरू भगवान्का भक्त भएकाले मेरा लागि भगवान् जत्तिकै प्यारा छौ। त्यसैगरी मेरा भक्तहरूका लागि पनि मभन्दा अर्को कोही प्यारो हुँदैन ।।३०।।
इदं विविक्तं जप्तव्यं पवित्रं मङ्गलं परम् ।
निःश्रेयसकरं चापि श्रूयतां तद्वदामि वः ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः अब म तिमीहरूलाई एउटा पवित्र, मङ्गलमय र कल्याणकारी स्तोत्र सुनाउँछु, जसलाई तिमीहरूले शुद्ध भावले जप गर्नू ।।३१।।
मैत्रेय उवाच –
इत्यनुक्रोशहृदयो भगवानाह ताञ्छिवः ।
बद्धाञ्जलीन्राजपुत्रान् नारायणपरो वचः ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः मैत्रेयजीले भन्नुभयो— त्यसपछि करुणाले भरिनुभएका नारायणपरायण भगवान् शिवले हात जोडेर बसेका राजपुत्रहरूलाई यो स्तोत्र सुनाउनुभयो ।।३२।।
श्रीरुद्र उवाच –
जितं ते आत्मविद्धुर्य स्वस्तये स्वस्तिरस्तु मे ।
भवताराधसा राद्धं सर्वस्मा आत्मने नमः ॥ ३३ ॥
नमः पङ्कजनाभाय भूतसूक्ष्मेन्द्रियात्मने ।
वासुदेवाय शान्ताय कूटस्थाय स्वरोचिषे ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् रुद्रले स्तुति गर्नुभयो— हे आत्मज्ञानीहरूका शिरोमणि! हजुरको विजय होस्। हजुर सधैँ आफ्नै परमानन्दमा स्थित हुनुहुन्छ, हजुरलाई नमस्कार छ। कमलनाभी, इन्द्रियहरूका स्वामी, शान्त र स्वयंप्रकाश वासुदेव हजुरलाई मेरो प्रणाम छ ।।३३–३४।।
सङ्कर्षणाय सूक्ष्माय दुरन्तायान्तकाय च ।
नमो विश्वप्रबोधाय प्रद्युम्नायान्तरात्मने ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः हजुर सूक्ष्म, अनन्त र संहार गर्ने अहङ्कारका अधिष्ठाता सङ्कर्षण हुनुहुन्छ। बुद्धि र ज्ञानका अधिष्ठाता प्रद्युम्न हजुरलाई नमस्कार छ ।।३५।।
नमो नमोऽनिरुद्धाय हृषीकेशेन्द्रियात्मने ।
नमः परमहंसाय पूर्णाय निभृतात्मने ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः हजुर इन्द्रियका स्वामी, मनका अधिष्ठाता अनिरुद्ध हुनुहुन्छ। हजुर पूर्ण हुनुहुन्छ, त्यसैले हजुरलाई नमस्कार छ ।।३६।।
स्वर्गापवर्गद्वाराय नित्यं शुचिषदे नमः ।
नमो हिरण्यवीर्याय चातुर्होत्राय तन्तवे ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः हजुर स्वर्ग र मोक्षको द्वार हुनुहुन्छ र सधैँ पवित्र हृदयमा वास गर्नुहुन्छ। हजुर नै अग्निदेवका रूपमा यज्ञ विस्तार गर्ने शक्ति हुनुहुन्छ, हजुरलाई नमस्कार छ ।।३७।।
नम ऊर्ज इषे त्रय्याः पतये यज्ञरेतसे ।
तृप्तिदाय च जीवानां नमः सर्वरसात्मने ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः हजुर पितृ र देवताहरूलाई तृप्त गर्ने सोमरस र जलरूप हुनुहुन्छ। तीनै वेदका अधिष्ठाता हजुरलाई नमस्कार छ ।।३८।।
सर्वसत्त्वात्मदेहाय विशेषाय स्थवीयसे ।
नमस्त्रैलोक्यपालाय सह ओजोबलाय च ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः हजुर विराट स्वरूप हुनुहुन्छ र तीनै लोकको रक्षा गर्ने प्राणवायु हुनुहुन्छ। हजुरलाई नमस्कार छ ।।३९।।
अर्थलिङ्गाय नभसे नमोऽन्तर्बहिरात्मने ।
नमः पुण्याय लोकाय अमुष्मै भूरिवर्चसे ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः हजुर शब्दको आश्रय आकाश र परम तेजोमय वैकुण्ठ लोक हुनुहुन्छ। हजुरलाई पुनः पुनः नमस्कार छ ।।४०।।
प्रवृत्ताय निवृत्ताय पितृदेवाय कर्मणे ।
नमोऽधर्मविपाकाय मृत्यवे दुःखदाय च ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः हजुर नै प्रवृत्ति र निवृत्ति कर्मरूप हुनुहुन्छ। हजुर नै अधर्मको फल स्वरूप दुःखदायक मृत्यु पनि हुनुहुन्छ। हजुरलाई नमस्कार छ ।।४१।।
नमस्ते आशिषामीश मनवे कारणात्मने ।
नमो धर्माय बृहते कृष्णायाकुण्ठमेधसे ।
पुरुषाय पुराणाय साङ्ख्ययोगेश्वराय च ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः हजुर पुराण पुरुष श्रीकृष्ण हुनुहुन्छ। हजुर नै साङ्ख्य र योगका अधिपति हुनुहुन्छ। हजुरको ज्ञान कहिल्यै कुण्ठित हुँदैन, हजुरलाई नमस्कार छ ।।४२।।
शक्तित्रयसमेताय मीढुषेऽहङ्कृतात्मने ।
चेतआकूतिरूपाय नमो वाचो विभूतये ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः हजुर तीन शक्तिका आश्रय, अहङ्कारका अधिष्ठाता रुद्र र वाणीका विभिन्न स्वरूप हुनुहुन्छ। हजुरलाई नमस्कार छ ।।४३।।
दर्शनं नो दिदृक्षूणां देहि भागवतार्चितम् ।
रूपं प्रियतमं स्वानां सर्वेन्द्रियगुणाञ्जनम् ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे प्रभु! हामीलाई हजुरको त्यो रूपको दर्शन दिनुहोस् जुन हजुरका भक्तहरूका लागि अत्यन्त प्रिय छ र जसले इन्द्रियहरूलाई तृप्त गर्दछ ।।४४।।
स्निग्धप्रावृड्घनश्यामं सर्वसौन्दर्यसङ्ग्रहम् ।
चार्वायतचतुर्बाहुं सुजातरुचिराननम् ॥ ४५ ॥
पद्मकोशपलाशाक्षं सुन्दरभ्रु सुनासिकम् ।
सुद्विजं सुकपोलास्यं समकर्णविभूषणम् ॥ ४६ ॥
नेपाली भावानुवादः हजुरको रूप वर्षाको बादल जस्तै श्यामवर्णको र सौन्दर्यको खानी छ। चार लामा हात, सुन्दर मुखमण्डल, कमलका पात जस्ता आँखा र आकर्षक नाक–कानले युक्त हजुरको त्यो दिव्य स्वरूपलाई हामी नमस्कार गर्छौँ ।।४५–४६।।
प्रीतिप्रहसितापाङ्गं अलकै रूपशोभितम् ।
लसत्पङ्कजकिञ्जल्क दुकूलं मृष्टकुण्डलम् ॥ ४७ ॥
स्फुरत्किरीटवलय हारनूपुरमेखलम् ।
शङ्खचक्रगदापद्म मालामण्युत्तमर्द्धिमत् ॥ ४८ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रेमपूर्ण मुस्कान, घुम्रिएको कपाल, पीताम्बर र विभिन्न अलङ्कारहरूले सुशोभित हजुर शङ्ख, चक्र, गदा र पद्म धारण गर्नुहुन्छ। हजुरको त्यो शोभा अपूर्व छ ।।४७–४८।।
सिंहस्कन्धत्विषो बिभ्रत् सौभग ग्रीवकौस्तुभम् ।
श्रियानपायिन्या क्षिप्त निकषाश्मोरसोल्लसत् ॥ ४९ ॥
नेपाली भावानुवादः हजुरका काँधहरू सिंहका जस्तै बलिया छन्। घाँटीमा कौस्तुभमणि र छातीमा लक्ष्मीजीको निवास स्वरूप श्रीवत्स चिह्न सुशोभित छ ।।४९।।
पूररेचकसंविग्न वलिवल्गुदलोदरम् ।
प्रतिसङ्क्रामयद् विश्वं नाभ्यावर्तगभीरया ॥ ५० ॥
नेपाली भावानुवादः हजुरको पेट पिपलको पात जस्तै मनोहर छ र नाभि यति गहिरो छ कि मानौँ यो विश्व त्यहीँ विलीन हुन चाहन्छ ।।५०।।
श्यामश्रोण्यधिरोचिष्णु दुकूलस्वर्णमेखलम् ।
समचार्वङ्घ्रिजङ्घोरु निम्नजानुसुदर्शनम् ॥ ५१ ॥
नेपाली भावानुवादः कम्मरमा पीताम्बर र सुनको मेखला छ। हजुरका चरण र पिँडुलाहरू अत्यन्त सुन्दर छन्, जसले हजुरको विग्रहलाई दिव्य बनाएको छ ।।५१।।
(इंद्रवज्रा)
पदा शरत्पद्मपलाशरोचिषा
नखद्युभिर्नोऽन्तरघं विधुन्वता ।
प्रदर्शय स्वीयमपास्तसाध्वसं
पदं गुरो मार्गगुरुस्तमोजुषाम् ॥ ५२ ॥
नेपाली भावानुवादः हजुरको चरणकमलको कान्तिले शरद् ऋतुको कमललाई पनि माथ गर्छ। हजुरको नङको प्रकाशले हाम्रो अज्ञानतालाई नष्ट गरिदिनुहोस्। हे जगद्गुरु! हामीलाई हजुरको परम पदको दर्शन गराउनुहोस् ।।५२।।
(अनुष्टुप)
एतद् रूपमनुध्येयं आत्मशुद्धिमभीप्सताम् ।
यद्भक्तियोगोऽभयदः स्वधर्ममनुतिष्ठताम् ॥ ५३ ॥
नेपाली भावानुवादः आत्मशुद्धि चाहनेहरूले हजुरको यस रूपको निरन्तर ध्यान गर्नुपर्छ। आफ्नो धर्म पालना गर्नेहरूका लागि यो भक्तियोग अभय दिने माध्यम हो ।।५३।।
भवान् भक्तिमता लभ्यो दुर्लभः सर्वदेहिनाम् ।
स्वाराज्यस्याप्यभिमत एकान्तेनात्मविद्गतिः ॥ ५४ ॥
नेपाली भावानुवादः हजुर भक्तहरूका लागि सुलभ र अन्य देहधारीहरूका लागि दुर्लभ हुनुहुन्छ। आत्मज्ञानीहरूको अन्तिम गति हजुर नै हुनुहुन्छ ।।५४।।
तं दुराराध्यमाराध्य सतामपि दुरापया ।
एकान्तभक्त्या को वाञ्छेत् पादमूलं विना बहिः ॥ ५५ ॥
नेपाली भावानुवादः हजुरको अनन्य भक्ति पाएपछि कुन विद्वान्ले हजुरको चरणकमल छोडेर अन्य कुराको चाहना गर्ला र? ।।५५।।
यत्र निर्विष्टमरणं कृतान्तो नाभिमन्यते ।
विश्वं विध्वंसयन् वीर्य शौर्यविस्फूर्जितभ्रुवा ॥ ५६ ॥
नेपाली भावानुवादः हजुरको शरणमा परेको प्राणीलाई संसार संहार गर्ने कालले पनि छुन सक्दैन ।।५६।।
क्षणार्धेनापि तुलये न स्वर्गं नापुनर्भवम् ।
भगवत् सङ्गिसङ्गस्य मर्त्यानां किमुताशिषः ॥ ५७ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवत्–भक्तको आधा क्षणको सङ्गतलाई म स्वर्ग वा मोक्षसँग पनि तुलना गर्न सक्दिनँ भने मत्र्यलोकका तुच्छ भोगको त के कुरा ।।५७।।
(इन्द्रवज्रा)
अथानघाङ्घ्रेस्तव कीर्तितीर्थयोः
अन्तर्बहिःस्नानविधूतपाप्मनाम् ।
भूतेष्वनुक्रोशसुसत्त्वशीलिनां
स्यात्सङ्गमोऽनुग्रह एष नस्तव ॥ ५८ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रभु! हजुरको कीर्तिले पापहरु पखाल्छ। हामीलाई हजुरका भक्तहरूको सङ्गत सधैँ प्राप्त भइरहोस्, हाम्रो लागि हजुरको यही ठुलो कृपा हुनेछ ।।५८।।
न यस्य चित्तं बहिरर्थविभ्रमं
तमोगुहायां च विशुद्धमाविशत् ।
यद्भक्तियोगानुगृहीतमञ्जसा
मुनिर्विचष्टे ननु तत्र ते गतिम् ॥ ५९ ॥
नेपाली भावानुवादः जसको चित्त भक्तियोगले शुद्ध भई बाहिरी विषयमा भड्किँदैन, उसले हजुरको दर्शन सहजै प्राप्त गर्दछ ।।५९।।
(अनुष्टुप)
यत्रेदं व्यज्यते विश्वं विश्वस्मिन् अवभाति यत् ।
तत्त्वं ब्रह्म परं ज्योतिः आकाशमिव विस्तृतम् ॥ ६० ॥
नेपाली भावानुवादः जसमा यो सारा जगत् देखिन्छ र जो जगत्मा प्रकाशमान छ, त्यो आकाश जस्तै विस्तृत ब्रह्म तत्त्व हजुर नै हुनुहुन्छ ।।६०।।
(इन्द्रवज्रा)
यो माययेदं पुरुरूपयासृजद्
बिभर्ति भूयः क्षपयत्यविक्रियः ।
यद्भेदबुद्धिः सदिवात्मदुःस्थया
त्वमात्मतन्त्रं भगवन्प्रतीमहि ॥ ६१ ॥
नेपाली भावानुवादः हजुरले मायाद्वारा जगत्को रचना, पालना र संहार गर्नुहुन्छ। हजुरमा कुनै विकार आउँदैन, हजुर परम स्वतन्त्र हुनुहुन्छ ।।६१।।
क्रियाकलापैरिदमेव योगिनः
श्रद्धान्विताः साधु यजन्ति सिद्धये ।
भूतेन्द्रियान्तःकरणोपलक्षितं
वेदे च तन्त्रे च ते एव कोविदाः ॥ ६२ ॥
नेपाली भावानुवादः कर्मयोगीहरूले सिद्धिका लागि हजुरको सगुण स्वरूपको पूजा गर्दछन्। वेद र तन्त्रका ज्ञाताहरूले हजुरलाई नै सबैका प्रेरक मान्दछन् ।।६२।।
त्वमेक आद्यः पुरुषः सुप्तशक्तिः
तया रजःसत्त्वतमो विभिद्यते ।
महानहं खं मरुदग्निवार्धराः
सुरर्षयो भूतगणा इदं यतः ॥ ६३ ॥
नेपाली भावानुवादः हजुर नै आदि पुरुष हुनुहुन्छ। हजुरको मायाबाटै महत्तत्त्व, अहङ्कार र पञ्चतत्त्व हुँदै यो सारा संसारको उत्पत्ति भएको हो ।।६३।।
सृष्टं स्वशक्त्येदमनुप्रविष्टः
चतुर्विधं पुरमात्मांशकेन ।
अथो विदुस्तं पुरुषं सन्तमन्तः
भुङ्क्ते हृषीकैर्मधु सारघं यः ॥ ६४ ॥
नेपाली भावानुवादः हजुरले सृष्टि गरेका शरीरहरूमा अंश रूपले प्रवेश गर्नुहुन्छ र इन्द्रियहरूद्वारा विषयको भोग गर्नुहुन्छ। हजुरको त्यही अंशलाई जीव भनिन्छ ।।६४।।
स एष लोकानतिचण्डवेगो
विकर्षसि त्वं खलु कालयानः ।
भूतानि भूतैरनुमेयतत्त्वो
घनावलीर्वायुरिवाविषह्यः ॥ ६५ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी वायुले बादललाई तितरवितर पार्छ, त्यसरी नै काल स्वरूप हजुरले यो संसारको संहार गर्नुहुन्छ। हजुरको तत्त्व अनुमानद्वारा थाहा पाइन्छ ।।६५।।
प्रमत्तमुच्चैरिति कृत्यचिन्तया
प्रवृद्धलोभं विषयेषु लालसम् ।
त्वमप्रमत्तः सहसाभिपद्यसे
क्षुल्लेलिहानोऽहिरिवाखुमन्तकः ॥ ६६ ॥
कस्त्वत्पदाब्जं विजहाति पण्डितो
यस्तेऽवमानव्ययमानकेतनः ।
विशङ्कयास्मद्गुरुरर्चति स्म यद्
विनोपपत्तिं मनवश्चतुर्दश ॥ ६७ ॥
नेपाली भावानुवादः लोभ र मोहमा फसेको जीवलाई हजुरले सर्पले मुसोलाई झैँ अचानक कालका रूपमा आएर समात्नुहुन्छ। हजुरको महत्त्व बुझेको कुन विद्वान् होला जसले हजुरको पूजा गर्दैन? ब्रह्माजी र चौध मनुले पनि हजुरकै आराधना गरेका थिए ।।६६–६७।।
(अनुष्टुप)
अथ त्वमसि नो ब्रह्मन् परमात्मन् विपश्चिताम् ।
विश्वं रुद्रभयध्वस्तं अकुतश्चिद्भया गतिः ॥ ६८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे ब्रह्मन्! यो जगत् कालको डरले व्याकुल छ। हजुर नै हाम्रा रक्षक र अन्तिम आश्रय हुनुहुन्छ ।।६८।।
इदं जपत भद्रं वो विशुद्धा नृपनन्दनाः ।
स्वधर्ममनुतिष्ठन्तो भगवति अर्पिताशयाः ॥ ६९ ॥
नेपाली भावानुवादः राजकुमारहरू! तिमीहरू शुद्ध भावले स्वधर्मको पालना गर्दै यस स्तोत्रको जप गर, भगवान्ले तिमीहरूको कल्याण गर्नुहुनेछ ।।६९।।
तमेवात्मानमात्मस्थं सर्वभूतेष्ववस्थितम् ।
पूजयध्वं गृणन्तश्च ध्यायन्तश्चासकृद्धरिम् ॥ ७० ॥
नेपाली भावानुवादः तिमीहरू आफ्नै हृदयमा रहेका परमात्मा श्रीहरिको बारम्बार स्तुति र ध्यान गर ।।७०।।
योगादेशमुपासाद्य धारयन्तो मुनिव्रताः ।
समाहितधियः सर्व एतदभ्यसतादृताः ॥ ७१ ॥
नेपाली भावानुवादः यसलाई मनमा धारण गरेर एकाग्र चित्तले मुनिव्रतको आचरण गर्दै अभ्यास गर ।।७१।।
इदमाह पुरास्माकं भगवान्विश्वसृक्पतिः ।
भृग्वादीनां आत्मजानां सिसृक्षुः संसिसृक्षताम् ॥ ७२ ॥
नेपाली भावानुवादः यो स्तोत्र पूर्वकालमा ब्रह्माजीले सृष्टि विस्तारको इच्छा राख्ने हामी भृगु आदि छोराहरूलाई सुनाउनुभएको थियो ।।७२।।
ते वयं नोदिताः सर्वे प्रजासर्गे प्रजेश्वराः ।
अनेन ध्वस्ततमसः सिसृक्ष्मो विविधाः प्रजाः ॥ ७३ ॥
नेपाली भावानुवादः यसैको प्रभावले हाम्रो अज्ञानता नष्ट भयो र हामीले प्रजा उत्पन्न गर्न सक्यौँ ।।७३।।
अथेदं नित्यदा युक्तो जपन् अवहितः पुमान् ।
अचिरात् श्रेय आप्नोति वासुदेवपरायणः ॥ ७४ ॥
नेपाली भावानुवादः जो व्यक्ति नित्य यसको जप गर्छ, उसले चाँडै नै कल्याण प्राप्त गर्दछ ।।७४।।
श्रेयसामिह सर्वेषां ज्ञानं निःश्रेयसं परम् ।
सुखं तरति दुष्पारं ज्ञाननौर्व्यसनार्णवम् ॥ ७५ ॥
नेपाली भावानुवादः संसारमा ज्ञान नै सबैभन्दा ठुलो कल्याणको साधन हो, जसले मानिसलाई संसार सागरबाट सहजै पार गराउँछ ।।७५।।
य इमं श्रद्धया युक्तो मद्गीतं भगवत्स्तवम् ।
अधीयानो दुराराध्यं हरिं आराधयत्यसौ ॥ ७६ ॥
विन्दते पुरुषोऽमुष्माद् यद्यद् इच्छत्यसत्वरम् ।
मद्गीतगीतात्सुप्रीतात् श्रेयसामेकवल्लभात् ॥ ७७ ॥
नेपाली भावानुवादः यस स्तोत्रको पाठबाट भगवान् प्रसन्न हुनुहुन्छ र मानिसले जे चाहन्छ, त्यो प्राप्त गर्दछ ।।७६–७७।।
इदं यः कल्य उत्थाय प्राञ्जलिः श्रद्धयान्वितः ।
शृणुयात् श्रावयेन्मर्त्यो मुच्यते कर्मबन्धनैः ॥ ७८ ॥
नेपाली भावानुवादः जो व्यक्ति बिहानै उठेर यो स्तोत्र सुन्छ वा सुनाउँछ, ऊ सबै कर्मबन्धनबाट मुक्त हुन्छ ।।७८।।
(इन्द्रवज्रा)
गीतं मयेदं नरदेवनन्दनाः
परस्य पुंसः परमात्मनः स्तवम् ।
जपन्त एकाग्रधियस्तपो महत्
चरध्वमन्ते तत आप्स्यथेप्सितम् ॥ ७९ ॥
नेपाली भावानुवादः राजकुमारहरू! मैले सुनाएको यो स्तोत्रलाई एकाग्र भई जपेर तिमीहरूले तपस्या गर, यसबाट तिमीहरूको इच्छा पूर्ण हुनेछ ।।७९।।
इति
श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां
चतुर्थस्कन्धे रुद्रगीतं नाम
चतुर्विंशोऽध्यायः ॥ २४ ॥
🌸
••••••••••
🌸
यस अध्यायको सारांश :
श्रीमद्भागवतको चौबीसौँ अध्यायमा महाराज पृथुका वंशज र प्रचेताहरूको कथा वर्णन गरिएको छ। महाराज पृथुपछि उहाँका पुत्र विजिताश्व राजा हुनुभयो। उहाँले आफ्ना भाइहरूलाई विभिन्न दिशाको शासन सुम्पिएर आदर्श भ्रातृप्रेम देखाउनुभयो। उहाँको वंशमा हविर्धान र पछि प्राचीनबर्हि राजा हुनुभयो। राजा प्राचीनबर्हि यज्ञादि कर्ममा अत्यन्त निष्णात हुनुहुन्थ्यो। उहाँका दस पुत्रहरू थिए, जसलाई 'प्रचेता' भनिन्छ। जब पिताले उनीहरूलाई सन्तान उत्पादन र प्रजा विस्तारको आज्ञा दिनुभयो, तब प्रचेताहरू तपस्याका लागि वनतिर लागे। बाटोमा उनीहरूले एउटा दिव्य र विशाल सरोवर देखे।
त्यहाँ उनीहरूले भगवान् शङ्करको दर्शन पाउने सौभाग्य प्राप्त गरे। भगवान् शङ्करले उनीहरूलाई भगवान् विष्णुको भक्त भएकोमा खुसी व्यक्त गर्दै 'रुद्रगीत' नामक स्तोत्रको उपदेश दिनुभयो। शिवजीले बताउनुभयो कि भगवान् विष्णुको भक्ति गर्ने व्यक्ति मलाई अत्यन्त प्रिय हुन्छ। उहाँले प्रचेताहरूलाई भगवान्को दिव्य स्वरूपको वर्णन गर्दै एउटा अद्भुत स्तुति सुनाउनुभयो। यस अध्यायको मुख्य भाग यही 'रुद्रगीत' हो, जसमा भगवान् विष्णुको विराट् र सगुण स्वरूपको सुन्दर चित्रण गरिएको छ। शिवजीले प्रचेताहरूलाई यो स्तोत्र जप्दै तपस्या गर्न प्रेरणा दिनुभयो। यस स्तोत्रको प्रभावले अज्ञानता नष्ट हुने र कर्मबन्धनबाट मुक्ति मिल्ने कुरा बताइएको छ। अन्ततः प्रचेताहरूले शिवजीको आज्ञा शिरोधार्य गरी समुद्रभित्र बसेर दस हजार वर्षसम्म तपस्या गरे। यो कथाले कसरी गुरु वा देवताको कृपाबाट भगवान्को अनन्य भक्ति र ज्ञान प्राप्त हुन्छ भन्ने देखाउँछ।
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष :
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष अत्यन्त गम्भीर र समन्वयकारी छ। यसले शिव र विष्णु बीचको अभेद सम्बन्धलाई पुष्टि गर्दछ। भगवान् शिव आफैँले भन्नुभएको छ कि उहाँ वैष्णवहरूका पनि प्रिय हुनुहुन्छ र जो विष्णुको भक्त छ, त्यो शिवको पनि प्रिय छ। यसले हिन्दू धर्मका दुई मुख्य सम्प्रदाय बीचको एकतालाई दर्शनको रूपमा प्रस्तुत गर्दछ। 'रुद्रगीत' मा चतुर्व्यूह (वासुदेव, सङ्कर्षण, प्रद्युम्न र अनिरुद्ध) को उपासनाको कुरा गरिएको छ, जुन भागवत दर्शनको महत्त्वपूर्ण अङ्ग हो।
यसले 'सगुण' र 'निर्गुण' दुवै ब्रह्मको व्याख्या गरेको छ। एकातिर भगवान्को सुन्दर शारीरिक स्वरूपको वर्णन छ भने अर्कातिर उहाँलाई आकाश जस्तै व्यापक र अचिन्त्य शक्तिको रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ। काल (समय) को दर्शनलाई पनि यहाँ महत्त्व दिइएको छ; जसरी सर्पले मुसोलाई अचानक निल्छ, त्यसरी नै कालले असावधान जीवलाई समाप्त गर्दछ भन्ने चेतावनी दिइएको छ। त्यसैले जीवनको उद्देश्य केवल विषय–भोग नभई भगवद्–प्राप्ति हुनुपर्छ भन्ने दार्शनिक सन्देश यस अध्यायले दिन्छ। 'रुद्रगीत' लाई एउटा यस्तो आध्यात्मिक डुङ्गा मानिएको छ, जसले संसार रूपी सागरबाट मानिसलाई पार गराउन सक्छ।
No comments:
Post a Comment