श्रीमद्भागवत महापुराण
दशमस्कन्धः –चतुःषष्टितमोऽध्यायः
श्रीशुक
उवाच–
(अनुष्टुप्)
एकदोपवनं राजन् जग्मुर्यदुकुमारकाः ।
विहर्तुं साम्बप्रद्युम्नचारुभानुगदादयः ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन् परीक्षित् ! एक दिन साम्ब, प्रद्युम्न, चारुभानु र गद आदि यदुवंशी राजकुमारहरू विहार गर्नका लागि उपवन (बगैँचा) मा गए ।।१।।
क्रीडित्वा सुचिरं तत्र विचिन्वन्तः पिपासिताः ।
जलं निरुदके कूपे ददृशुः सत्त्वमद्भुतम् ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ धेरै बेरसम्म खेलिसकेपछि उनीहरूलाई तिर्खा लाग्यो । पानी खोज्ने क्रममा उनीहरूले एउटा निर्जल (पानी नभएको) कुवामा एउटा अद्भुत प्राणी देखे ।।२।।
कृकलासं गिरिनिभं वीक्ष्य विस्मितमानसाः ।
तस्य चोद्धरणे यत्नं चक्रुस्ते कृपयान्विताः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः पहाडजस्तै ठूलो त्यो छेपारोलाई देखेर उनीहरू आश्चर्यचकित भए । दया लागेर ती राजकुमारहरूले त्यसलाई कुवाबाट बाहिर निकाल्ने प्रयास गरे ।।३।।
चर्मजैस्तान्तवैः पाशैर्बद्ध्वा पतितमर्भकाः ।
नाशक्नुवन् समुद्धर्तुं कृष्णायाचख्युरुत्सुकाः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः ती बालकहरूले छाला र सुतलीका डोरीहरूले बाँधेर त्यस पतित प्राणीलाई निकाल्न खोजे तर सकेनन् । अन्ततः उनीहरूले उत्सुकतापूर्वक भगवान् श्रीकृष्णलाई यसबारेमा बताए ।।४।।
तत्रागत्यारविन्दाक्षो भगवान् विश्वभावनः ।
वीक्ष्योज्जहार वामेन तं करेण स लीलया ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः विश्वका रचयिता कमलनयन भगवान् श्रीकृष्ण त्यहाँ आउनुभयो । उहाँले त्यस प्राणीलाई हेर्नुभयो र लीलापूर्वक आफ्नो देब्रे हातले समातेर बाहिर निकाल्नुभयो ।।५।।
(मिश्र)
स उत्तमःश्लोककराभिमृष्टो
विहाय सद्यः कृकलासरूपम् ।
सन्तप्तचामीकरचारुवर्णः
स्वर्ग्यद्भुतालङ्करणाम्बरस्रक् ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः उत्तमश्लोक भगवान् श्रीकृष्णको हस्तस्पर्श हुनासाथ त्यसले तत्क्षण छेपारोको रूप त्याग्यो र तताइएको सुनजस्तै चम्किलो वर्ण भएको, दिव्य वस्त्राभूषण र माला धारण गरेको स्वर्गको देवताजस्तै स्वरूप प्राप्त गर्यो ।।६।।
पप्रच्छ विद्वानपि तन्निदानं
जनेषु विख्यापयितुं मुकुन्दः ।
कस्त्वं महाभाग वरेण्यरूपो
देवोत्तमं त्वां गणयामि नूनम् ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् मुकुन्दलाई सबै कुरा ज्ञात भए तापनि मानिसहरूमा यो प्रसङ्ग विदित गराउनका लागि सोध्नुभयो— "हे महाभाग ! श्रेष्ठ रूप भएका तिमी को हौ ? म तिमीलाई निश्चय नै कुनै उत्तम देवता मान्दछु" ।।७।।
दशामिमां वा कतमेन कर्मणा
संप्रापितोऽस्यतदर्हः सुभद्र ।
आत्मानमाख्याहि विवित्सतां
नो यन्मन्यसे नः क्षममत्र वक्तुम् ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे सुभद्र ! तिमी यस्तो दयनीय अवस्थामा पुग्न योग्य त थिइनौ, तर कुन कर्मका कारण तिमी यो गतिमा पुग्यौ ? हामी तिम्रो बारेमा जान्न चाहन्छौँ, यदि तिमीलाई यहाँ भन्नु उचित लाग्छ भने आफ्नो परिचय देऊ" ।।८।।
श्रीशुक उवाच–
(अनुष्टुप्)
इति स्म राजा संपृष्टः कृष्णेनानन्तमूर्तिना ।
माधवं प्रणिपत्याह किरीटेनार्कवर्चसा ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे राजन् ! अनन्तमूर्ति भगवान् श्रीकृष्णले यसरी सोधेपछि ती राजाले सूर्यजस्तै चम्किलो मुकुटसहितको शिर झुकाएर भगवान् माधवलाई प्रणाम गरे र यसरी भने ।।९।।
नृग उवाच–
नृगो नाम नरेन्द्रोऽहमिक्ष्वाकुतनयः प्रभो ।
दानिष्वाख्यायमानेषु यदि ते कर्णमस्पृशम् ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः राजा नृगले भने– "हे प्रभो ! म इक्ष्वाकुपुत्र नृग नामको राजा हुँ । दानीहरूको चर्चा हुँदा कदाचित् मेरो नाम हजुरको कानसम्म पुगेको होला" ।।१०।।
किं नु तेऽविदितं नाथ सर्वभूतात्मसाक्षिणः ।
कालेनाव्याहतदृशो वक्ष्येऽथापि तवाज्ञया ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे नाथ ! समस्त प्राणीका अन्तरात्मा र साक्षी हजुरलाई के अज्ञात छ र ? कालले हजुरको दृष्टिमा कुनै बाधा पुर्याउन सक्दैन । तैपनि हजुरको आज्ञा शिरोपर गरी म केही भन्दै छु" ।।११।।
यावत्यः सिकता भूमेः यावत्यो दिवि तारकाः ।
यावत्यो वर्षधाराश्च तावतीरददां स्म गाः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः "मैले पृथ्वीका धूलाका कण, आकाशका तारा र वर्षाका धाराहरू जति नै सङ्ख्यामा गाईहरू दान गरेको थिएँ" ।।१२।।
(मिश्र)
पयस्विनीस्तरुणीः शीलरूप–
गुणोपपन्नाः कपिला हेमशृङ्गीः ।
न्यायार्जिता रूप्यखुराः सवत्सा
दुकूलमालाभरणा ददावहम् ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः "मैले दूध दिने, तन्नेरी, सुसील, राम्रो रूप र गुणले युक्त, कपिला र सुनले मोडिएका सिङ भएका गाईहरू दान दिएँ । न्यायपूर्वक आर्जन गरिएका ती गाईका खुरहरू चाँदीले मोडिएका थिए र उनीहरू बच्छासहित रेशमी कपडा एवं मालाले सजिएका थिए" ।।१३।।
स्वलङ्कृतेभ्यो गुणशीलवद्भ्यः
सीदत्कुटुम्बेभ्य ऋतव्रतेभ्यः ।
तपःश्रुतब्रह्मवदान्यसद्भ्यः
प्रादां युवभ्यो द्विजपुङ्गवेभ्यः ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः "मैले ती गाईहरू अलङ्कृत, गुणवान्, सुशील, परिवार चलाउन कठिन भएका, सत्यव्रती, तपस्वी, वेदका ज्ञाता र उदार स्वभावका युवा ब्राह्मणहरूलाई दान दिएको थिएँ" ।।१४।।
गोभूहिरण्यायतनाश्वहस्तिनः
कन्याः सदासीस्तिलरूप्यशय्याः ।
वासांसि रत्नाननि परिच्छदान् रथा–
निष्टं च यज्ञैश्चरितं च पूर्तम् ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः "मैले गाई, भूमि, सुन, घर, घोडा, हात्ती, कन्या, दासीसहितका तिल, चाँदी, शय्या, वस्त्र, रत्न, घरायसी सामग्री र रथहरू दान गरेँ । साथै अनेकौँ यज्ञ (इष्ट) र कुवा, बगैँचा आदि निर्माण गर्ने (पूर्त) कर्महरू पनि गरेँ" ।।१५।।
(अनुष्टुप्)
कस्यचिद् द्विजमुख्यस्य भ्रष्टा गौर्मम गोधने ।
संपृक्ताविदुषा सा च मया दत्ता द्विजातये ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः "एक पटक कुनै एक ब्राह्मणको गाई हराएर मेरो गोधनमा मिसिन पुग्यो । सो कुरा थाहा नभएकाले मैले अन्जानमा त्यो गाई अर्का ब्राह्मणलाई दान दिएँ" ।।१६।।
ताम् नीयमानां तत्स्वामी दृष्ट्वोठवाच ममेति तम् ।
ममेति परिग्राह्याह नृगो मे दत्तवानिति ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः "त्यो गाई लैजाँदै गर्दा वास्तविक मालिकले देखेर 'यो मेरो हो' भनी दाबी गरे । दान लिने ब्राह्मणले 'यो त राजा नृगले मलाई दिएका हुन्, त्यसैले यो मेरै हो' भनी जिकिर गरे" ।।१७।।
विप्रौ विवदमानौ मामूचतुः स्वार्थसाधकौ ।
भवान् दातापहर्तेति तच्छ्रुत्वा मेऽभवद् भ्रमः ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः "आफ्नो हक खोज्ने ती दुवै विप्रहरू विवाद गर्दै मकहाँ आए । एकले मलाई 'दाता' भने त अर्कोले 'अपहर्ता' (चोर) भने । यो सुनेर म धर्मसङ्कटमा परेँ" ।।१८।।
अनुनीतावुभौ विप्रौ धर्मकृच्छ्रगतेन वै ।
गवां लक्षं प्रकृष्टानां दास्याम्येषा प्रदीयताम् ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः "अत्यन्त कठिन धर्मसङ्कटमा परेपछि मैले ती दुवैलाई बिन्ती गर्दै भने– 'यस गाईको बदलामा म हजुरहरूलाई एक लाख उत्तम गाईहरू दिनेछु, कृपया यो गाई फिर्ता गरिदिनुहोस्'" ।।१९।।
भवन्तावनुगृह्णीतां किङ्करस्याविजानतः ।
समुद्धरतं मां कृच्छ्रात् पतन्तं निरयेऽशुचौ ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः "मैले अनुनय गरेँ– 'अन्जानमा हुन गएको यस अपराधका लागि म सेवकमाथि अनुग्रह गर्नुहोस् र मलाई यो अपवित्र नरकमा पर्नबाट बचाउनुहोस्'" ।।२०।।
नाहं प्रतीच्छे वै राजन्नित्युक्त्वा स्वाम्यपाक्रमत् ।
नान्यद् गवामप्ययुतमिच्छामीत्यपरो ययौ ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः "तर गाईका मालिकले 'मलाई अरू गाई चाहिँदैन' भन्दै त्यहाँबाट प्रस्थान गरे । दान लिने अर्का ब्राह्मणले पनि 'मलाई लाखौँ गाई दिए पनि स्वीकार गर्दिनँ' भनी त्यहाँबाट हिँडे" ।।२१।।
एतस्मिन्नन्तरे यामैर्दूतैर्नीतो यमक्षयम् ।
यमेन पृष्टस्तत्राहं देवदेव जगत्पते ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे देवदेव जगत्पते ! यसै बीचमा कालक्रमले मलाई यमदूतहरूले यमपुरी पुर्याए । त्यहाँ यमराजले मलाई सोध्नुभयो–" ।।२२।।
पूर्वं त्वमशुभं भुङ्क्षे उताहो नृपते शुभम् ।
नान्तं दानस्य धर्मस्य पश्ये लोकस्य भास्वतः ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः "'हे राजन् ! तिमी पहिले आफ्नो पापको फल भोग्छौ कि पुण्यको ? तिम्रो दान र धर्मको फल स्वरूप प्राप्त हुने प्रकाशमय लोकको त कुनै अन्त्य नै छैन'" ।।२३।।
पूर्वं देवाशुभं भुञ्ज इति प्राह पतेति सः ।
तावदद्राक्षमात्मानं कृकलासं पतन् प्रभो ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः "मैले भनेँ– 'हे देव ! पहिले म मेरो अशुभ (पाप) को फल भोग्न चाहन्छु' । यमराजले 'त्यसो भए पतन होऊ' भन्नासाथ म लडेँ र हे प्रभो ! खस्दै गर्दा मैले आफूलाई छेपारोको रूपमा पाएँ" ।।२४।।
ब्रह्मण्यस्य वदान्यस्य तव दासस्य केशव ।
स्मृतिर्नाद्यापि विध्वस्ता भवत्सन्दर्शनार्थिनः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे केशव ! म ब्राह्मणभक्त, दानी र हजुरको दास भएकाले तथा हजुरको दर्शनको अभिलाषी भएकाले आजसम्म पनि मेरो पूर्वजन्मको स्मृति नष्ट भएको छैन" ।।२५।।
(वसंततिलका)
स त्वं कथं मम विभोऽक्षिपथः परात्मा
योगेश्वरः श्रुतिदृशामलहृद्विभाव्यः ।
साक्षादधोक्षज उरुव्यसनान्धबुद्धेः
स्यान्मेऽनुदृश्य इह यस्य भवापवर्गः ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे विभो ! हजुर परमात्मा र योगेश्वर हुनुहुन्छ, जसलाई वेदका ज्ञाताहरूले निर्मल हृदयले मात्र अनुभव गर्न सक्छन् । घोर सङ्कटले बुद्धि अन्धो भएको म जस्तो प्राणीका अगाडि इन्द्रियातीत भगवान् हजुर कसरी प्रकट हुनुभयो ? हजुरको दर्शन त संसारबाट मुक्ति पाउने बेलामा मात्र सम्भव हुन्छ" ।।२६।।
(अनुष्टुप्)
देवदेव जगन्नाथ गोविन्द पुरुषोत्तम ।
नारायण हृषीकेश पुण्यश्लोकाच्युताव्यय ॥ २७ ॥
अनुजानीहि मां कृष्ण यान्तं देवगतिं प्रभो ।
यत्र क्वापि सतश्चेतो भूयान्मे त्वत्पदास्पदम् ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे देवदेव, हे जगन्नाथ, हे गोविन्द, हे पुरुषोत्तम, हे नारायण, हे हृषीकेश, हे पुण्यश्लोक, हे अच्युत, हे अव्यय श्रीकृष्ण ! प्रभु, अब मलाई देवलोक जान अनुमति दिनुहोस् । म जहाँ भए पनि मेरो चित्त सधैँ हजुरको चरणकमलमा लीन भइरहोस्" ।।२७ , २८।।
नमस्ते सर्वभावाय ब्रह्मणेऽनन्तशक्तये ।
कृष्णाय वासुदेवाय योगानां पतये नमः ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे सर्वव्यापी, अनन्त शक्तिसम्पन्न ब्रह्मस्वरूप श्रीकृष्ण ! हजुरलाई नमस्कार छ । हे वासुदेव, हे योगेश्वर ! हजुरलाई म बारम्बार ढोग गर्दछु" ।।२९।।
इत्युक्त्वा तं परिक्रम्य पादौ स्पृष्ट्वा स्वमौलिना ।
अनुज्ञातो विमानाग्र्यमारुहत् पश्यतां नृणाम् ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः यति भनेर राजा नृगले भगवान् श्रीकृष्णको परिक्रमा गरे र आफ्नो मुकुटले उहाँका चरण स्पर्श गरी प्रणाम गरे । उहाँको अनुमति पाएपछि सबैले देख्दादेख्दै उनी दिव्य विमान चढेर प्रस्थान गरे ।।३०।।
कृष्णः परिजनं प्राह भगवान् देवकीसुतः ।
ब्रह्मण्यदेवो धर्मात्मा राजन्याननुशिक्षयन् ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः राजा नृग गएपछि ब्राह्मणभक्त र धर्मात्मा भगवान् देवकीसुत श्रीकृष्णले त्यहाँ उपस्थित राजकुलका सदस्यहरूलाई शिक्षा दिँदै भन्नुभयो– ।।३१।।
दुर्जरं बत ब्रह्मस्वं भुक्तमग्नेर्मनागपि ।
तेजीयसोऽपि किमुत राज्ञामईश्वरमानिनाम् ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः "अहो ! ब्राह्मणको धन थोरै मात्र पनि उपभोग गरियो भने त्यो पचाउन अत्यन्त कठिन छ । अग्नि समान तेजस्वीहरूका लागि त यो गाह्रो छ भने आफूलाई ईश्वर मान्ने अभिमानी राजाहरूको त के कुरा !" ।।३२।।
नाहं हालाहलं मन्ये विषं यस्य प्रतिक्रिया ।
ब्रह्मस्वं हि विषं प्रोक्तं नास्य प्रतिविधिर्भुवि ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः "म हलाहल विषलाई वास्तविक विष मान्दिनँ किनकि त्यसको उपचार सम्भव छ । ब्राह्मणको धन नै असली विष हो, किनकि यसको निवारण गर्ने औषधि संसारमा कतै छैन" ।।३३।।
हिनस्ति विषमत्तारं वह्निरद्भिः प्रशाम्यति ।
कुलं समूलं दहति ब्रह्मस्वारणिपावकः ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः "विषले खाने व्यक्तिलाई मात्र मार्छ, आगो पानीले निभ्छ; तर ब्राह्मणको सम्पत्तिरूपी अरणिबाट निस्किएको अग्निले त कुललाई नै समूल नष्ट गरिदिन्छ" ।।३४।।
ब्रह्मस्वं दुरनुज्ञातं भुक्तं हन्ति त्रिपूरुषम् ।
प्रसह्य तु बलाद् भुक्तं दश पूर्वान् दशापरान् ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः "यदि ब्राह्मणको धन अनुमति बिना उपभोग गरियो भने त्यसले तीन पुस्तालाई नष्ट गर्छ । तर यदि बलपूर्वक खोसेर खाइयो भने त अगाडिका १० र पछाडिका १० गरी कुल २० पुस्तालाई नै नरक पुर्याउँछ" ।।३५।।
राजानो राजलक्ष्म्यान्धा नात्मपातं विचक्षते ।
निरयं येऽभिमन्यन्ते ब्रह्मस्वं साधु बालिशाः ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः "राजसी ऐश्वर्यले अन्धा भएका मूर्ख राजाहरू आफ्नो पतन देख्दैनन् र ब्राह्मणको धनलाई आफ्नो ठान्छन्, जसले गर्दा उनीहरू नरकगामी हुन्छन्" ।।३६।।
गृह्णन्ति यावतः पांसून् क्रन्दतामश्रुबिन्दवः ।
विप्राणां हृतवृत्तीनां वदान्यानां कुटुंबिनाम् ॥ ३७ ॥
राजानो राजकुल्याश्च तावतोऽब्दान्निरङ्कुशाः ।
कुंभीपाकेषु पच्यन्ते ब्रह्मदायापहारिणः ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः "सम्पत्ति खोसिएका उदार ब्राह्मणहरू रुँदा उनीहरूका आँसुले जति धूलाका कणहरू भिज्छन्, त्यति नै वर्षसम्म ती निरङ्कुश राजा र उनका वंशजहरू कुम्भीपाक नरकमा पचिनुपर्छ" ।।३७–३८।।
स्वदत्तां परदत्तां वा ब्रह्मवृत्तिं हरेच्च यः ।
षष्टिवर्षसहस्राणि विष्ठायां जायते कृमिः ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः "आफूले दिएको वा अरूले दिएको ब्राह्मणको जीविका (वृत्ति) जसले हरण गर्छ, उ साठी हजार वर्षसम्म विष्ठाको किरा भएर जन्मन्छ" ।।३९।।
न मे ब्रह्मधनं भूयाद् यद् गृध्वाल्पायुषो नराः ।
पराजिताश्च्युता राज्याद् भवन्त्युद्वेजिनोऽहयः ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः "म चाहन्छु कि ब्राह्मणको धन मेरो कहिल्यै नहोस् । त्यसको लोभले मानिस अल्पायु हुन्छन्, राज्यबाट च्युत हुन्छन् र पराजित भएर अर्को जन्ममा सर्प बन्नुपर्छ" ।।४०।।
विप्रं कृतागसमपि नैव द्रुह्यत मामकाः ।
घ्नन्तं बहु शपन्तं वा नमस्कुरुत नित्यशः ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे मेरा आत्मीयहरू ! ब्राह्मणले अपराध नै गरे पनि वा गाली नै गरे पनि उसप्रति कहिल्यै द्वेष नराख्नु, बरु सधैँ नमस्कार गर्नु" ।।४१।।
यथाहं प्रणमे विप्राननुकालं समाहितः ।
तथा नमत यूयं च योऽन्यथा मे स दण्डभाक् ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः "जसरी म एकाग्र भएर सधैँ ब्राह्मणलाई ढोग्छु, तिमीहरूले पनि त्यसै गर्नु । मेरो यस आज्ञालाई उल्लंघन गर्ने व्यक्ति दण्डको भागी हुनेछ" ।।४२।।
ब्राह्मणार्थो ह्यपहृतो हर्तारं पातयत्यधः ।
अजानन्तमपि ह्येनं नृगं ब्राह्मणगौरिव ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः "जसरी अनजानमा ब्राह्मणको गाई पर्न जाँदा राजा नृगले दुःख भोग्नुपर्यो, त्यसरी नै ब्राह्मणको धन अपहरण गर्दा मानिस अनजानमै भए पनि नरकको खाडलमा खस्छ" ।।४३।।
एवं विश्राव्य भगवान् मुकुन्दो द्वारकौकसः ।
पावनः सर्वलोकानां विवेश निजमंदिरम् ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे परीक्षित् ! समस्त लोकलाई पवित्र तुल्याउने भगवान् मुकुन्दले यसरी द्वारकावासीहरूलाई उपदेश दिएर आफ्नो दरबारमा प्रवेश गर्नुभयो ।।४४।।
(अनुष्टुप्)
एकदोपवनं राजन् जग्मुर्यदुकुमारकाः ।
विहर्तुं साम्बप्रद्युम्नचारुभानुगदादयः ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन् परीक्षित् ! एक दिन साम्ब, प्रद्युम्न, चारुभानु र गद आदि यदुवंशी राजकुमारहरू विहार गर्नका लागि उपवन (बगैँचा) मा गए ।।१।।
क्रीडित्वा सुचिरं तत्र विचिन्वन्तः पिपासिताः ।
जलं निरुदके कूपे ददृशुः सत्त्वमद्भुतम् ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ धेरै बेरसम्म खेलिसकेपछि उनीहरूलाई तिर्खा लाग्यो । पानी खोज्ने क्रममा उनीहरूले एउटा निर्जल (पानी नभएको) कुवामा एउटा अद्भुत प्राणी देखे ।।२।।
कृकलासं गिरिनिभं वीक्ष्य विस्मितमानसाः ।
तस्य चोद्धरणे यत्नं चक्रुस्ते कृपयान्विताः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः पहाडजस्तै ठूलो त्यो छेपारोलाई देखेर उनीहरू आश्चर्यचकित भए । दया लागेर ती राजकुमारहरूले त्यसलाई कुवाबाट बाहिर निकाल्ने प्रयास गरे ।।३।।
चर्मजैस्तान्तवैः पाशैर्बद्ध्वा पतितमर्भकाः ।
नाशक्नुवन् समुद्धर्तुं कृष्णायाचख्युरुत्सुकाः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः ती बालकहरूले छाला र सुतलीका डोरीहरूले बाँधेर त्यस पतित प्राणीलाई निकाल्न खोजे तर सकेनन् । अन्ततः उनीहरूले उत्सुकतापूर्वक भगवान् श्रीकृष्णलाई यसबारेमा बताए ।।४।।
तत्रागत्यारविन्दाक्षो भगवान् विश्वभावनः ।
वीक्ष्योज्जहार वामेन तं करेण स लीलया ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः विश्वका रचयिता कमलनयन भगवान् श्रीकृष्ण त्यहाँ आउनुभयो । उहाँले त्यस प्राणीलाई हेर्नुभयो र लीलापूर्वक आफ्नो देब्रे हातले समातेर बाहिर निकाल्नुभयो ।।५।।
(मिश्र)
स उत्तमःश्लोककराभिमृष्टो
विहाय सद्यः कृकलासरूपम् ।
सन्तप्तचामीकरचारुवर्णः
स्वर्ग्यद्भुतालङ्करणाम्बरस्रक् ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः उत्तमश्लोक भगवान् श्रीकृष्णको हस्तस्पर्श हुनासाथ त्यसले तत्क्षण छेपारोको रूप त्याग्यो र तताइएको सुनजस्तै चम्किलो वर्ण भएको, दिव्य वस्त्राभूषण र माला धारण गरेको स्वर्गको देवताजस्तै स्वरूप प्राप्त गर्यो ।।६।।
पप्रच्छ विद्वानपि तन्निदानं
जनेषु विख्यापयितुं मुकुन्दः ।
कस्त्वं महाभाग वरेण्यरूपो
देवोत्तमं त्वां गणयामि नूनम् ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् मुकुन्दलाई सबै कुरा ज्ञात भए तापनि मानिसहरूमा यो प्रसङ्ग विदित गराउनका लागि सोध्नुभयो— "हे महाभाग ! श्रेष्ठ रूप भएका तिमी को हौ ? म तिमीलाई निश्चय नै कुनै उत्तम देवता मान्दछु" ।।७।।
दशामिमां वा कतमेन कर्मणा
संप्रापितोऽस्यतदर्हः सुभद्र ।
आत्मानमाख्याहि विवित्सतां
नो यन्मन्यसे नः क्षममत्र वक्तुम् ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे सुभद्र ! तिमी यस्तो दयनीय अवस्थामा पुग्न योग्य त थिइनौ, तर कुन कर्मका कारण तिमी यो गतिमा पुग्यौ ? हामी तिम्रो बारेमा जान्न चाहन्छौँ, यदि तिमीलाई यहाँ भन्नु उचित लाग्छ भने आफ्नो परिचय देऊ" ।।८।।
श्रीशुक उवाच–
(अनुष्टुप्)
इति स्म राजा संपृष्टः कृष्णेनानन्तमूर्तिना ।
माधवं प्रणिपत्याह किरीटेनार्कवर्चसा ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे राजन् ! अनन्तमूर्ति भगवान् श्रीकृष्णले यसरी सोधेपछि ती राजाले सूर्यजस्तै चम्किलो मुकुटसहितको शिर झुकाएर भगवान् माधवलाई प्रणाम गरे र यसरी भने ।।९।।
नृग उवाच–
नृगो नाम नरेन्द्रोऽहमिक्ष्वाकुतनयः प्रभो ।
दानिष्वाख्यायमानेषु यदि ते कर्णमस्पृशम् ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः राजा नृगले भने– "हे प्रभो ! म इक्ष्वाकुपुत्र नृग नामको राजा हुँ । दानीहरूको चर्चा हुँदा कदाचित् मेरो नाम हजुरको कानसम्म पुगेको होला" ।।१०।।
किं नु तेऽविदितं नाथ सर्वभूतात्मसाक्षिणः ।
कालेनाव्याहतदृशो वक्ष्येऽथापि तवाज्ञया ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे नाथ ! समस्त प्राणीका अन्तरात्मा र साक्षी हजुरलाई के अज्ञात छ र ? कालले हजुरको दृष्टिमा कुनै बाधा पुर्याउन सक्दैन । तैपनि हजुरको आज्ञा शिरोपर गरी म केही भन्दै छु" ।।११।।
यावत्यः सिकता भूमेः यावत्यो दिवि तारकाः ।
यावत्यो वर्षधाराश्च तावतीरददां स्म गाः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः "मैले पृथ्वीका धूलाका कण, आकाशका तारा र वर्षाका धाराहरू जति नै सङ्ख्यामा गाईहरू दान गरेको थिएँ" ।।१२।।
(मिश्र)
पयस्विनीस्तरुणीः शीलरूप–
गुणोपपन्नाः कपिला हेमशृङ्गीः ।
न्यायार्जिता रूप्यखुराः सवत्सा
दुकूलमालाभरणा ददावहम् ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः "मैले दूध दिने, तन्नेरी, सुसील, राम्रो रूप र गुणले युक्त, कपिला र सुनले मोडिएका सिङ भएका गाईहरू दान दिएँ । न्यायपूर्वक आर्जन गरिएका ती गाईका खुरहरू चाँदीले मोडिएका थिए र उनीहरू बच्छासहित रेशमी कपडा एवं मालाले सजिएका थिए" ।।१३।।
स्वलङ्कृतेभ्यो गुणशीलवद्भ्यः
सीदत्कुटुम्बेभ्य ऋतव्रतेभ्यः ।
तपःश्रुतब्रह्मवदान्यसद्भ्यः
प्रादां युवभ्यो द्विजपुङ्गवेभ्यः ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः "मैले ती गाईहरू अलङ्कृत, गुणवान्, सुशील, परिवार चलाउन कठिन भएका, सत्यव्रती, तपस्वी, वेदका ज्ञाता र उदार स्वभावका युवा ब्राह्मणहरूलाई दान दिएको थिएँ" ।।१४।।
गोभूहिरण्यायतनाश्वहस्तिनः
कन्याः सदासीस्तिलरूप्यशय्याः ।
वासांसि रत्नाननि परिच्छदान् रथा–
निष्टं च यज्ञैश्चरितं च पूर्तम् ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः "मैले गाई, भूमि, सुन, घर, घोडा, हात्ती, कन्या, दासीसहितका तिल, चाँदी, शय्या, वस्त्र, रत्न, घरायसी सामग्री र रथहरू दान गरेँ । साथै अनेकौँ यज्ञ (इष्ट) र कुवा, बगैँचा आदि निर्माण गर्ने (पूर्त) कर्महरू पनि गरेँ" ।।१५।।
(अनुष्टुप्)
कस्यचिद् द्विजमुख्यस्य भ्रष्टा गौर्मम गोधने ।
संपृक्ताविदुषा सा च मया दत्ता द्विजातये ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः "एक पटक कुनै एक ब्राह्मणको गाई हराएर मेरो गोधनमा मिसिन पुग्यो । सो कुरा थाहा नभएकाले मैले अन्जानमा त्यो गाई अर्का ब्राह्मणलाई दान दिएँ" ।।१६।।
ताम् नीयमानां तत्स्वामी दृष्ट्वोठवाच ममेति तम् ।
ममेति परिग्राह्याह नृगो मे दत्तवानिति ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः "त्यो गाई लैजाँदै गर्दा वास्तविक मालिकले देखेर 'यो मेरो हो' भनी दाबी गरे । दान लिने ब्राह्मणले 'यो त राजा नृगले मलाई दिएका हुन्, त्यसैले यो मेरै हो' भनी जिकिर गरे" ।।१७।।
विप्रौ विवदमानौ मामूचतुः स्वार्थसाधकौ ।
भवान् दातापहर्तेति तच्छ्रुत्वा मेऽभवद् भ्रमः ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः "आफ्नो हक खोज्ने ती दुवै विप्रहरू विवाद गर्दै मकहाँ आए । एकले मलाई 'दाता' भने त अर्कोले 'अपहर्ता' (चोर) भने । यो सुनेर म धर्मसङ्कटमा परेँ" ।।१८।।
अनुनीतावुभौ विप्रौ धर्मकृच्छ्रगतेन वै ।
गवां लक्षं प्रकृष्टानां दास्याम्येषा प्रदीयताम् ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः "अत्यन्त कठिन धर्मसङ्कटमा परेपछि मैले ती दुवैलाई बिन्ती गर्दै भने– 'यस गाईको बदलामा म हजुरहरूलाई एक लाख उत्तम गाईहरू दिनेछु, कृपया यो गाई फिर्ता गरिदिनुहोस्'" ।।१९।।
भवन्तावनुगृह्णीतां किङ्करस्याविजानतः ।
समुद्धरतं मां कृच्छ्रात् पतन्तं निरयेऽशुचौ ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः "मैले अनुनय गरेँ– 'अन्जानमा हुन गएको यस अपराधका लागि म सेवकमाथि अनुग्रह गर्नुहोस् र मलाई यो अपवित्र नरकमा पर्नबाट बचाउनुहोस्'" ।।२०।।
नाहं प्रतीच्छे वै राजन्नित्युक्त्वा स्वाम्यपाक्रमत् ।
नान्यद् गवामप्ययुतमिच्छामीत्यपरो ययौ ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः "तर गाईका मालिकले 'मलाई अरू गाई चाहिँदैन' भन्दै त्यहाँबाट प्रस्थान गरे । दान लिने अर्का ब्राह्मणले पनि 'मलाई लाखौँ गाई दिए पनि स्वीकार गर्दिनँ' भनी त्यहाँबाट हिँडे" ।।२१।।
एतस्मिन्नन्तरे यामैर्दूतैर्नीतो यमक्षयम् ।
यमेन पृष्टस्तत्राहं देवदेव जगत्पते ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे देवदेव जगत्पते ! यसै बीचमा कालक्रमले मलाई यमदूतहरूले यमपुरी पुर्याए । त्यहाँ यमराजले मलाई सोध्नुभयो–" ।।२२।।
पूर्वं त्वमशुभं भुङ्क्षे उताहो नृपते शुभम् ।
नान्तं दानस्य धर्मस्य पश्ये लोकस्य भास्वतः ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः "'हे राजन् ! तिमी पहिले आफ्नो पापको फल भोग्छौ कि पुण्यको ? तिम्रो दान र धर्मको फल स्वरूप प्राप्त हुने प्रकाशमय लोकको त कुनै अन्त्य नै छैन'" ।।२३।।
पूर्वं देवाशुभं भुञ्ज इति प्राह पतेति सः ।
तावदद्राक्षमात्मानं कृकलासं पतन् प्रभो ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः "मैले भनेँ– 'हे देव ! पहिले म मेरो अशुभ (पाप) को फल भोग्न चाहन्छु' । यमराजले 'त्यसो भए पतन होऊ' भन्नासाथ म लडेँ र हे प्रभो ! खस्दै गर्दा मैले आफूलाई छेपारोको रूपमा पाएँ" ।।२४।।
ब्रह्मण्यस्य वदान्यस्य तव दासस्य केशव ।
स्मृतिर्नाद्यापि विध्वस्ता भवत्सन्दर्शनार्थिनः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे केशव ! म ब्राह्मणभक्त, दानी र हजुरको दास भएकाले तथा हजुरको दर्शनको अभिलाषी भएकाले आजसम्म पनि मेरो पूर्वजन्मको स्मृति नष्ट भएको छैन" ।।२५।।
(वसंततिलका)
स त्वं कथं मम विभोऽक्षिपथः परात्मा
योगेश्वरः श्रुतिदृशामलहृद्विभाव्यः ।
साक्षादधोक्षज उरुव्यसनान्धबुद्धेः
स्यान्मेऽनुदृश्य इह यस्य भवापवर्गः ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे विभो ! हजुर परमात्मा र योगेश्वर हुनुहुन्छ, जसलाई वेदका ज्ञाताहरूले निर्मल हृदयले मात्र अनुभव गर्न सक्छन् । घोर सङ्कटले बुद्धि अन्धो भएको म जस्तो प्राणीका अगाडि इन्द्रियातीत भगवान् हजुर कसरी प्रकट हुनुभयो ? हजुरको दर्शन त संसारबाट मुक्ति पाउने बेलामा मात्र सम्भव हुन्छ" ।।२६।।
(अनुष्टुप्)
देवदेव जगन्नाथ गोविन्द पुरुषोत्तम ।
नारायण हृषीकेश पुण्यश्लोकाच्युताव्यय ॥ २७ ॥
अनुजानीहि मां कृष्ण यान्तं देवगतिं प्रभो ।
यत्र क्वापि सतश्चेतो भूयान्मे त्वत्पदास्पदम् ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे देवदेव, हे जगन्नाथ, हे गोविन्द, हे पुरुषोत्तम, हे नारायण, हे हृषीकेश, हे पुण्यश्लोक, हे अच्युत, हे अव्यय श्रीकृष्ण ! प्रभु, अब मलाई देवलोक जान अनुमति दिनुहोस् । म जहाँ भए पनि मेरो चित्त सधैँ हजुरको चरणकमलमा लीन भइरहोस्" ।।२७ , २८।।
नमस्ते सर्वभावाय ब्रह्मणेऽनन्तशक्तये ।
कृष्णाय वासुदेवाय योगानां पतये नमः ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे सर्वव्यापी, अनन्त शक्तिसम्पन्न ब्रह्मस्वरूप श्रीकृष्ण ! हजुरलाई नमस्कार छ । हे वासुदेव, हे योगेश्वर ! हजुरलाई म बारम्बार ढोग गर्दछु" ।।२९।।
इत्युक्त्वा तं परिक्रम्य पादौ स्पृष्ट्वा स्वमौलिना ।
अनुज्ञातो विमानाग्र्यमारुहत् पश्यतां नृणाम् ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः यति भनेर राजा नृगले भगवान् श्रीकृष्णको परिक्रमा गरे र आफ्नो मुकुटले उहाँका चरण स्पर्श गरी प्रणाम गरे । उहाँको अनुमति पाएपछि सबैले देख्दादेख्दै उनी दिव्य विमान चढेर प्रस्थान गरे ।।३०।।
कृष्णः परिजनं प्राह भगवान् देवकीसुतः ।
ब्रह्मण्यदेवो धर्मात्मा राजन्याननुशिक्षयन् ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः राजा नृग गएपछि ब्राह्मणभक्त र धर्मात्मा भगवान् देवकीसुत श्रीकृष्णले त्यहाँ उपस्थित राजकुलका सदस्यहरूलाई शिक्षा दिँदै भन्नुभयो– ।।३१।।
दुर्जरं बत ब्रह्मस्वं भुक्तमग्नेर्मनागपि ।
तेजीयसोऽपि किमुत राज्ञामईश्वरमानिनाम् ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः "अहो ! ब्राह्मणको धन थोरै मात्र पनि उपभोग गरियो भने त्यो पचाउन अत्यन्त कठिन छ । अग्नि समान तेजस्वीहरूका लागि त यो गाह्रो छ भने आफूलाई ईश्वर मान्ने अभिमानी राजाहरूको त के कुरा !" ।।३२।।
नाहं हालाहलं मन्ये विषं यस्य प्रतिक्रिया ।
ब्रह्मस्वं हि विषं प्रोक्तं नास्य प्रतिविधिर्भुवि ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः "म हलाहल विषलाई वास्तविक विष मान्दिनँ किनकि त्यसको उपचार सम्भव छ । ब्राह्मणको धन नै असली विष हो, किनकि यसको निवारण गर्ने औषधि संसारमा कतै छैन" ।।३३।।
हिनस्ति विषमत्तारं वह्निरद्भिः प्रशाम्यति ।
कुलं समूलं दहति ब्रह्मस्वारणिपावकः ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः "विषले खाने व्यक्तिलाई मात्र मार्छ, आगो पानीले निभ्छ; तर ब्राह्मणको सम्पत्तिरूपी अरणिबाट निस्किएको अग्निले त कुललाई नै समूल नष्ट गरिदिन्छ" ।।३४।।
ब्रह्मस्वं दुरनुज्ञातं भुक्तं हन्ति त्रिपूरुषम् ।
प्रसह्य तु बलाद् भुक्तं दश पूर्वान् दशापरान् ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः "यदि ब्राह्मणको धन अनुमति बिना उपभोग गरियो भने त्यसले तीन पुस्तालाई नष्ट गर्छ । तर यदि बलपूर्वक खोसेर खाइयो भने त अगाडिका १० र पछाडिका १० गरी कुल २० पुस्तालाई नै नरक पुर्याउँछ" ।।३५।।
राजानो राजलक्ष्म्यान्धा नात्मपातं विचक्षते ।
निरयं येऽभिमन्यन्ते ब्रह्मस्वं साधु बालिशाः ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः "राजसी ऐश्वर्यले अन्धा भएका मूर्ख राजाहरू आफ्नो पतन देख्दैनन् र ब्राह्मणको धनलाई आफ्नो ठान्छन्, जसले गर्दा उनीहरू नरकगामी हुन्छन्" ।।३६।।
गृह्णन्ति यावतः पांसून् क्रन्दतामश्रुबिन्दवः ।
विप्राणां हृतवृत्तीनां वदान्यानां कुटुंबिनाम् ॥ ३७ ॥
राजानो राजकुल्याश्च तावतोऽब्दान्निरङ्कुशाः ।
कुंभीपाकेषु पच्यन्ते ब्रह्मदायापहारिणः ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः "सम्पत्ति खोसिएका उदार ब्राह्मणहरू रुँदा उनीहरूका आँसुले जति धूलाका कणहरू भिज्छन्, त्यति नै वर्षसम्म ती निरङ्कुश राजा र उनका वंशजहरू कुम्भीपाक नरकमा पचिनुपर्छ" ।।३७–३८।।
स्वदत्तां परदत्तां वा ब्रह्मवृत्तिं हरेच्च यः ।
षष्टिवर्षसहस्राणि विष्ठायां जायते कृमिः ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः "आफूले दिएको वा अरूले दिएको ब्राह्मणको जीविका (वृत्ति) जसले हरण गर्छ, उ साठी हजार वर्षसम्म विष्ठाको किरा भएर जन्मन्छ" ।।३९।।
न मे ब्रह्मधनं भूयाद् यद् गृध्वाल्पायुषो नराः ।
पराजिताश्च्युता राज्याद् भवन्त्युद्वेजिनोऽहयः ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः "म चाहन्छु कि ब्राह्मणको धन मेरो कहिल्यै नहोस् । त्यसको लोभले मानिस अल्पायु हुन्छन्, राज्यबाट च्युत हुन्छन् र पराजित भएर अर्को जन्ममा सर्प बन्नुपर्छ" ।।४०।।
विप्रं कृतागसमपि नैव द्रुह्यत मामकाः ।
घ्नन्तं बहु शपन्तं वा नमस्कुरुत नित्यशः ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे मेरा आत्मीयहरू ! ब्राह्मणले अपराध नै गरे पनि वा गाली नै गरे पनि उसप्रति कहिल्यै द्वेष नराख्नु, बरु सधैँ नमस्कार गर्नु" ।।४१।।
यथाहं प्रणमे विप्राननुकालं समाहितः ।
तथा नमत यूयं च योऽन्यथा मे स दण्डभाक् ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः "जसरी म एकाग्र भएर सधैँ ब्राह्मणलाई ढोग्छु, तिमीहरूले पनि त्यसै गर्नु । मेरो यस आज्ञालाई उल्लंघन गर्ने व्यक्ति दण्डको भागी हुनेछ" ।।४२।।
ब्राह्मणार्थो ह्यपहृतो हर्तारं पातयत्यधः ।
अजानन्तमपि ह्येनं नृगं ब्राह्मणगौरिव ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः "जसरी अनजानमा ब्राह्मणको गाई पर्न जाँदा राजा नृगले दुःख भोग्नुपर्यो, त्यसरी नै ब्राह्मणको धन अपहरण गर्दा मानिस अनजानमै भए पनि नरकको खाडलमा खस्छ" ।।४३।।
एवं विश्राव्य भगवान् मुकुन्दो द्वारकौकसः ।
पावनः सर्वलोकानां विवेश निजमंदिरम् ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे परीक्षित् ! समस्त लोकलाई पवित्र तुल्याउने भगवान् मुकुन्दले यसरी द्वारकावासीहरूलाई उपदेश दिएर आफ्नो दरबारमा प्रवेश गर्नुभयो ।।४४।।
इति
श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे उत्तरार्धे
नृगोपाख्यानं नाम चतुःषष्टितमोऽध्यायः ॥ ६४ ॥
🌸
••••••••••
🌸
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवत महापुराणको यो अध्याय राजा नृगको कथामा आधारित छ, जसले दानको महिमा र अन्जानमा हुने पापको गम्भीरतालाई प्रस्ट पार्छ। राजा नृग इक्ष्वाकु वंशका एक अत्यन्त धार्मिक र दानी राजा थिए। उनले आफ्नो जीवनकालमा अनगिन्ती गाईहरू र बहुमूल्य वस्तुहरू ब्राह्मणहरूलाई दान गरेका थिए। एक पटक उनले दान दिएको गाई हराएर पुनः उनकै गोठमा मिसिन पुग्यो र उनले थाहा नपाएर त्यही गाई अर्कै ब्राह्मणलाई दान दिए। जब गाईका वास्तविक मालिक र नयाँ प्राप्तकर्ता बीच विवाद भयो, तब राजाले दुवैलाई सम्झाउने प्रयास गरे। उनले गाईको साटो लाखौँ गाईहरू दिने प्रस्ताव राखे पनि दुवै ब्राह्मणहरू आफ्नो अडानमा कायमै रहे र असन्तुष्ट भएर फर्किए। यसरी धार्मिक हुँदाहुँदै पनि राजा नृग धर्मसङ्कटमा फसे। उनको मृत्युपछि यमराजले उनलाई पहिले पुण्य भोग्ने कि पाप भनी सोध्दा उनले पहिले पाप भोग्ने इच्छा गरे। यमराजको आज्ञाले उनी द्वारकाको एक कुवामा विशाल छेपारो भएर जन्मिए। धेरै समयपछि यदुवंशी राजकुमारहरूले उनलाई कुवामा देखेर निकाल्ने प्रयास गरे तर सफल भएनन्। अन्ततः भगवान् श्रीकृष्णले त्यहाँ आएर आफ्नो देब्रे हातले छुनासाथ नृगले दिव्य स्वरूप प्राप्त गरे। उनले भगवानको स्तुति गर्दै आफ्नो पूर्वजन्मको कथा सुनाए र आफ्नो मुक्तिका लागि प्रार्थना गरे। श्रीकृष्णको दर्शन पाएपछि उनी दिव्य विमान चढेर देवलोक प्रस्थान गरे। यो घटनापछि भगवान् श्रीकृष्णले आफ्ना परिजनहरूलाई ब्राह्मणको धन (ब्रह्मस्व) हरण गर्नु कति भयानक हुन्छ भन्ने शिक्षा दिनुभयो। उहाँले सम्झाउनुभयो कि विषले खानेलाई मात्र मार्छ तर ब्राह्मणको धनले त पुरै कुललाई भस्म गरिदिन्छ। अनजानमा गरिएको गल्तीले पनि राजा नृग जस्ता महादानीले त तल्लो योनिमा जन्म लिनुपर्यो भने जानीजानी पाप गर्नेको गति के होला भनी उहाँले सचेत गराउनुभयो। यस कथाले सत्कर्म गर्दा पनि सावधान रहनुपर्ने र अरूको हक अधिकार प्रति अत्यन्त सचेत हुनुपर्ने सन्देश दिन्छ।
दार्शनिक पक्ष
नृगोपाख्यानले कर्मको फल र ईश्वरको अनुकम्पाका बारेमा गहिरो दार्शनिक सन्देश प्रदान गर्दछ। यसले 'ब्रह्मस्व' अर्थात् ज्ञान र धर्मको संवाहकको अधिकारलाई अपमान गर्नुको परिणाम कति सूक्ष्म र शक्तिशाली हुन्छ भन्ने देखाउँछ। राजा नृगको छेपारो बन्ने कथाले मनुष्यले गरेका शुभ र अशुभ दुवै कर्मको फल अनिवार्य रूपमा भोग्नुपर्छ भन्ने कर्म सिद्धान्तलाई पुष्टि गर्दछ। यहाँ दार्शनिक दृष्टिले 'अन्जानमा गरिएको गल्ती' र 'जानीजानी गरिएको गल्ती' दुवैले फल दिने कुरा स्पष्ट पारिएको छ। भगवान् श्रीकृष्णको हस्तस्पर्शले नृगको मुक्ति हुनुले यो दर्शाउँछ कि अन्तिम सत्य र मुक्तिको मार्ग केवल भगवत्कृपा मात्र हो। भौतिक दान र यज्ञले स्वर्ग दिलाउन सक्छन् तर जन्म-मरणको चक्रबाट मुक्त हुनका लागि ईश्वरको प्रत्यक्ष अनुग्रह आवश्यक हुन्छ। यो कथाले 'अहङ्कार' र 'स्वामित्व' को त्यागको महत्त्वलाई पनि दर्साउँछ। राजा भएर पनि नृगले आफ्नो कर्मको फल स्वीकार गर्नु उनको विनयशीलताको परिचायक हो। साथै, श्रीकृष्णले दिनुभएको उपदेशले सामाजिक र आध्यात्मिक न्यायको सिद्धान्तलाई स्थापित गर्छ, जहाँ अरूको जीविकामा आघात पुर्याउनु सबैभन्दा ठूलो आध्यात्मिक पतन मानिएको छ।
No comments:
Post a Comment