श्रीमद्भागवत महापुराण
तृतीय स्कंधः– द्वादशोऽध्यायः
श्रीमद्भागवत महापुराण
तृतीय स्कन्धः –
द्वादशोऽध्यायः
(सनकादिको र रुद्रको उत्पत्ति तथा सृष्टिको विस्तार)
मैत्रेय
उवाच –
इति ते वर्णितः क्षत्तः कालाख्यः परमात्मनः ।
महिमा वेदगर्भोऽथ यथास्राक्षीन्निबोध मे ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः मैत्रेयजीले भन्नुभयो— विदुरजी! अहिलेसम्म मैले तपाईंलाई भगवान्को कालरूपी महिमाका बारेमा बताए; अब वेदगर्भ ब्रह्माजीले जसरी जगत्को रचना गर्नुभयो, त्यसका बारेमा मबाट सुन्नुहोस् ।।१।।
ससर्जाग्रेऽन्धतामिस्रं अथ तामिस्रमादिकृत् ।
महामोहं च मोहं च तमश्चाज्ञानवृत्तयः ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः सृष्टिकर्ता ब्रह्माले सबैभन्दा पहिले अज्ञानका पाँच वृत्तिहरू— तम (अविद्या), मोह (अस्मिता), महामोह (राग), तामिस्र (द्वेष) र अन्धतामिस्र (अभिनिवेश) को रचना गर्नुभयो ।।२।।
दृष्ट्वा पापीयसीं सृष्टिं नात्मानं बह्वमन्यत ।
भगवद्ध्यानपूतेन मनसान्यां ततोऽसृजत् ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः तर यस अज्ञानमय सृष्टिलाई देखेर उहाँलाई सन्तोष भएन। त्यसैले उहाँले भगवान्को ध्यानद्वारा आफ्नो मनलाई पवित्र बनाई अर्को सृष्टिको रचना गर्नुभयो ।।३।।
सनकं च सनन्दं च सनातनमथात्मभूः ।
सनत्कुमारं च मुनीन् निष्क्रियान् ऊर्ध्वरेतसः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः यसपटक ब्रह्माजीले सनक, सनन्दन, सनातन र सनत्कुमार— यी चार मुनिहरूलाई उत्पन्न गर्नुभयो, जो निष्काम, कर्म-बन्धनमुक्त र ऊर्ध्वरेता हुनुहुन्थ्यो ।।४।।
तान् बभाषे स्वभूः पुत्रान् प्रजाः सृजत पुत्रकाः ।
तन्नैच्छन् मोक्षधर्माणो वासुदेवपरायणाः ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्रह्माजीले आफ्ना ती पुत्रहरूलाई भन्नुभयो— "हे पुत्रहरू! तिमीहरू प्रजाहरू उत्पन्न गर।" तर मोक्षधर्ममा लागेका र वासुदेवपरायण ती मुनिहरूले सृष्टिको कार्यमा रुचि देखाएनन् ।।५।।
सोऽवध्यातः सुतैरेवं प्रत्याख्यातानुशासनैः ।
क्रोधं दुर्विषहं जातं नियन्तुमुपचक्रमे ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी आफ्नै पुत्रहरूले आज्ञा पालना नगरेपछि ब्रह्माजीलाई असह्य क्रोध उत्पन्न भयो। उहाँले त्यस क्रोधलाई रोक्ने निकै प्रयास गर्नुभयो ।।६।।
धिया निगृह्यमाणोऽपि भ्रुवोर्मध्यात्प्रजापतेः ।
सद्योऽजायत तन्मन्युः कुमारो नीललोहितः ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः बुद्धिद्वारा रोक्न खोज्दाखोज्दै पनि प्रजापति ब्रह्माका दुई आँखीभौँको बीचबाट त्यो क्रोध 'नीललोहित' (नीलो र रातो रङ्गको) बालकका रूपमा प्रकट भयो ।।७।।
स वै रुरोद देवानां पूर्वजो भगवान्भवः ।
नामानि कुरु मे धातः स्थानानि च जगद्गुरो ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः देवताहरूका पूर्वज ती भगवान् भव (रुद्र) जन्मनेबित्तिकै रुन थाल्नुभयो र भन्नुभयो— "हे जगद्गुरु विधाता! मेरो नाम र बस्ने स्थानहरू तोकिदिनुहोस्" ।।८।।
इति तस्य वचः पाद्मो भगवान् परिपालयन् ।
अभ्यधाद् भद्रया वाचा मा रोदीस्तत्करोमि ते ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्रह्माजीले ती बालकको प्रार्थना स्वीकार गर्दै मधुर वाणीमा भन्नुभयो— "नरोऊ, म तिम्रो इच्छा अहिल्यै पूर्ण गरिदिन्छु" ।।९।।
यदरोदीः सुरश्रेष्ठ सोद्वेग इव बालकः ।
ततस्त्वां अभिधास्यन्ति नाम्ना रुद्र इति प्रजाः ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः हे देवश्रेष्ठ! तिमी जन्मनेबित्तिकै बालक झैँ रोयौ, त्यसैले प्रजाहरूले तिमीलाई 'रुद्र' नामले पुकार्नेछन् ।।१०।।
हृदिन्द्रियाण्यसुर्व्योम वायुरग्निर्जलं मही ।
सूर्यश्चन्द्रस्तपश्चैव स्थानान्यग्रे कृतानि मे ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः तिम्रा लागि मैले हृदय, इन्द्रिय, प्राण, आकाश, वायु, अग्नि, जल, पृथ्वी, सूर्य, चन्द्रमा र तप— यी एघार स्थानहरू पहिले नै रचना गरिसकेको छु ।।११।।
मन्युर्मनुर्महिनसो महान् शिव ऋतध्वजः ।
उग्ररेता भवः कालो वामदेवो धृतव्रतः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः तिम्रा एघार नामहरू— मन्यु, मनु, महिनस, महान्, शिव, ऋतध्वज, उग्ररेता, भव, काल, वामदेव र धृतव्रत हुनेछन् ।।१२।
धीर्वृत्तिरसलोमा च नियुत्सर्पिरिलाम्बिका ।
इरावती स्वधा दीक्षा रुद्राण्यो रुद्र ते स्त्रियः ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसै गरी धी, वृत्ति, उशना, उमा, नियुत्, सर्पि, इला, अम्बिका, इरावती, स्वधा र दीक्षा— यी एघार रुद्राणीहरू तिम्रा पत्नी हुनेछन् ।।१३।।
गृहाणैतानि नामानि स्थानानि च सयोषणः ।
एभिः सृज प्रजा बह्वीः प्रजानामसि यत्पतिः ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः तिमी यी नाम, स्थान र पत्नीहरूलाई स्वीकार गर र धेरै प्रजाहरू उत्पन्न गर; किनकि तिमी प्रजापति हौ ।।१४।।
इत्यादिष्टः स्वगुरुणा भगवान् नीललोहितः ।
सत्त्वाकृतिस्वभावेन ससर्जात्मसमाः प्रजाः ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्रह्माजीबाट यस्तो आज्ञा पाएर भगवान् नीललोहितले बल, आकार र स्वभावमा आफू जस्तै प्रजाहरू उत्पन्न गर्न थाल्नुभयो ।।१५।।
रुद्राणां रुद्रसृष्टानां समन्ताद् ग्रसतां जगत् ।
निशाम्यासंख्यशो यूथान् प्रजापतिरशङ्कत ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः रुद्रबाट उत्पन्न ती असंख्य गणहरूले चारैतिरबाट जगत्लाई नै भक्षण गर्न लागेको देखेर ब्रह्माजी संशकित हुनुभयो ।।१६।।
अलं प्रजाभिः सृष्टाभिः ईदृशीभिः सुरोत्तम ।
मया सह दहन्तीभिः दिशश्चक्षुर्भिरुल्बणैः ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँले रुद्रलाई भन्नुभयो— "हे सुरश्रेष्ठ! अब यस्ता प्रजाहरूको सृष्टि नगर। यिनीहरूले त आफ्ना भयानक दृष्टिले मलाई र सबै दिशालाई भष्म पार्दैछन्" ।।१७।।
तप आतिष्ठ भद्रं ते सर्वभूतसुखावहम् ।
तपसैव यथापूर्वं स्रष्टा विश्वमिदं भवान् ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः तिम्रो कल्याण होस्! अब तिमी सबै प्राणीको सुखका लागि तपस्या गर। पछि त्यही तपस्याको प्रभावले तिमीले पहिले झैँ यस विश्वको रचना गर्न सक्नेछौ ।।१८।।
तपसैव परं ज्योतिः भगवन्तमधोक्षजम् ।
सर्वभूतगुहावासं अञ्जसा विन्दते पुमान् ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः तपस्याद्वारा नै मानिसले सबैका हृदयमा निवास गर्ने परम ज्योति स्वरूप भगवान् विष्णुलाई सजिलै प्राप्त गर्न सक्छ ।।१९।।
मैत्रेय उवाच –
एवमात्मभुवाऽऽदिष्टः परिक्रम्य गिरां पतिम् ।
बाढमित्यमुमामन्त्र्य विवेश तपसे वनम् ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः मैत्रेयजी भन्नुहुन्छ— ब्रह्माजीको यस्तो आज्ञा पाएपछि रुद्रले त्यसलाई शिरोधार्य गरी उहाँको परिक्रमा गर्नुभयो र तपस्याका लागि वनतर्फ लाग्नुभयो ।।२०।।
अथाभिध्यायतः सर्गं दश पुत्राः प्रजज्ञिरे ।
भगवत् शक्तियुक्तस्य लोकसन्तानहेतवः ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि ब्रह्माजीले सृष्टिका लागि पुनः सङ्कल्प गर्नुभयो। भगवान्को शक्तिले सम्पन्न उहाँबाट लोक विस्तारका हेतु दश पुत्रहरू उत्पन्न भए ।।२१।।
मरीचिरत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः ।
भृगुर्वसिष्ठो दक्षश्च दशमस्तत्र नारदः ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः उनीहरू मरीचि, अत्रि, अङ्गिरा, पुलस्त्य, पुलह, क्रतु, भृगु, वसिष्ठ, दक्ष र दशौँ नारद थिए ।।२२।।
उत्सङ्गान्नारदो जज्ञे दक्षोऽङ्गुष्ठात्स्वयम्भुवः ।
प्राणाद्वसिष्ठः सञ्जातो भृगुस्त्वचि करात्क्रतुः ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः यिनमा नारद ब्रह्माजीको काखबाट, दक्ष बूढीऔँलाबाट, वसिष्ठ प्राणबाट, भृगु छालाबाट र क्रतु हातबाट उत्पन्न भए ।।२३।।
पुलहो नाभितो जज्ञे पुलस्त्यः कर्णयो ऋषिः ।
अङ्गिरा मुखतोऽक्ष्णोऽत्रिः मरीचिर्मनसोऽभवत् ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः पुलह नाभिबाट, पुलस्त्य कानबाट, अङ्गिरा मुखबाट, अत्रि आँखाबाट र मरीचि मनबाट उत्पन्न भए ।।२४।।
धर्मः स्तनाद् दक्षिणतो यत्र नारायणः स्वयम् ।
अधर्मः पृष्ठतो यस्मात् मृत्युर्लोकभयङ्करः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि ब्रह्माजीको दाहिने स्तनबाट धर्म उत्पन्न भयो, जहाँ स्वयं नारायण रहनुहुन्छ। उहाँको पिठ्युँबाट अधर्म र लोकलाई भयभीत तुल्याउने मृत्यु उत्पन्न भयो ।।२५।।
हृदि कामो भ्रुवः क्रोधो लोभश्चाधरदच्छदात् ।
आस्याद् वाक्सिन्धवो मेढ्रान् निर्ऋतिः पायोरघाश्रयः ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँको हृदयबाट काम, आँखीभौँबाट क्रोध, तल्लो ओठबाट लोभ, मुखबाट वाणी, लिङ्गबाट समुद्र र गुदाबाट पापको आश्रय निर्ऋति उत्पन्न भए ।।२६।।
छायायाः कर्दमो जज्ञे देवहूत्याः पतिः प्रभुः ।
मनसो देहतश्चेदं जज्ञे विश्वकृतो जगत् ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्रह्माजीको छायाबाट देवहुतिका पति भगवान् कर्दम उत्पन्न हुनुभयो। यसरी विश्वकर्ता ब्रह्माको मन र शरीरबाट सारा जगत् प्रकट भयो ।।२७।।
वाचं दुहितरं तन्वीं स्वयम्भूर्हरतीं मनः ।
अकामाम चकमे क्षत्तः सकाम इति नः श्रुतम् ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे विदुर! ब्रह्माजीकी सरस्वती नामकी अत्यन्त सुकुमारी र सुन्दरी पुत्री थिइन्। ब्रह्माजी स्वयं निष्काम हुनुभए पनि लोक मर्यादा अनुसार पुत्रीलाई देखेर काममोहित भएको जस्तो देखिनुभयो भनी हामीले सुनेका छौँ ।।२८।।
तमधर्मे कृतमतिं विलोक्य पितरं सुताः ।
मरीचिमुख्या मुनयो विश्रम्भात् प्रत्यबोधयन् ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्ना पितालाई यस्तो अधर्ममय सङ्कल्पमा लागेको देखेर मरीचि आदि मुनिहरूले उहाँलाई विनम्रतापूर्वक सम्झाए ।।२९।।
नैतत्पूर्वैः कृतं त्वद्ये न करिष्यन्ति चापरे ।
यस्त्वं दुहितरं गच्छेः अनिगृह्याङ्गजं प्रभुः ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः "पिताजी! हजुर समर्थ हुनुहुन्छ तापनि मनको आवेगलाई नरोकी पुत्रीगमन जस्तो पापको सङ्कल्प गर्नुभएको छ; यस्तो न त पहिलेका ब्रह्माहरूले गरे, न भविष्यमा नै कसैले गर्नेछन्" ।।३०।।
तेजीयसामपि ह्येतन्न सुश्लोक्यं जगद्गुरो ।
यद्वृत्तमनुतिष्ठन् वै लोकः क्षेमाय कल्पते ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे जगद्गुरु! हजुरजस्ता तेजस्वी पुरुषलाई यस्तो कार्यले शोभा दिँदैन; किनकि हजुरको आचरणको अनुसरण गरेर नै जगत्को कल्याण हुन्छ" ।।३१।।
तस्मै नमो भगवते य इदं स्वेन रोचिषा ।
आत्मस्थं व्यञ्जयामास स धर्मं पातुमर्हति ॥ ३२ ॥ नेपाली भावानुवादः "जुन भगवान्ले आफूमा लीन भएको जगत्लाई आफ्नै तेजले प्रकट गर्नुभयो, उहाँलाई नमस्कार छ। उहाँले नै धर्मको रक्षा गरून्" ।।३२।।
स इत्थं गृणतः पुत्रान् पुरो दृष्ट्वा प्रजापतीन् ।
प्रजापतिपतिस्तन्वं तत्याज व्रीडितस्तदा ।
तां दिशो जगृहुर्घोरां नीहारं यद्विदुस्तमः ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्ना पुत्रहरूले यसरी सम्झाएपछि ब्रह्माजी अत्यन्त लज्जित हुनुभयो र उहाँले तत्क्षण सो शरीर त्यागिदिनुभयो। त्यो शरीर कुहिरोका रूपमा दिशा-दिशामा फैलियो, जसलाई अन्धकार भनिन्छ ।।३३।।
कदाचिद् ध्यायतः स्रष्टुः वेदा आसंश्चतुर्मुखात् ।
कथं स्रक्ष्याम्यहं लोकाम् समवेतान् यथा पुरा ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः एकपटक ब्रह्माजीले— "मैले पहिले झैँ सुव्यवस्थित रूपले लोकको रचना कसरी गरुँ?" भनी सोचिरहँदा उहाँका चार मुखबाट चार वेदहरू प्रकट भए ।।३४।।
चातुर्होत्रं कर्मतन्त्रं उपवेदनयैः सह ।
धर्मस्य पादाश्चत्वारः तथैवाश्रमवृत्तयः ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसबाहेक यज्ञका विधिहरू, उपवेद, न्यायशास्त्र, धर्मका चार चरण र चार आश्रमका वृत्तिहरू पनि ब्रह्माजीको मुखबाट उत्पन्न भए ।।३५।।
विदुर उवाच –
स वै विश्वसृजामीशो वेदादीन् मुखतोऽसृजत् ।
यद् यद् येनासृजद् देवस्तन्मे ब्रूहि तपोधन ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः विदुरजीले सोध्नुभयो— "हे तपोधन! ब्रह्माजीले आफ्नो मुख र अन्य अङ्गबाट कुन-कुन वस्तुको सृष्टि गर्नुभयो, त्यो मलाई बताइदिनुहोस्" ।।३६।।
मैत्रेय उवाच –
ऋग्यजुःसामाथर्वाख्यान् वेदान् पूर्वादिभिर्मुखैः ।
शास्त्रमिज्यां स्तुतिस्तोमं प्रायश्चित्तं व्यधात्क्रमात् ॥ ३७
॥ नेपाली भावानुवादः मैत्रेयजीले भन्नुभयो— ब्रह्माजीले आफ्ना पूर्व, दक्षिण, पश्चिम र उत्तरका मुखबाट क्रमशः ऋक्, यजु, साम र अथर्ववेदको रचना गर्नुभयो। साथै शास्त्र, यज्ञ विधि, स्तुति र प्रायश्चित्तको पनि रचना गर्नुभयो ।।३७।।
आयुर्वेदं धनुर्वेदं गान्धर्वं वेदमात्मनः ।
स्थापत्यं चासृजद् वेदं क्रमात् पूर्वादिभिर्मुखैः ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसै गरी उहाँले पूर्व आदि मुखबाट क्रमशः आयुर्वेद, धनुर्वेद, गान्धर्ववेद र स्थापत्यवेद (शिल्प विद्या) यी चार उपवेदहरू प्रकट गर्नुभयो ।।३८।।
इतिहासपुराणानि पञ्चमं वेदमीश्वरः ।
सर्वेभ्य एव वक्त्रेभ्यः ससृजे सर्वदर्शनः ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः अनि सर्वदर्शी ब्रह्माले आफ्ना चारै मुखबाट इतिहास र पुराणका रूपमा पाँचौँ वेदको रचना गर्नुभयो ।।३९।।
षोडश्युक्थौ पूर्ववक्त्रात् पुरीष्यग्निष्टुतावथ ।
आप्तोर्यामातिरात्रौ च वाजपेयं सगोसवम् ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँले आफ्ना मुखहरूबाट विभिन्न यज्ञका विधिहरू जस्तै षोडशी, अग्निष्टोम, वाजपेय आदिको पनि रचना गर्नुभयो ।।४०।।
विद्या दानं तपः सत्यं धर्मस्येति पदानि च ।
आश्रमांश्च यथासंख्यं असृजत्सह वृत्तिभिः ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः विद्या, दान, तप र सत्य— यी धर्मका चार पाउ र चार आश्रमहरू पनि ब्रह्माजीबाटै उत्पन्न भए ।।४१।।
सावित्रं प्राजापत्यं च ब्राह्मं चाथ बृहत्तथा ।
वार्ता सञ्चयशालीन शिलोञ्छ इति वै गृहे ॥ ४२ ॥ नेपाली भावानुवादः ब्रह्मचारीका चार वृत्ति (सावित्र, प्राजापत्य, ब्राह्म र बृहत्) र गृहस्थका चार वृत्ति (वार्ता, सञ्चय, शालीन र शिलोञ्छ) प्रकट भए ।।४२।।
वैखानसा वालखिल्यौ दुम्बराः फेनपा वने ।
न्यासे कुटीचकः पूर्वं बह्वोदो हंसनिष्क्रियौ ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसै गरी वानप्रस्थका चार भेद (वैखानस, बालखिल्य आदि) र सन्न्यासीका चार भेद (कुटीचक, बहूदक, हंस र निष्क्रिय) प्रकट भए ।।४३।।
आन्वीक्षिकी त्रयी वार्ता दण्डनीतिस्तथैव च ।
एवं व्याहृतयश्चासन् प्रणवो ह्यस्य दह्रतः ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः आन्वीक्षिकी (तर्क), त्रयी (वेद), वार्ता (व्यापार) र दण्डनीति (राजनीति) जस्ता विद्याहरू मुखबाट र हृदयबाट ॐकार प्रकट भयो ।।४४।।
तस्योष्णिगासील्लोमभ्यो गायत्री च त्वचो विभोः ।
त्रिष्टुम्मांसात्स्नुतोऽनुष्टुब् जगत्यस्थ्नः प्रजापतेः ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्रह्माजीको रौँबाट उष्णिक्, छालाबाट गायत्री, स्नायुबाट अनुष्टुप् र हड्डीबाट जगती छन्द उत्पन्न भए ।।४५।।
मज्जायाः पङ्क्तिरुत्पन्ना बृहती प्राणतोऽभवत् ।
स्पर्शस्तस्याभवज्जीवः स्वरो देह उदाहृत ॥ ४६ ॥
नेपाली भावानुवादः मज्जाबाट पङ्क्ति र प्राणबाट बृहती छन्द प्रकट भए। व्यञ्जन वर्णहरूलाई उहाँको जीव र स्वर वर्णहरूलाई उहाँको देह भनियो ।।४६।।
ऊष्माणमिन्द्रियाण्याहुः अन्तःस्था बलमात्मनः ।
स्वराः सप्त विहारेण भवन्ति स्म प्रजापतेः ॥ ४७ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँका इन्द्रियबाट उष्म वर्ण र बलबाट अन्तःस्थ वर्ण प्रकट भए। उहाँको क्रीडाबाट निषाद, ऋषभ आदि सात स्वरहरू प्रकट भए ।।४७।।
शब्दब्रह्मात्मनस्तस्य व्यक्ताव्यक्तात्मनः परः ।
ब्रह्मावभाति विततो नानाशक्त्युपबृंहितः ॥ ४८ ॥ नेपाली भावानुवादः ब्रह्माजी शब्दब्रह्म स्वरूप हुनुहुन्छ। उहाँ वैखरी रूपमा व्यक्त र ॐकार रूपमा अव्यक्त हुनुहुन्छ। उहाँभन्दा परको परब्रह्म नै अनेक शक्तिमा प्रकट हुन्छ ।।४८।।
ततोऽपरामुपादाय स सर्गाय मनो दधे ।
ऋषीणां भूरिवीर्याणां अपि सर्गमविस्तृतम् ॥ ४९ ॥
नेपाली भावानुवादः पहिलो शरीर त्यागेपछि ब्रह्माजीले अर्को शरीर धारण गरी सृष्टि विस्तारमा मन लगाउनुभयो, किनकि मरीचि आदि ऋषिहरूबाट सृष्टिको पर्याप्त विस्तार हुन सकेन ।।४९।।
ज्ञात्वा तद्धृदये भूयः चिन्तयामास कौरव ।
अहो अद्भुतमेतन्मे व्यापृतस्यापि नित्यदा ॥ ५० ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँले चिन्ता गर्दै भन्नुभयो— "अहो! कस्तो आश्चर्य छ, मैले निरन्तर प्रयत्न गर्दा पनि प्रजाहरूको वृद्धि हुन सकेको छैन" ।।५०।।
न ह्येधन्ते प्रजा नूनं दैवमत्र विघातकम् ।
एवं युक्तकृतस्तस्य दैवं चावेक्षतस्तदा ॥ ५१ ॥ नेपाली भावानुवादः "सायद यसमा भाग्य (दैव) नै बाधक भइरहेको छ।" यसरी दैवका बारेमा विचार गरिरहँदा— ।।५१।।
कस्य रूपमभूद् द्वेधा यत्कायमभिचक्षते ।
ताभ्यां रूपवि विभागभ्यां मिथुनं समपद्यत ॥ ५२ ॥
नेपाली भावानुवादः अचानक उहाँको शरीर दुई भागमा विभाजित भयो। 'क' (ब्रह्मा) बाट विभक्त भएकाले शरीरलाई 'काय' भनियो। ती दुई भागबाट एक स्त्री र एक पुरुषको जोडी प्रकट भयो ।।५२।।
यस्तु तत्र पुमान्सोऽभूत् मनुः स्वायम्भुवः स्वराट् ।
स्त्री याऽऽसीच्छतरूपाख्या महिष्यस्य महात्मनः ॥ ५३ ॥
नेपाली भावानुवादः तीमध्ये जो पुरुष थिए, उनी सम्राट स्वायम्भुव मनु भए र जो स्त्री थिइन्, उनी महारानी शतरूपा भइन् ।।५३।।
तदा मिथुनधर्मेण प्रजा ह्येधाम्बभूविरे ।
स चापि शतरूपायां पञ्चापत्यान्यजीजनत् ॥ ५४ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि मैथुन धर्मद्वारा प्रजाको वृद्धि हुन थाल्यो। मनुले शतरूपाबाट पाँच सन्तान उत्पन्न गरे ।।५४।।
प्रियव्रतोत्तानपादौ तिस्रः कन्याश्च भारत । आकूतिर्देवहूतिश्च प्रसूतिरिति सत्तम ॥ ५५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे विदुर! तीमध्ये प्रियव्रत र उत्तानपाद दुई छोरा तथा आकूति, देवहूति र प्रसूति तीन छोरी थिए ।।५५।।
आकूतिं रुचये प्रादात् कर्दमाय तु मध्यमाम् ।
दक्षायादात्प्रसूतिं च यत आपूरितं जगत् ॥ ५६ ॥
नेपाली भावानुवादः मनुले आकृतिको विवाह रुचि प्रजापतिसँग, देवहुतिको कर्दमजीसँग र प्रसूतिको दक्ष प्रजापतिसँग गरिदिए। यिनैबाट सारा संसार भरियो ।।५६।।
इति ते वर्णितः क्षत्तः कालाख्यः परमात्मनः ।
महिमा वेदगर्भोऽथ यथास्राक्षीन्निबोध मे ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः मैत्रेयजीले भन्नुभयो— विदुरजी! अहिलेसम्म मैले तपाईंलाई भगवान्को कालरूपी महिमाका बारेमा बताए; अब वेदगर्भ ब्रह्माजीले जसरी जगत्को रचना गर्नुभयो, त्यसका बारेमा मबाट सुन्नुहोस् ।।१।।
ससर्जाग्रेऽन्धतामिस्रं अथ तामिस्रमादिकृत् ।
महामोहं च मोहं च तमश्चाज्ञानवृत्तयः ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः सृष्टिकर्ता ब्रह्माले सबैभन्दा पहिले अज्ञानका पाँच वृत्तिहरू— तम (अविद्या), मोह (अस्मिता), महामोह (राग), तामिस्र (द्वेष) र अन्धतामिस्र (अभिनिवेश) को रचना गर्नुभयो ।।२।।
दृष्ट्वा पापीयसीं सृष्टिं नात्मानं बह्वमन्यत ।
भगवद्ध्यानपूतेन मनसान्यां ततोऽसृजत् ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः तर यस अज्ञानमय सृष्टिलाई देखेर उहाँलाई सन्तोष भएन। त्यसैले उहाँले भगवान्को ध्यानद्वारा आफ्नो मनलाई पवित्र बनाई अर्को सृष्टिको रचना गर्नुभयो ।।३।।
सनकं च सनन्दं च सनातनमथात्मभूः ।
सनत्कुमारं च मुनीन् निष्क्रियान् ऊर्ध्वरेतसः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः यसपटक ब्रह्माजीले सनक, सनन्दन, सनातन र सनत्कुमार— यी चार मुनिहरूलाई उत्पन्न गर्नुभयो, जो निष्काम, कर्म-बन्धनमुक्त र ऊर्ध्वरेता हुनुहुन्थ्यो ।।४।।
तान् बभाषे स्वभूः पुत्रान् प्रजाः सृजत पुत्रकाः ।
तन्नैच्छन् मोक्षधर्माणो वासुदेवपरायणाः ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्रह्माजीले आफ्ना ती पुत्रहरूलाई भन्नुभयो— "हे पुत्रहरू! तिमीहरू प्रजाहरू उत्पन्न गर।" तर मोक्षधर्ममा लागेका र वासुदेवपरायण ती मुनिहरूले सृष्टिको कार्यमा रुचि देखाएनन् ।।५।।
सोऽवध्यातः सुतैरेवं प्रत्याख्यातानुशासनैः ।
क्रोधं दुर्विषहं जातं नियन्तुमुपचक्रमे ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी आफ्नै पुत्रहरूले आज्ञा पालना नगरेपछि ब्रह्माजीलाई असह्य क्रोध उत्पन्न भयो। उहाँले त्यस क्रोधलाई रोक्ने निकै प्रयास गर्नुभयो ।।६।।
धिया निगृह्यमाणोऽपि भ्रुवोर्मध्यात्प्रजापतेः ।
सद्योऽजायत तन्मन्युः कुमारो नीललोहितः ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः बुद्धिद्वारा रोक्न खोज्दाखोज्दै पनि प्रजापति ब्रह्माका दुई आँखीभौँको बीचबाट त्यो क्रोध 'नीललोहित' (नीलो र रातो रङ्गको) बालकका रूपमा प्रकट भयो ।।७।।
स वै रुरोद देवानां पूर्वजो भगवान्भवः ।
नामानि कुरु मे धातः स्थानानि च जगद्गुरो ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः देवताहरूका पूर्वज ती भगवान् भव (रुद्र) जन्मनेबित्तिकै रुन थाल्नुभयो र भन्नुभयो— "हे जगद्गुरु विधाता! मेरो नाम र बस्ने स्थानहरू तोकिदिनुहोस्" ।।८।।
इति तस्य वचः पाद्मो भगवान् परिपालयन् ।
अभ्यधाद् भद्रया वाचा मा रोदीस्तत्करोमि ते ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्रह्माजीले ती बालकको प्रार्थना स्वीकार गर्दै मधुर वाणीमा भन्नुभयो— "नरोऊ, म तिम्रो इच्छा अहिल्यै पूर्ण गरिदिन्छु" ।।९।।
यदरोदीः सुरश्रेष्ठ सोद्वेग इव बालकः ।
ततस्त्वां अभिधास्यन्ति नाम्ना रुद्र इति प्रजाः ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः हे देवश्रेष्ठ! तिमी जन्मनेबित्तिकै बालक झैँ रोयौ, त्यसैले प्रजाहरूले तिमीलाई 'रुद्र' नामले पुकार्नेछन् ।।१०।।
हृदिन्द्रियाण्यसुर्व्योम वायुरग्निर्जलं मही ।
सूर्यश्चन्द्रस्तपश्चैव स्थानान्यग्रे कृतानि मे ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः तिम्रा लागि मैले हृदय, इन्द्रिय, प्राण, आकाश, वायु, अग्नि, जल, पृथ्वी, सूर्य, चन्द्रमा र तप— यी एघार स्थानहरू पहिले नै रचना गरिसकेको छु ।।११।।
मन्युर्मनुर्महिनसो महान् शिव ऋतध्वजः ।
उग्ररेता भवः कालो वामदेवो धृतव्रतः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः तिम्रा एघार नामहरू— मन्यु, मनु, महिनस, महान्, शिव, ऋतध्वज, उग्ररेता, भव, काल, वामदेव र धृतव्रत हुनेछन् ।।१२।
धीर्वृत्तिरसलोमा च नियुत्सर्पिरिलाम्बिका ।
इरावती स्वधा दीक्षा रुद्राण्यो रुद्र ते स्त्रियः ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसै गरी धी, वृत्ति, उशना, उमा, नियुत्, सर्पि, इला, अम्बिका, इरावती, स्वधा र दीक्षा— यी एघार रुद्राणीहरू तिम्रा पत्नी हुनेछन् ।।१३।।
गृहाणैतानि नामानि स्थानानि च सयोषणः ।
एभिः सृज प्रजा बह्वीः प्रजानामसि यत्पतिः ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः तिमी यी नाम, स्थान र पत्नीहरूलाई स्वीकार गर र धेरै प्रजाहरू उत्पन्न गर; किनकि तिमी प्रजापति हौ ।।१४।।
इत्यादिष्टः स्वगुरुणा भगवान् नीललोहितः ।
सत्त्वाकृतिस्वभावेन ससर्जात्मसमाः प्रजाः ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्रह्माजीबाट यस्तो आज्ञा पाएर भगवान् नीललोहितले बल, आकार र स्वभावमा आफू जस्तै प्रजाहरू उत्पन्न गर्न थाल्नुभयो ।।१५।।
रुद्राणां रुद्रसृष्टानां समन्ताद् ग्रसतां जगत् ।
निशाम्यासंख्यशो यूथान् प्रजापतिरशङ्कत ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः रुद्रबाट उत्पन्न ती असंख्य गणहरूले चारैतिरबाट जगत्लाई नै भक्षण गर्न लागेको देखेर ब्रह्माजी संशकित हुनुभयो ।।१६।।
अलं प्रजाभिः सृष्टाभिः ईदृशीभिः सुरोत्तम ।
मया सह दहन्तीभिः दिशश्चक्षुर्भिरुल्बणैः ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँले रुद्रलाई भन्नुभयो— "हे सुरश्रेष्ठ! अब यस्ता प्रजाहरूको सृष्टि नगर। यिनीहरूले त आफ्ना भयानक दृष्टिले मलाई र सबै दिशालाई भष्म पार्दैछन्" ।।१७।।
तप आतिष्ठ भद्रं ते सर्वभूतसुखावहम् ।
तपसैव यथापूर्वं स्रष्टा विश्वमिदं भवान् ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः तिम्रो कल्याण होस्! अब तिमी सबै प्राणीको सुखका लागि तपस्या गर। पछि त्यही तपस्याको प्रभावले तिमीले पहिले झैँ यस विश्वको रचना गर्न सक्नेछौ ।।१८।।
तपसैव परं ज्योतिः भगवन्तमधोक्षजम् ।
सर्वभूतगुहावासं अञ्जसा विन्दते पुमान् ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः तपस्याद्वारा नै मानिसले सबैका हृदयमा निवास गर्ने परम ज्योति स्वरूप भगवान् विष्णुलाई सजिलै प्राप्त गर्न सक्छ ।।१९।।
मैत्रेय उवाच –
एवमात्मभुवाऽऽदिष्टः परिक्रम्य गिरां पतिम् ।
बाढमित्यमुमामन्त्र्य विवेश तपसे वनम् ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः मैत्रेयजी भन्नुहुन्छ— ब्रह्माजीको यस्तो आज्ञा पाएपछि रुद्रले त्यसलाई शिरोधार्य गरी उहाँको परिक्रमा गर्नुभयो र तपस्याका लागि वनतर्फ लाग्नुभयो ।।२०।।
अथाभिध्यायतः सर्गं दश पुत्राः प्रजज्ञिरे ।
भगवत् शक्तियुक्तस्य लोकसन्तानहेतवः ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि ब्रह्माजीले सृष्टिका लागि पुनः सङ्कल्प गर्नुभयो। भगवान्को शक्तिले सम्पन्न उहाँबाट लोक विस्तारका हेतु दश पुत्रहरू उत्पन्न भए ।।२१।।
मरीचिरत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः ।
भृगुर्वसिष्ठो दक्षश्च दशमस्तत्र नारदः ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः उनीहरू मरीचि, अत्रि, अङ्गिरा, पुलस्त्य, पुलह, क्रतु, भृगु, वसिष्ठ, दक्ष र दशौँ नारद थिए ।।२२।।
उत्सङ्गान्नारदो जज्ञे दक्षोऽङ्गुष्ठात्स्वयम्भुवः ।
प्राणाद्वसिष्ठः सञ्जातो भृगुस्त्वचि करात्क्रतुः ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः यिनमा नारद ब्रह्माजीको काखबाट, दक्ष बूढीऔँलाबाट, वसिष्ठ प्राणबाट, भृगु छालाबाट र क्रतु हातबाट उत्पन्न भए ।।२३।।
पुलहो नाभितो जज्ञे पुलस्त्यः कर्णयो ऋषिः ।
अङ्गिरा मुखतोऽक्ष्णोऽत्रिः मरीचिर्मनसोऽभवत् ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः पुलह नाभिबाट, पुलस्त्य कानबाट, अङ्गिरा मुखबाट, अत्रि आँखाबाट र मरीचि मनबाट उत्पन्न भए ।।२४।।
धर्मः स्तनाद् दक्षिणतो यत्र नारायणः स्वयम् ।
अधर्मः पृष्ठतो यस्मात् मृत्युर्लोकभयङ्करः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि ब्रह्माजीको दाहिने स्तनबाट धर्म उत्पन्न भयो, जहाँ स्वयं नारायण रहनुहुन्छ। उहाँको पिठ्युँबाट अधर्म र लोकलाई भयभीत तुल्याउने मृत्यु उत्पन्न भयो ।।२५।।
हृदि कामो भ्रुवः क्रोधो लोभश्चाधरदच्छदात् ।
आस्याद् वाक्सिन्धवो मेढ्रान् निर्ऋतिः पायोरघाश्रयः ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँको हृदयबाट काम, आँखीभौँबाट क्रोध, तल्लो ओठबाट लोभ, मुखबाट वाणी, लिङ्गबाट समुद्र र गुदाबाट पापको आश्रय निर्ऋति उत्पन्न भए ।।२६।।
छायायाः कर्दमो जज्ञे देवहूत्याः पतिः प्रभुः ।
मनसो देहतश्चेदं जज्ञे विश्वकृतो जगत् ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्रह्माजीको छायाबाट देवहुतिका पति भगवान् कर्दम उत्पन्न हुनुभयो। यसरी विश्वकर्ता ब्रह्माको मन र शरीरबाट सारा जगत् प्रकट भयो ।।२७।।
वाचं दुहितरं तन्वीं स्वयम्भूर्हरतीं मनः ।
अकामाम चकमे क्षत्तः सकाम इति नः श्रुतम् ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे विदुर! ब्रह्माजीकी सरस्वती नामकी अत्यन्त सुकुमारी र सुन्दरी पुत्री थिइन्। ब्रह्माजी स्वयं निष्काम हुनुभए पनि लोक मर्यादा अनुसार पुत्रीलाई देखेर काममोहित भएको जस्तो देखिनुभयो भनी हामीले सुनेका छौँ ।।२८।।
तमधर्मे कृतमतिं विलोक्य पितरं सुताः ।
मरीचिमुख्या मुनयो विश्रम्भात् प्रत्यबोधयन् ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्ना पितालाई यस्तो अधर्ममय सङ्कल्पमा लागेको देखेर मरीचि आदि मुनिहरूले उहाँलाई विनम्रतापूर्वक सम्झाए ।।२९।।
नैतत्पूर्वैः कृतं त्वद्ये न करिष्यन्ति चापरे ।
यस्त्वं दुहितरं गच्छेः अनिगृह्याङ्गजं प्रभुः ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः "पिताजी! हजुर समर्थ हुनुहुन्छ तापनि मनको आवेगलाई नरोकी पुत्रीगमन जस्तो पापको सङ्कल्प गर्नुभएको छ; यस्तो न त पहिलेका ब्रह्माहरूले गरे, न भविष्यमा नै कसैले गर्नेछन्" ।।३०।।
तेजीयसामपि ह्येतन्न सुश्लोक्यं जगद्गुरो ।
यद्वृत्तमनुतिष्ठन् वै लोकः क्षेमाय कल्पते ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे जगद्गुरु! हजुरजस्ता तेजस्वी पुरुषलाई यस्तो कार्यले शोभा दिँदैन; किनकि हजुरको आचरणको अनुसरण गरेर नै जगत्को कल्याण हुन्छ" ।।३१।।
तस्मै नमो भगवते य इदं स्वेन रोचिषा ।
आत्मस्थं व्यञ्जयामास स धर्मं पातुमर्हति ॥ ३२ ॥ नेपाली भावानुवादः "जुन भगवान्ले आफूमा लीन भएको जगत्लाई आफ्नै तेजले प्रकट गर्नुभयो, उहाँलाई नमस्कार छ। उहाँले नै धर्मको रक्षा गरून्" ।।३२।।
स इत्थं गृणतः पुत्रान् पुरो दृष्ट्वा प्रजापतीन् ।
प्रजापतिपतिस्तन्वं तत्याज व्रीडितस्तदा ।
तां दिशो जगृहुर्घोरां नीहारं यद्विदुस्तमः ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्ना पुत्रहरूले यसरी सम्झाएपछि ब्रह्माजी अत्यन्त लज्जित हुनुभयो र उहाँले तत्क्षण सो शरीर त्यागिदिनुभयो। त्यो शरीर कुहिरोका रूपमा दिशा-दिशामा फैलियो, जसलाई अन्धकार भनिन्छ ।।३३।।
कदाचिद् ध्यायतः स्रष्टुः वेदा आसंश्चतुर्मुखात् ।
कथं स्रक्ष्याम्यहं लोकाम् समवेतान् यथा पुरा ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः एकपटक ब्रह्माजीले— "मैले पहिले झैँ सुव्यवस्थित रूपले लोकको रचना कसरी गरुँ?" भनी सोचिरहँदा उहाँका चार मुखबाट चार वेदहरू प्रकट भए ।।३४।।
चातुर्होत्रं कर्मतन्त्रं उपवेदनयैः सह ।
धर्मस्य पादाश्चत्वारः तथैवाश्रमवृत्तयः ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसबाहेक यज्ञका विधिहरू, उपवेद, न्यायशास्त्र, धर्मका चार चरण र चार आश्रमका वृत्तिहरू पनि ब्रह्माजीको मुखबाट उत्पन्न भए ।।३५।।
विदुर उवाच –
स वै विश्वसृजामीशो वेदादीन् मुखतोऽसृजत् ।
यद् यद् येनासृजद् देवस्तन्मे ब्रूहि तपोधन ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः विदुरजीले सोध्नुभयो— "हे तपोधन! ब्रह्माजीले आफ्नो मुख र अन्य अङ्गबाट कुन-कुन वस्तुको सृष्टि गर्नुभयो, त्यो मलाई बताइदिनुहोस्" ।।३६।।
मैत्रेय उवाच –
ऋग्यजुःसामाथर्वाख्यान् वेदान् पूर्वादिभिर्मुखैः ।
शास्त्रमिज्यां स्तुतिस्तोमं प्रायश्चित्तं व्यधात्क्रमात् ॥ ३७
॥ नेपाली भावानुवादः मैत्रेयजीले भन्नुभयो— ब्रह्माजीले आफ्ना पूर्व, दक्षिण, पश्चिम र उत्तरका मुखबाट क्रमशः ऋक्, यजु, साम र अथर्ववेदको रचना गर्नुभयो। साथै शास्त्र, यज्ञ विधि, स्तुति र प्रायश्चित्तको पनि रचना गर्नुभयो ।।३७।।
आयुर्वेदं धनुर्वेदं गान्धर्वं वेदमात्मनः ।
स्थापत्यं चासृजद् वेदं क्रमात् पूर्वादिभिर्मुखैः ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसै गरी उहाँले पूर्व आदि मुखबाट क्रमशः आयुर्वेद, धनुर्वेद, गान्धर्ववेद र स्थापत्यवेद (शिल्प विद्या) यी चार उपवेदहरू प्रकट गर्नुभयो ।।३८।।
इतिहासपुराणानि पञ्चमं वेदमीश्वरः ।
सर्वेभ्य एव वक्त्रेभ्यः ससृजे सर्वदर्शनः ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः अनि सर्वदर्शी ब्रह्माले आफ्ना चारै मुखबाट इतिहास र पुराणका रूपमा पाँचौँ वेदको रचना गर्नुभयो ।।३९।।
षोडश्युक्थौ पूर्ववक्त्रात् पुरीष्यग्निष्टुतावथ ।
आप्तोर्यामातिरात्रौ च वाजपेयं सगोसवम् ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँले आफ्ना मुखहरूबाट विभिन्न यज्ञका विधिहरू जस्तै षोडशी, अग्निष्टोम, वाजपेय आदिको पनि रचना गर्नुभयो ।।४०।।
विद्या दानं तपः सत्यं धर्मस्येति पदानि च ।
आश्रमांश्च यथासंख्यं असृजत्सह वृत्तिभिः ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः विद्या, दान, तप र सत्य— यी धर्मका चार पाउ र चार आश्रमहरू पनि ब्रह्माजीबाटै उत्पन्न भए ।।४१।।
सावित्रं प्राजापत्यं च ब्राह्मं चाथ बृहत्तथा ।
वार्ता सञ्चयशालीन शिलोञ्छ इति वै गृहे ॥ ४२ ॥ नेपाली भावानुवादः ब्रह्मचारीका चार वृत्ति (सावित्र, प्राजापत्य, ब्राह्म र बृहत्) र गृहस्थका चार वृत्ति (वार्ता, सञ्चय, शालीन र शिलोञ्छ) प्रकट भए ।।४२।।
वैखानसा वालखिल्यौ दुम्बराः फेनपा वने ।
न्यासे कुटीचकः पूर्वं बह्वोदो हंसनिष्क्रियौ ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसै गरी वानप्रस्थका चार भेद (वैखानस, बालखिल्य आदि) र सन्न्यासीका चार भेद (कुटीचक, बहूदक, हंस र निष्क्रिय) प्रकट भए ।।४३।।
आन्वीक्षिकी त्रयी वार्ता दण्डनीतिस्तथैव च ।
एवं व्याहृतयश्चासन् प्रणवो ह्यस्य दह्रतः ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः आन्वीक्षिकी (तर्क), त्रयी (वेद), वार्ता (व्यापार) र दण्डनीति (राजनीति) जस्ता विद्याहरू मुखबाट र हृदयबाट ॐकार प्रकट भयो ।।४४।।
तस्योष्णिगासील्लोमभ्यो गायत्री च त्वचो विभोः ।
त्रिष्टुम्मांसात्स्नुतोऽनुष्टुब् जगत्यस्थ्नः प्रजापतेः ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्रह्माजीको रौँबाट उष्णिक्, छालाबाट गायत्री, स्नायुबाट अनुष्टुप् र हड्डीबाट जगती छन्द उत्पन्न भए ।।४५।।
मज्जायाः पङ्क्तिरुत्पन्ना बृहती प्राणतोऽभवत् ।
स्पर्शस्तस्याभवज्जीवः स्वरो देह उदाहृत ॥ ४६ ॥
नेपाली भावानुवादः मज्जाबाट पङ्क्ति र प्राणबाट बृहती छन्द प्रकट भए। व्यञ्जन वर्णहरूलाई उहाँको जीव र स्वर वर्णहरूलाई उहाँको देह भनियो ।।४६।।
ऊष्माणमिन्द्रियाण्याहुः अन्तःस्था बलमात्मनः ।
स्वराः सप्त विहारेण भवन्ति स्म प्रजापतेः ॥ ४७ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँका इन्द्रियबाट उष्म वर्ण र बलबाट अन्तःस्थ वर्ण प्रकट भए। उहाँको क्रीडाबाट निषाद, ऋषभ आदि सात स्वरहरू प्रकट भए ।।४७।।
शब्दब्रह्मात्मनस्तस्य व्यक्ताव्यक्तात्मनः परः ।
ब्रह्मावभाति विततो नानाशक्त्युपबृंहितः ॥ ४८ ॥ नेपाली भावानुवादः ब्रह्माजी शब्दब्रह्म स्वरूप हुनुहुन्छ। उहाँ वैखरी रूपमा व्यक्त र ॐकार रूपमा अव्यक्त हुनुहुन्छ। उहाँभन्दा परको परब्रह्म नै अनेक शक्तिमा प्रकट हुन्छ ।।४८।।
ततोऽपरामुपादाय स सर्गाय मनो दधे ।
ऋषीणां भूरिवीर्याणां अपि सर्गमविस्तृतम् ॥ ४९ ॥
नेपाली भावानुवादः पहिलो शरीर त्यागेपछि ब्रह्माजीले अर्को शरीर धारण गरी सृष्टि विस्तारमा मन लगाउनुभयो, किनकि मरीचि आदि ऋषिहरूबाट सृष्टिको पर्याप्त विस्तार हुन सकेन ।।४९।।
ज्ञात्वा तद्धृदये भूयः चिन्तयामास कौरव ।
अहो अद्भुतमेतन्मे व्यापृतस्यापि नित्यदा ॥ ५० ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँले चिन्ता गर्दै भन्नुभयो— "अहो! कस्तो आश्चर्य छ, मैले निरन्तर प्रयत्न गर्दा पनि प्रजाहरूको वृद्धि हुन सकेको छैन" ।।५०।।
न ह्येधन्ते प्रजा नूनं दैवमत्र विघातकम् ।
एवं युक्तकृतस्तस्य दैवं चावेक्षतस्तदा ॥ ५१ ॥ नेपाली भावानुवादः "सायद यसमा भाग्य (दैव) नै बाधक भइरहेको छ।" यसरी दैवका बारेमा विचार गरिरहँदा— ।।५१।।
कस्य रूपमभूद् द्वेधा यत्कायमभिचक्षते ।
ताभ्यां रूपवि विभागभ्यां मिथुनं समपद्यत ॥ ५२ ॥
नेपाली भावानुवादः अचानक उहाँको शरीर दुई भागमा विभाजित भयो। 'क' (ब्रह्मा) बाट विभक्त भएकाले शरीरलाई 'काय' भनियो। ती दुई भागबाट एक स्त्री र एक पुरुषको जोडी प्रकट भयो ।।५२।।
यस्तु तत्र पुमान्सोऽभूत् मनुः स्वायम्भुवः स्वराट् ।
स्त्री याऽऽसीच्छतरूपाख्या महिष्यस्य महात्मनः ॥ ५३ ॥
नेपाली भावानुवादः तीमध्ये जो पुरुष थिए, उनी सम्राट स्वायम्भुव मनु भए र जो स्त्री थिइन्, उनी महारानी शतरूपा भइन् ।।५३।।
तदा मिथुनधर्मेण प्रजा ह्येधाम्बभूविरे ।
स चापि शतरूपायां पञ्चापत्यान्यजीजनत् ॥ ५४ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि मैथुन धर्मद्वारा प्रजाको वृद्धि हुन थाल्यो। मनुले शतरूपाबाट पाँच सन्तान उत्पन्न गरे ।।५४।।
प्रियव्रतोत्तानपादौ तिस्रः कन्याश्च भारत । आकूतिर्देवहूतिश्च प्रसूतिरिति सत्तम ॥ ५५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे विदुर! तीमध्ये प्रियव्रत र उत्तानपाद दुई छोरा तथा आकूति, देवहूति र प्रसूति तीन छोरी थिए ।।५५।।
आकूतिं रुचये प्रादात् कर्दमाय तु मध्यमाम् ।
दक्षायादात्प्रसूतिं च यत आपूरितं जगत् ॥ ५६ ॥
नेपाली भावानुवादः मनुले आकृतिको विवाह रुचि प्रजापतिसँग, देवहुतिको कर्दमजीसँग र प्रसूतिको दक्ष प्रजापतिसँग गरिदिए। यिनैबाट सारा संसार भरियो ।।५६।।
इति
श्रीमद्भागवते महापुराणे तृतीयस्कन्धे द्वादशोऽध्यायः ।।१२।।
🌸
••••••••••
🌸
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
यस अध्यायमा मैत्रेय मुनिले विदुरजीलाई ब्रह्माजीद्वारा गरिएको सृष्टिको विस्तार र रुद्रको उत्पत्तिका बारेमा वर्णन गर्नुभएको छ। सुरुमा ब्रह्माजीले अज्ञानका पाँच वृत्तिहरू (तम, मोह आदि) को रचना गर्नुभयो, तर त्यसबाट उहाँलाई प्रसन्नता मिलेन। त्यसपछि उहाँले ध्यान गरी सनक, सनन्दन, सनातन र सनत्कुमार जस्ता निष्काम मुनिहरू उत्पन्न गर्नुभयो। यी मुनिहरूले सृष्टिको कार्यमा मन नलगाई मोक्षमार्ग रोजेपछि ब्रह्माजीलाई अत्यन्त क्रोध उत्पन्न भयो। उहाँले आफ्नो क्रोधलाई दबाउन खोज्दा त्यो उहाँको आँखीभौँको बीचबाट बालकका रूपमा प्रकट भयो। त्यो बालक जन्मनेबित्तिकै रुन थालेकाले ब्रह्माजीले उहाँको नाम 'रुद्र' राखिदिनुभयो। रुद्रलाई बस्नका लागि एघार स्थान र एघार पत्नी (रुद्राणी) हरू प्रदान गरियो। रुद्रले आफ्नै जस्तो भयानक स्वभाव भएका धेरै प्रजाहरू उत्पन्न गर्न थाल्नुभयो। ती प्रजाहरूले संसारलाई नै निल्न लागेको देखेर ब्रह्माजीले रुद्रलाई तपस्या गर्न वन पठाइदिनुभयो। त्यसपछि ब्रह्माजीले मरीचि, अत्रि, अङ्गिरा जस्ता दश मानस पुत्रहरू उत्पन्न गर्नुभयो। नारदजी ब्रह्माको काखबाट र दक्ष बूढीऔँलाबाट जन्मिए। ब्रह्माजीले आफ्नो शरीरका विभिन्न अङ्गहरूबाट धर्म, अधर्म, काम र क्रोधको पनि सृष्टि गर्नुभयो। एउटा प्रसङ्गमा ब्रह्माजी आफ्नै पुत्री सरस्वतीप्रति मोहित भएको जस्तो देखिँदा पुत्रहरूले उहाँलाई सम्झाए। पुत्रहरूको अर्ती सुनेर लज्जित भई ब्रह्माजीले आफ्नो सो शरीर त्यागिदिनुभयो। त्यसपछि ब्रह्माजीले पुनः एकाग्र भई चार मुखबाट चार वेदहरूको रचना गर्नुभयो। वेदका साथै उपवेद, न्यायशास्त्र, छन्द र स्वरहरूको पनि उत्पत्ति भयो। यति धेरै मानस सृष्टि गर्दा पनि प्रजाहरूको संख्या बढ्न नसकेपछि ब्रह्माजी चिन्तित हुनुभयो। उहाँले प्रजाहरू नबढ्नुमा दैव (भाग्य) को बाधक रहेको महसुस गर्नुभयो। त्यसै समयमा ब्रह्माजीको शरीर अचानक दुई भागमा विभाजित भयो। ती दुई भागबाट स्वायम्भुव मनु र शतरूपा नामका पहिलो मानव जोडीको जन्म भयो। यहीँबाट मैथुन धर्म अर्थात् सन्तान उत्पादनको प्राकृतिक प्रक्रिया सुरु भयो। मनु र शतरूपाका दुई छोरा र तीन छोरीहरू जन्मिए। छोरीहरूको विवाह विभिन्न ऋषिहरूसँग भएपछि संसारमा मानव जातिको विस्तार भयो। यसरी यस अध्यायले मानसिक सृष्टिबाट भौतिक (मैथुन) सृष्टिमा प्रवेश गरेको कथा प्रस्तुत गर्दछ। ब्रह्माजीको संकल्प र भगवान्को इच्छाले नै यो सारा जगत् भरिएको कुरा यहाँ स्पष्ट हुन्छ।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायले सृष्टिको मनोवैज्ञानिक र भौतिक दुवै पक्षलाई दार्शनिक रूपमा प्रस्तुत गरेको छ। अज्ञानका पाँच वृत्तिहरूले जीवलाई संसारको बन्धनमा पार्ने कुरालाई सुरुमै दर्शाइएको छ। सनकादि मुनिहरूको जन्मले आत्माको वास्तविक लक्ष्य मोक्ष हो भन्ने सङ्केत गर्छ। रुद्रको उत्पत्तिले क्रोधलाई दबाउनुको साटो त्यसलाई रचनात्मक कार्य (तपस्या) मा लगाउनुपर्ने पाठ सिकाउँछ। ब्रह्माजीको मानस पुत्रहरूको जन्मले विचार र सङ्कल्पको शक्तिलाई प्रमाणित गर्दछ। धर्म र अधर्मको जन्म शरीरकै अङ्गबाट हुनुले मानव हृदयमा दुवै प्रवृत्तिको निवास हुन्छ भन्ने बुझाउँछ। ब्रह्माजीले शरीर त्याग गरेको प्रसङ्गले मर्यादा उल्लंघन गर्दा ईश्वरीय शक्तिले पनि दण्ड वा प्रायश्चित्त भोग्नुपर्ने गम्भीर दर्शन दिन्छ। वेदहरूको उत्पत्तिले ज्ञान नै सृष्टिको मार्गदर्शक हो भन्ने पुष्टि गर्छ। छन्द, स्वर र वर्णको सृष्टिले ब्रह्माण्ड नै एउटा सुव्यवस्थित नाद वा शब्दब्रह्म हो भन्ने दर्शाउँछ। दैव (भाग्य) र पुरुषार्थ (प्रयत्न) बीचको सन्तुलन सृष्टिका लागि आवश्यक छ भन्ने कुरा ब्रह्माको चिन्ताबाट झल्किन्छ। अन्त्यमा, मनु र शतरूपाको विभाजनले आत्माको द्वैत स्वभाव र सृष्टिको द्वन्द्वात्मक प्रक्रियालाई उजागर गर्दछ।
