श्रीमद्भागवत महापुराण
दशमस्कन्धः – एकोनसप्ततितमोऽध्यायः
श्रीशुक
उवाच–
नरकं निहतं श्रुत्वा तथोद्वाहं च योषिताम् ।
कृष्णेनैकेन बह्वीनां तद् दिदृक्षुः स्म नारदः ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे महाराज परीक्षित्! भगवान् श्रीकृष्णले नरकासुर (भौमासुर) लाई मारेर एक्लैले हजारौँ राजकुमारीहरूसँग विवाह गर्नुभएको वृत्तान्त सुनेपछि देवर्षि नारदलाई भगवान्को गृहस्थ जीवन हेर्ने तीव्र इच्छा भयो ।। १ ।।
चित्रं बतैतदेकेन वपुषा युगपत् पृथक् ।
गृहेषु द्व्यष्टसाहस्रं स्त्रिय एक उदावहत् ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः नारदजी सोच्न थाल्नुभयो– "अहो! कति आश्चर्यको कुरा! एउटै कृष्णले एकै शरीरद्वारा, एकै समयमा पृथक्-पृथक् सोह्र हजार घरमा सोह्र हजार कन्याहरूसँग कसरी विवाह गर्नुभयो!" ।। २ ।।
इत्युत्सुको द्वारवतीं देवर्षिर्द्रष्टुमागमत् ।
पुष्पितोपवनारामद्विजालिकुलनादिताम् ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्को त्यो लीला हेर्ने उत्सुकताले भरिएका देवर्षि नारद द्वारका पुग्नुभयो । त्यहाँका उपवन र बगैँचाहरू ढकमक्क फुलेका फूलले सुशोभित थिए र विभिन्न जातका पशुपक्षी एवं भमराहरूको गुञ्जनले गुञ्जायमान थिए ।। ३ ।।
उत्फुल्लेन्दीवराम्भोजकह्लारकुमुदोत्पलैः ।
छुरितेषु सरःसूच्चैः कूजितां हंससारसैः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः द्वारकाका सुन्दर जलाशयहरूमा नीलो, रातो र सेतो कमल तथा कुमुद आदि पुष्पहरू फुलिरहेका थिए । सरोवरहरूमा हाँस र सारसहरू मधुर स्वरमा कराइरहेका थिए ।। ४ ।।
प्रासादलक्षैर्नवभिर्जुष्टां स्फाटिकराजतैः ।
महामरकतप्रख्यैः स्वर्णरत्नंपरिच्छदैः ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः द्वारकापुरीमा स्फटिक र चाँदीले बनेका नौ लाख दरबारहरू थिए, जो बहुमूल्य पन्ना, सुवर्ण र रत्नजडित सामग्रीहरूले जगमगाइरहेका थिए ।। ५ ।।
विभक्तरथ्यापथचत्वरापणैः
शालासभाभी रुचिरां सुरालयैः ।
संसिक्तमार्गाङ्गनवीथिदेहलीं
पतत्पताकाध्वजवारितातपाम् ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः व्यवस्थित रूपले विभाजित राजमार्ग, सडक, चौबाटो, बजार, पाठशाला, सभाभवन र देवमन्दिरहरूले द्वारकापुरी अत्यन्त रमणीय देखिन्थ्यो । त्यहाँका सडक, चोक, गल्ली र ढोकाका सँघारहरूमा सुगन्धित जल छर्किएको थियो । जताततै फहराइरहेका ध्वजा-पताकाहरूले सूर्यको तापलाई छेकेर शीतल छाया प्रदान गरिरहेका थिए ।। ६ ।।
तस्यामन्तःपुरं श्रीमदर्चितं सर्वधिष्ण्यपैः ।
हरेः स्वकौशलं यत्र त्वष्ट्रा कार्त्स्न्येन दर्शितम् ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस नगरको अन्तःपुर (महल) त झन् अद्भुत थियो, जसको लोकपालहरूले समेत प्रशंसा गर्दथे । देवशिल्पी विश्वकर्माले आफ्नो सम्पूर्ण शिल्प-कौशल प्रयोग गरेर त्यसलाई निर्माण गरेका थिए ।। ७ ।।
तत्र षोडशभिः सद्मसहस्रैः समलङ्कृतम् ।
विवेशैकतमं शौरेः पत्नीैनां भवनं महत् ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीकृष्णका सोह्र हजार रानीहरूका लागि बनाइएका पृथक्-पृथक् महलहरूमध्ये नारदजी एउटा भव्य महलमा प्रवेश गर्नुभयो ।। ८ ।।
विष्टब्धं विद्रुमस्तंभैर्वैदूर्यफलकोत्तमैः ।
इन्द्रनीलमयैः कुड्यैर्जगत्या चाहतत्विषा ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यो भवन मुगाका खम्बा, वैदूर्यमणिको छत र इन्द्रनीलमणिको भित्ताले बनेको थियो । त्यहाँको भुइँ यस्तो चम्किलो मणिको थियो, जसको चमक कहिल्यै कम हुँदैनथ्यो ।। ९ ।।
वितानैर्निर्मितैस्त्वष्ट्रा मुक्तादामविलम्बिभिः ।
दान्तैरासनपर्यङ्कैर्मण्युत्तमपरिष्कृतैः ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ विश्वकर्माद्वारा निर्मित सुन्दर चँदुवाहरूमा मोतीका गुच्छाहरू झुण्डिएका थिए । हात्तीका दाँतले बनेका आसन र पलङहरूमा बहुमूल्य रत्नहरू जडिएका थिए ।। १० ।।
दासीभिर्निष्ककण्ठीभिः सुवासोभिरलङ्कृतम् ।
पुम्भिः सकञ्चुकोष्णीषसुवस्त्रमणिकुण्डलैः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः सुनको हार र सुन्दर वस्त्र पहिरिएका दासीहरू तथा कोट, पगरी र रत्नजडित कुण्डल लगाएका सेवकहरूले त्यो भवन सुसज्जित थियो ।। ११ ।।
रत्नवप्रदीपनिकरद्युतिभिर्निरस्त-ध्वान्तं
विचित्रवलभीषु शिखण्डिनोऽङ्ग ।
नृत्यन्ति यत्र विहितागुरुधूपमक्षै-
र्निर्यान्तमीक्ष्य घनबुद्धय उन्नदन्तः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजा! त्यहाँ जडित रत्नहरूको उज्यालोले अन्धकारलाई पूर्णतया नष्ट गरेको थियो । झ्यालहरूबाट निस्किएको अगरबत्तीको सुगन्धित धूँवालाई देखेर बुईँगलमा बसेका मयूरहरूले त्यसलाई बादल सम्झिएर केका (आवाज) गर्दै नाच्न थाल्दथे ।। १२ ।।
तस्मिन्समानगुणरूपवयःसुवेष-
दासीसहस्रयुतयानुसवं गृहिण्या ।
विप्रो ददर्श चमरव्यजनेन रुक्म-
दण्डेन सात्वतपतिं परिवीजयन्त्या ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः देवर्षि नारदले त्यस दिव्य महलमा भगवान् श्रीकृष्णलाई रुक्मिणीका साथमा देख्नुभयो । त्यहाँ समान रूप र उमेरका हजारौँ दासीहरू सेवामा संलग्न थिए भने रुक्मिणी स्वयंले सुनको डन्डी भएको चमर (पङ्खा) ले भगवान् श्रीकृष्णलाई सेवा गरिरहनुभएको थियो ।। १३ ।।
तं सन्निरीक्ष्य भगवान् सहसोत्थितः
श्री-पर्यङ्कतः सकलधर्मभृतां वरिष्ठः ।
आनम्य पादयुगलं शिरसा किरीट-
जुष्टेन साञ्जलिरवीविशदासने स्वे ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः नारदजीलाई देख्नेबित्तिकै धर्मरक्षकहरूका शिरोमणि भगवान् श्रीकृष्ण शय्याबाट उठ्नुभयो । उहाँले मुकुटसहितको शिर झुकाएर नारदजीको पाउमा प्रणाम गर्नुभयो र हात जोडेर उहाँलाई आफ्नै आसनमा बसाउनुभयो ।। १४ ।।
तस्यावनिज्य चरणौ तदपः स्वमूर्ध्ना
बिभ्रज्जगद्गुरुतरोऽपि सतां पतिर्हि ।
ब्रह्मण्यदेव इति यद्गुणनाम युक्तं
तस्यैव यच्चरणशौचमशेषतीर्थम् ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः जगत्का परम गुरु हुनुभए तापनि भगवान् श्रीकृष्णले नारदजीको गोडा धोएर त्यो जल आफ्नो शिरमा चढाउनुभयो । ब्राह्मणलाई आफ्नो आराध्य मान्ने हुनाले उहाँको 'ब्रह्मण्यदेव' नाम सार्थक छ । वास्तवमा उहाँको चरण धोएको जल (गङ्गा) नै समस्त तीर्थहरूको स्रोत हो ।। १५ ।।
संपूज्य देवऋषिवर्यमृषिः पुराणो
नारायणो नरसखो विधिनोदितेन ।
वाण्याभिभाष्य मितयामृतमिष्टया तं
प्राह प्रभो भगवते करवाम हे किम् ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः पुरातन ऋषि, नरका सखा भगवान् नारायणले शास्त्रोक्त विधिले देवर्षि नारदको पूजा र सत्कार गर्नुभयो । त्यसपछि मधुर र अमृततुल्य वाणीले भन्नुभयो– "हे प्रभो! हामी हजुरको के सेवा गरौँ?" ।। १६ ।।
नारद उवाच–
नैवाद्भुतं त्वयि विभोऽखिललोकनाथे
मैत्री जनेषु सकलेषु दमः खलानाम् ।
निःश्रेयसाय हि जगत्स्थितिरक्षणाभ्यां
स्वैरावतार उरुगाय विदाम सुष्ठु ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः नारदजीले भन्नुभयो– हे विभो! हजुर समस्त लोकका स्वामी हुनुहुन्छ । भक्तहरूप्रति मैत्रीभाव र दुष्टहरूलाई दण्ड दिनु हजुरका लागि कुनै आश्चर्यको कुरा होइन । जगत्को कल्याण, स्थिति र रक्षाका लागि हजुरले स्वेच्छाले अवतार लिनुभएको हो भन्ने कुरा हामी राम्ररी जान्दछौँ ।। १७ ।।
दृष्टं तवाङ्घ्रियुगलं जनतापवर्गं
ब्रह्मादिभिर्हृदि विचिन्त्यमगाधबोधैः ।
संसारकूपपतितोत्तरणावलम्बं
ध्यायंश्चराम्यनुगृहाण यथा स्मृतिः स्यात् ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः अगाध ज्ञान भएका ब्रह्मादिले हृदयमा चिन्तन गर्ने र शरणागतलाई मोक्ष दिने हजुरको चरणकमलको मैले दर्शन पाएँ । संसाररूपी अन्धकुवामा खसेकाहरूका लागि हजुरको चरण नै एकमात्र सहारा हो । अब मलाई यस्तो अनुग्रह गर्नुहोस् कि म सधैँ हजुरकै ध्यान गर्दै सर्वत्र विचरण गर्न सकूँ ।। १८ ।।
ततोऽन्यदाविशद् गेहं कृष्णपत्न्याः स नारदः ।
योगेश्वरेश्वरस्याङ्ग योगमायाविवित्सया ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजा परीक्षित्! त्यसपछि योगेश्वरका पनि ईश्वर श्रीकृष्णको योगमायाको रहस्य बुझ्ने इच्छाले नारदजी उहाँकी अर्की पत्नीको महलमा प्रवेश गर्नुभयो ।। १९ ।।
दीव्यन्तमक्षैस्तत्रापि प्रियया चोद्धवेन च ।
पूजितः परया भक्त्या प्रत्युत्थानासनादिभिः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ पनि उहाँले भगवान् श्रीकृष्णलाई आफ्नी प्रियतमा र उद्धवजीका साथमा पासा खेलिरहेको देख्नुभयो । भगवानले उठेर नारदजीको भव्य स्वागत गर्नुभयो र भक्तिपूर्वक आसन प्रदान गरी पूजा गर्नुभयो ।। २० ।।
पृष्टश्चाविदुषेवासौ कदाऽऽयातो भवानिति ।
क्रियते किं नु पूर्णानामपूर्णैरस्मदादिभिः ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः केही नजानेको जस्तो गरी भगवानले सोध्नुभयो– "हजुर कहिले आउनुभयो? हजुर त पूर्णकाम हुनुहुन्छ, हामीजस्ता अपूर्ण गृहस्थहरूले हजुरको के सेवा गर्न सक्छौँ र?" ।। २१ ।।
अथापि ब्रूहि नो ब्रह्मन् जन्मैतच्छोभनं कुरु ।
स तु विस्मित उत्थाय तूष्णीमन्यदगाद् गृहम् ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः "तैपनि हे ब्रह्मन्! केही आज्ञा गर्नुहोस्, जसले गर्दा हाम्रो यो जन्म सफल होस् ।" भगवान्को यस्तो वचन सुनेर आश्चर्यचकित हुनुभएका नारदजी त्यहाँबाट चुपचाप अर्को महलमा जानुभयो ।। २२ ।।
तत्राप्यचष्ट गोविन्दं लालयन्तं सुताञ्छिशून् ।
ततोऽन्यस्मिन्गृहेऽपश्यन्मज्जनाय कृतोद्यमम् ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस अर्को महलमा पुग्दा नारदजीले गोविन्दलाई आफ्ना साना छोराछोरीलाई स्नेह गरिरहेको देख्नुभयो । फेरि अर्को घरमा जाँदा उहाँ स्नानको तयारी गरिरहनुभएको देखियो ।। २३ ।।
जुह्वन्तं च वितानाग्नीन् यजन्तं पञ्चभिर्मखैः ।
भोजयन्तं द्विजान् क्वापि भुञ्जानमवशेषितम् ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः कतै उहाँ अग्निहोत्र गरिरहनुभएको, कतै पञ्चमहायज्ञद्वारा देवपूजा गरिरहनुभएको, कतै ब्राह्मणहरूलाई भोजन गराइरहेको र कतै स्वयंले यज्ञको अवशेष भोजन गरिरहेको देख्नुभयो ।। २४ ।।
क्वापि सन्ध्यामुपासीनं जपन्तं ब्रह्म वाग्यतम् ।
एकत्र चासिचर्मभ्यां चरन्तमसिवर्त्मसु ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः कतै उहाँ मौन रहेर सन्ध्योपासना र गायत्री जप गरिरहनुभएको थियो भने कतै ढाल-तरबार लिएर युद्धाभ्यास गरिरहनुभएको थियो ।। २५ ।।
अश्वैर्गजै रथैः क्वापि विचरन्तं गदाग्रजम् ।
क्वचिच्छयानं पर्यङ्के स्तूयमानं च वन्दिभिः ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः कतै भगवान् घोडा, हात्ती वा रथमा सवार भएर नगर भ्रमणमा निस्कनुभएको थियो भने कतै पलङमा विश्राम गरिरहँदा सूत-मागधहरूले उहाँको स्तुति गरिरहेका थिए ।। २६ ।।
मंत्रयन्तं च कस्मिंश्चिन्मंत्रिभिश्चोद्धवादिभिः ।
जलक्रीडारतं क्वापि वारमुख्याबलावृतम् ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः कुनै महलमा उहाँ उद्धव आदि मन्त्रीहरूसँग गम्भीर परामर्श गर्दै हुनुहुन्थ्यो भने कतै सुन्दरी स्त्रीहरूसँग जलक्रीडामा मग्न हुनुहुन्थ्यो ।। २७ ।।
कुत्रचिद् द्विजमुख्येभ्यो ददतं गाः स्वलङ्कृताः ।
इतिहासपुराणानि शृण्वन्तं मङ्गलानि च ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः कतै उत्तम ब्राह्मणहरूलाई आभूषणले सजिएका गाईहरू दान गरिरहनुभएको थियो भने कतै मङ्गलमय इतिहास र पुराणका कथाहरू सुनिरहनुभएको थियो ।। २८ ।।
हसन्तं हासकथया कदाचित् प्रियया गृहे ।
क्वापि धर्मं सेवमानमर्थकामौ च कुत्रचित् ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः कतै पत्नीसँग हाँसोठट्टा गरिरहनुभएको थियो, कतै धर्मको अनुष्ठान, कतै अर्थको उपार्जन त कतै कामको उपभोग गरिरहेको अवस्थामा श्रीकृष्ण देखिनुभयो ।। २९ ।।
ध्यायन्तमेकमासीनं पुरुषं प्रकृतेः परम् ।
शुश्रूषन्तं गुरून् क्वापि कामैर्भोगैः सपर्यया ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः कतै एकान्तमा बसेर प्रकृतिभन्दा परका परब्रह्मको ध्यान गरिरहनुभएको थियो भने कतै गुरुहरूको सेवा र उनीहरूलाई आवश्यक सामग्री जुटाउन व्यस्त हुनुहुन्थ्यो ।। ३० ।।
कुर्वन्तं विग्रहं कैश्चित् सन्धिं चान्यत्र केशवम् ।
कुत्रापि सह रामेण चिन्तयन्तं सतां शिवम् ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः कतै कसैसँग विग्रह (युद्ध) को चर्चा, कतै सन्धिको प्रस्ताव त कतै बलरामजीसँग बसेर भक्तहरूको कल्याणका बारेमा विचार-विमर्श गरिरहनुभएको थियो ।। ३१ ।।
पुत्राणां दुहितॄणां च काले विध्युपयापनम् ।
दारैर्वरैस्तत्सदृशैः कल्पयन्तं विभूतिभिः ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः कतै आफ्ना छोराछोरीहरूका लागि योग्य वर र वधु खोजेर धूमधामका साथ विवाहको तयारी र आयोजनामा लाग्नुभएको थियो ।। ३२ ।।
प्रस्थापनोपानयनैरपत्यानां महोत्सवान् ।
वीक्ष्य योगेश्वरेशस्य येषां लोका विसिस्मिरे ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः सन्तानलाई बिदा गर्ने वा स्वागत गर्ने जस्ता महोत्सवहरूमा व्यस्त योगेश्वर श्रीकृष्णको त्यो अद्भुत लीला देखेर सबै लोक विस्मित हुन्थे ।। ३३ ।।
यजन्तं सकलान् देवान् क्वापि क्रतुभिरूर्जितैः ।
पूर्तयन्तं क्वचिद् धर्मं कूर्पाराममठादिभिः ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः कतै विशाल यज्ञहरूद्वारा देवताहरूको पूजन गरिरहनुभएको थियो भने कतै इनार, बगैँचा र मठ-मन्दिर बनाएर समाजसेवा (पूर्त धर्म) मा लाग्नुभएको थियो ।। ३४ ।।
चरन्तं मृगयां क्वापि हयमारुह्य सैन्धवम् ।
घ्नन्तं तत्र पशून् मेध्यान् परीतं यदुपुङ्गवैः ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः कतै यादव वीरहरूका साथमा सिन्धु देशका उत्तम घोडामा चढेर शिकार खेलिरहनुभएको थियो ।। ३५ ।।
अव्यक्तलिङ्गं प्रकृतिष्वन्तःपुरगृहादिषु ।
क्वचिच्चरन्तं योगेशं तत्तद्भावबुभुत्सया ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः कतै प्रजाको मनोभाव बुझ्नका लागि भेष बदलेर गुप्त रूपमा विचरण गरिरहनुभएको थियो ।। ३६ ।।
अथोवाच हृषीकेशं नारदः प्रहसन्निव ।
योगमायोदयं वीक्ष्य मानुषीमीयुषो गतिम् ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी मनुष्यले झैँ अनेकौँ लीलाहरू गरिरहनुभएका भगवान्को योगमायाको प्रभाव देखेर नारदजीले मुस्कुराउँदै हृषीकेश श्रीकृष्णलाई भन्नुभयो ।। ३७ ।।
विदाम योगमायास्ते दुर्दर्शा अपि मायिनाम् ।
योगेश्वरात्मन् निर्भाता भवत्पादनिषेवया ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे योगेश्वर! हजुरको योगमाया ठूला-ठूला मायावीहरूका लागि पनि दुर्भेद्य छ, तर हजुरको चरणसेवाका कारण आज मैले त्यसको प्रत्यक्ष दर्शन गर्ने सौभाग्य पाएँ" ।। ३८ ।।
अनुजानीहि मां देव लोकांस्ते यशसाऽऽप्लुतान् ।
पर्यटामि तवोद्गायन् लीला भुवनपावनीम् ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे देव! अब मलाई विदा दिनुहोस् । हजुरको यशले भरिएको यस संसारमा म हजुरका पवित्र लीलाहरूको गान गर्दै सर्वत्र भ्रमण गर्नेछु" ।। ३९ ।।
श्रीभगवानुवाच–
ब्रह्मन् धर्मस्य वक्ताहं कर्ता तदनुमोदिता ।
तच्छिक्षयँल्लोकमिममास्थितः पुत्र मा खिदः ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो– "हे ब्रह्मन्! म धर्मको उपदेष्टा, कर्ता र समर्थक हुँ । लोकलाई मर्यादा र धर्म सिकाउनकै लागि मैले यो स्वरूप धारण गरेको हुँ । हे पुत्र! तिमी यो माया देखेर भ्रमित नहोऊ" ।। ४० ।।
श्रीशुक उवाच–
इत्याचरन्तं सद्धर्मान् पावनान् गृहमेधिनाम् ।
तमेव सर्वगेहेषु सन्तमेकं ददर्श ह ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– यसरी गृहस्थहरूलाई पवित्र गर्ने उत्तम धर्मको आचरण गरिरहनुभएका श्रीकृष्णलाई नारदजीले प्रत्येक घरमा भिन्न-भिन्न रूपमा तर एउटै समयमा देख्नुभयो ।। ४१ ।।
कृष्णस्यानन्तवीर्यस्य योगमायामहोदयम् ।
मुहुर्दृष्ट्वा ऋषिरभूद् विस्मितो जातकौतुकः ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः अनन्त शक्तिशाली भगवान् श्रीकृष्णको यो योगमायाको वैभव बारम्बार देखेर देवर्षि नारद अत्यन्त चकित र प्रसन्न हुनुभयो ।। ४२ ।।
इत्यर्थकामधर्मेषु कृष्णेन श्रद्धितात्मना ।
सम्यक् सभाजितः प्रीतस्तमेवानुस्मरन् ययौ ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः द्वारकाका प्रत्येक कार्यमा श्रद्धापूर्वक संलग्न भगवान् श्रीकृष्णद्वारा सत्कृत भएर नारदजी उहाँकै स्मरण गर्दै त्यहाँबाट प्रस्थान गर्नुभयो ।। ४३ ।।
एवं मनुष्यपदवीमनुवर्तमानो
नारायणोऽखिलभवाय गृहीतशक्तिः ।
रेमेऽङ्ग षोडशसहस्रवराङ्गनानां
सव्रीडसौहृदनिरीक्षणहासजुष्टः ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! यसरी समस्त संसारको हितका लागि अवतार लिनुभएका भगवान् नारायणले मानवीय मर्यादाको अनुसरण गर्दै सोह्र हजार रानीहरूसँग प्रेमपूर्ण कटाक्ष र मन्द मुस्कानका साथ लीला गर्नुभयो ।। ४४ ।।
यानीह विश्वविलयोद्भववृत्तिहेतुः
कर्माण्यनन्यविषयाणि हरीश्चकार ।
यस्त्वङ्ग गायति शृणोत्यनुमोदते वा
भक्तिर्भवेद्भगवति ह्यपवर्गमार्गे ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे महाराज परीक्षित्! जगत्को सृष्टि, पालन र संहारका कारण हुनुभएका भगवान् श्रीकृष्णले गर्नुभएका यी दिव्य लीलाहरूलाई जसले सुन्छ, गाउँछ वा प्रशंसा गर्दछ, उसले मोक्षको मार्ग प्रशस्त गर्ने भगवान्को निश्चल भक्ति प्राप्त गर्दछ ।। ४५ ।।
नरकं निहतं श्रुत्वा तथोद्वाहं च योषिताम् ।
कृष्णेनैकेन बह्वीनां तद् दिदृक्षुः स्म नारदः ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे महाराज परीक्षित्! भगवान् श्रीकृष्णले नरकासुर (भौमासुर) लाई मारेर एक्लैले हजारौँ राजकुमारीहरूसँग विवाह गर्नुभएको वृत्तान्त सुनेपछि देवर्षि नारदलाई भगवान्को गृहस्थ जीवन हेर्ने तीव्र इच्छा भयो ।। १ ।।
चित्रं बतैतदेकेन वपुषा युगपत् पृथक् ।
गृहेषु द्व्यष्टसाहस्रं स्त्रिय एक उदावहत् ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः नारदजी सोच्न थाल्नुभयो– "अहो! कति आश्चर्यको कुरा! एउटै कृष्णले एकै शरीरद्वारा, एकै समयमा पृथक्-पृथक् सोह्र हजार घरमा सोह्र हजार कन्याहरूसँग कसरी विवाह गर्नुभयो!" ।। २ ।।
इत्युत्सुको द्वारवतीं देवर्षिर्द्रष्टुमागमत् ।
पुष्पितोपवनारामद्विजालिकुलनादिताम् ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्को त्यो लीला हेर्ने उत्सुकताले भरिएका देवर्षि नारद द्वारका पुग्नुभयो । त्यहाँका उपवन र बगैँचाहरू ढकमक्क फुलेका फूलले सुशोभित थिए र विभिन्न जातका पशुपक्षी एवं भमराहरूको गुञ्जनले गुञ्जायमान थिए ।। ३ ।।
उत्फुल्लेन्दीवराम्भोजकह्लारकुमुदोत्पलैः ।
छुरितेषु सरःसूच्चैः कूजितां हंससारसैः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः द्वारकाका सुन्दर जलाशयहरूमा नीलो, रातो र सेतो कमल तथा कुमुद आदि पुष्पहरू फुलिरहेका थिए । सरोवरहरूमा हाँस र सारसहरू मधुर स्वरमा कराइरहेका थिए ।। ४ ।।
प्रासादलक्षैर्नवभिर्जुष्टां स्फाटिकराजतैः ।
महामरकतप्रख्यैः स्वर्णरत्नंपरिच्छदैः ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः द्वारकापुरीमा स्फटिक र चाँदीले बनेका नौ लाख दरबारहरू थिए, जो बहुमूल्य पन्ना, सुवर्ण र रत्नजडित सामग्रीहरूले जगमगाइरहेका थिए ।। ५ ।।
विभक्तरथ्यापथचत्वरापणैः
शालासभाभी रुचिरां सुरालयैः ।
संसिक्तमार्गाङ्गनवीथिदेहलीं
पतत्पताकाध्वजवारितातपाम् ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः व्यवस्थित रूपले विभाजित राजमार्ग, सडक, चौबाटो, बजार, पाठशाला, सभाभवन र देवमन्दिरहरूले द्वारकापुरी अत्यन्त रमणीय देखिन्थ्यो । त्यहाँका सडक, चोक, गल्ली र ढोकाका सँघारहरूमा सुगन्धित जल छर्किएको थियो । जताततै फहराइरहेका ध्वजा-पताकाहरूले सूर्यको तापलाई छेकेर शीतल छाया प्रदान गरिरहेका थिए ।। ६ ।।
तस्यामन्तःपुरं श्रीमदर्चितं सर्वधिष्ण्यपैः ।
हरेः स्वकौशलं यत्र त्वष्ट्रा कार्त्स्न्येन दर्शितम् ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस नगरको अन्तःपुर (महल) त झन् अद्भुत थियो, जसको लोकपालहरूले समेत प्रशंसा गर्दथे । देवशिल्पी विश्वकर्माले आफ्नो सम्पूर्ण शिल्प-कौशल प्रयोग गरेर त्यसलाई निर्माण गरेका थिए ।। ७ ।।
तत्र षोडशभिः सद्मसहस्रैः समलङ्कृतम् ।
विवेशैकतमं शौरेः पत्नीैनां भवनं महत् ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीकृष्णका सोह्र हजार रानीहरूका लागि बनाइएका पृथक्-पृथक् महलहरूमध्ये नारदजी एउटा भव्य महलमा प्रवेश गर्नुभयो ।। ८ ।।
विष्टब्धं विद्रुमस्तंभैर्वैदूर्यफलकोत्तमैः ।
इन्द्रनीलमयैः कुड्यैर्जगत्या चाहतत्विषा ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यो भवन मुगाका खम्बा, वैदूर्यमणिको छत र इन्द्रनीलमणिको भित्ताले बनेको थियो । त्यहाँको भुइँ यस्तो चम्किलो मणिको थियो, जसको चमक कहिल्यै कम हुँदैनथ्यो ।। ९ ।।
वितानैर्निर्मितैस्त्वष्ट्रा मुक्तादामविलम्बिभिः ।
दान्तैरासनपर्यङ्कैर्मण्युत्तमपरिष्कृतैः ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ विश्वकर्माद्वारा निर्मित सुन्दर चँदुवाहरूमा मोतीका गुच्छाहरू झुण्डिएका थिए । हात्तीका दाँतले बनेका आसन र पलङहरूमा बहुमूल्य रत्नहरू जडिएका थिए ।। १० ।।
दासीभिर्निष्ककण्ठीभिः सुवासोभिरलङ्कृतम् ।
पुम्भिः सकञ्चुकोष्णीषसुवस्त्रमणिकुण्डलैः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः सुनको हार र सुन्दर वस्त्र पहिरिएका दासीहरू तथा कोट, पगरी र रत्नजडित कुण्डल लगाएका सेवकहरूले त्यो भवन सुसज्जित थियो ।। ११ ।।
रत्नवप्रदीपनिकरद्युतिभिर्निरस्त-ध्वान्तं
विचित्रवलभीषु शिखण्डिनोऽङ्ग ।
नृत्यन्ति यत्र विहितागुरुधूपमक्षै-
र्निर्यान्तमीक्ष्य घनबुद्धय उन्नदन्तः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजा! त्यहाँ जडित रत्नहरूको उज्यालोले अन्धकारलाई पूर्णतया नष्ट गरेको थियो । झ्यालहरूबाट निस्किएको अगरबत्तीको सुगन्धित धूँवालाई देखेर बुईँगलमा बसेका मयूरहरूले त्यसलाई बादल सम्झिएर केका (आवाज) गर्दै नाच्न थाल्दथे ।। १२ ।।
तस्मिन्समानगुणरूपवयःसुवेष-
दासीसहस्रयुतयानुसवं गृहिण्या ।
विप्रो ददर्श चमरव्यजनेन रुक्म-
दण्डेन सात्वतपतिं परिवीजयन्त्या ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः देवर्षि नारदले त्यस दिव्य महलमा भगवान् श्रीकृष्णलाई रुक्मिणीका साथमा देख्नुभयो । त्यहाँ समान रूप र उमेरका हजारौँ दासीहरू सेवामा संलग्न थिए भने रुक्मिणी स्वयंले सुनको डन्डी भएको चमर (पङ्खा) ले भगवान् श्रीकृष्णलाई सेवा गरिरहनुभएको थियो ।। १३ ।।
तं सन्निरीक्ष्य भगवान् सहसोत्थितः
श्री-पर्यङ्कतः सकलधर्मभृतां वरिष्ठः ।
आनम्य पादयुगलं शिरसा किरीट-
जुष्टेन साञ्जलिरवीविशदासने स्वे ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः नारदजीलाई देख्नेबित्तिकै धर्मरक्षकहरूका शिरोमणि भगवान् श्रीकृष्ण शय्याबाट उठ्नुभयो । उहाँले मुकुटसहितको शिर झुकाएर नारदजीको पाउमा प्रणाम गर्नुभयो र हात जोडेर उहाँलाई आफ्नै आसनमा बसाउनुभयो ।। १४ ।।
तस्यावनिज्य चरणौ तदपः स्वमूर्ध्ना
बिभ्रज्जगद्गुरुतरोऽपि सतां पतिर्हि ।
ब्रह्मण्यदेव इति यद्गुणनाम युक्तं
तस्यैव यच्चरणशौचमशेषतीर्थम् ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः जगत्का परम गुरु हुनुभए तापनि भगवान् श्रीकृष्णले नारदजीको गोडा धोएर त्यो जल आफ्नो शिरमा चढाउनुभयो । ब्राह्मणलाई आफ्नो आराध्य मान्ने हुनाले उहाँको 'ब्रह्मण्यदेव' नाम सार्थक छ । वास्तवमा उहाँको चरण धोएको जल (गङ्गा) नै समस्त तीर्थहरूको स्रोत हो ।। १५ ।।
संपूज्य देवऋषिवर्यमृषिः पुराणो
नारायणो नरसखो विधिनोदितेन ।
वाण्याभिभाष्य मितयामृतमिष्टया तं
प्राह प्रभो भगवते करवाम हे किम् ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः पुरातन ऋषि, नरका सखा भगवान् नारायणले शास्त्रोक्त विधिले देवर्षि नारदको पूजा र सत्कार गर्नुभयो । त्यसपछि मधुर र अमृततुल्य वाणीले भन्नुभयो– "हे प्रभो! हामी हजुरको के सेवा गरौँ?" ।। १६ ।।
नारद उवाच–
नैवाद्भुतं त्वयि विभोऽखिललोकनाथे
मैत्री जनेषु सकलेषु दमः खलानाम् ।
निःश्रेयसाय हि जगत्स्थितिरक्षणाभ्यां
स्वैरावतार उरुगाय विदाम सुष्ठु ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः नारदजीले भन्नुभयो– हे विभो! हजुर समस्त लोकका स्वामी हुनुहुन्छ । भक्तहरूप्रति मैत्रीभाव र दुष्टहरूलाई दण्ड दिनु हजुरका लागि कुनै आश्चर्यको कुरा होइन । जगत्को कल्याण, स्थिति र रक्षाका लागि हजुरले स्वेच्छाले अवतार लिनुभएको हो भन्ने कुरा हामी राम्ररी जान्दछौँ ।। १७ ।।
दृष्टं तवाङ्घ्रियुगलं जनतापवर्गं
ब्रह्मादिभिर्हृदि विचिन्त्यमगाधबोधैः ।
संसारकूपपतितोत्तरणावलम्बं
ध्यायंश्चराम्यनुगृहाण यथा स्मृतिः स्यात् ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः अगाध ज्ञान भएका ब्रह्मादिले हृदयमा चिन्तन गर्ने र शरणागतलाई मोक्ष दिने हजुरको चरणकमलको मैले दर्शन पाएँ । संसाररूपी अन्धकुवामा खसेकाहरूका लागि हजुरको चरण नै एकमात्र सहारा हो । अब मलाई यस्तो अनुग्रह गर्नुहोस् कि म सधैँ हजुरकै ध्यान गर्दै सर्वत्र विचरण गर्न सकूँ ।। १८ ।।
ततोऽन्यदाविशद् गेहं कृष्णपत्न्याः स नारदः ।
योगेश्वरेश्वरस्याङ्ग योगमायाविवित्सया ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजा परीक्षित्! त्यसपछि योगेश्वरका पनि ईश्वर श्रीकृष्णको योगमायाको रहस्य बुझ्ने इच्छाले नारदजी उहाँकी अर्की पत्नीको महलमा प्रवेश गर्नुभयो ।। १९ ।।
दीव्यन्तमक्षैस्तत्रापि प्रियया चोद्धवेन च ।
पूजितः परया भक्त्या प्रत्युत्थानासनादिभिः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ पनि उहाँले भगवान् श्रीकृष्णलाई आफ्नी प्रियतमा र उद्धवजीका साथमा पासा खेलिरहेको देख्नुभयो । भगवानले उठेर नारदजीको भव्य स्वागत गर्नुभयो र भक्तिपूर्वक आसन प्रदान गरी पूजा गर्नुभयो ।। २० ।।
पृष्टश्चाविदुषेवासौ कदाऽऽयातो भवानिति ।
क्रियते किं नु पूर्णानामपूर्णैरस्मदादिभिः ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः केही नजानेको जस्तो गरी भगवानले सोध्नुभयो– "हजुर कहिले आउनुभयो? हजुर त पूर्णकाम हुनुहुन्छ, हामीजस्ता अपूर्ण गृहस्थहरूले हजुरको के सेवा गर्न सक्छौँ र?" ।। २१ ।।
अथापि ब्रूहि नो ब्रह्मन् जन्मैतच्छोभनं कुरु ।
स तु विस्मित उत्थाय तूष्णीमन्यदगाद् गृहम् ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः "तैपनि हे ब्रह्मन्! केही आज्ञा गर्नुहोस्, जसले गर्दा हाम्रो यो जन्म सफल होस् ।" भगवान्को यस्तो वचन सुनेर आश्चर्यचकित हुनुभएका नारदजी त्यहाँबाट चुपचाप अर्को महलमा जानुभयो ।। २२ ।।
तत्राप्यचष्ट गोविन्दं लालयन्तं सुताञ्छिशून् ।
ततोऽन्यस्मिन्गृहेऽपश्यन्मज्जनाय कृतोद्यमम् ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस अर्को महलमा पुग्दा नारदजीले गोविन्दलाई आफ्ना साना छोराछोरीलाई स्नेह गरिरहेको देख्नुभयो । फेरि अर्को घरमा जाँदा उहाँ स्नानको तयारी गरिरहनुभएको देखियो ।। २३ ।।
जुह्वन्तं च वितानाग्नीन् यजन्तं पञ्चभिर्मखैः ।
भोजयन्तं द्विजान् क्वापि भुञ्जानमवशेषितम् ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः कतै उहाँ अग्निहोत्र गरिरहनुभएको, कतै पञ्चमहायज्ञद्वारा देवपूजा गरिरहनुभएको, कतै ब्राह्मणहरूलाई भोजन गराइरहेको र कतै स्वयंले यज्ञको अवशेष भोजन गरिरहेको देख्नुभयो ।। २४ ।।
क्वापि सन्ध्यामुपासीनं जपन्तं ब्रह्म वाग्यतम् ।
एकत्र चासिचर्मभ्यां चरन्तमसिवर्त्मसु ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः कतै उहाँ मौन रहेर सन्ध्योपासना र गायत्री जप गरिरहनुभएको थियो भने कतै ढाल-तरबार लिएर युद्धाभ्यास गरिरहनुभएको थियो ।। २५ ।।
अश्वैर्गजै रथैः क्वापि विचरन्तं गदाग्रजम् ।
क्वचिच्छयानं पर्यङ्के स्तूयमानं च वन्दिभिः ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः कतै भगवान् घोडा, हात्ती वा रथमा सवार भएर नगर भ्रमणमा निस्कनुभएको थियो भने कतै पलङमा विश्राम गरिरहँदा सूत-मागधहरूले उहाँको स्तुति गरिरहेका थिए ।। २६ ।।
मंत्रयन्तं च कस्मिंश्चिन्मंत्रिभिश्चोद्धवादिभिः ।
जलक्रीडारतं क्वापि वारमुख्याबलावृतम् ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः कुनै महलमा उहाँ उद्धव आदि मन्त्रीहरूसँग गम्भीर परामर्श गर्दै हुनुहुन्थ्यो भने कतै सुन्दरी स्त्रीहरूसँग जलक्रीडामा मग्न हुनुहुन्थ्यो ।। २७ ।।
कुत्रचिद् द्विजमुख्येभ्यो ददतं गाः स्वलङ्कृताः ।
इतिहासपुराणानि शृण्वन्तं मङ्गलानि च ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः कतै उत्तम ब्राह्मणहरूलाई आभूषणले सजिएका गाईहरू दान गरिरहनुभएको थियो भने कतै मङ्गलमय इतिहास र पुराणका कथाहरू सुनिरहनुभएको थियो ।। २८ ।।
हसन्तं हासकथया कदाचित् प्रियया गृहे ।
क्वापि धर्मं सेवमानमर्थकामौ च कुत्रचित् ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः कतै पत्नीसँग हाँसोठट्टा गरिरहनुभएको थियो, कतै धर्मको अनुष्ठान, कतै अर्थको उपार्जन त कतै कामको उपभोग गरिरहेको अवस्थामा श्रीकृष्ण देखिनुभयो ।। २९ ।।
ध्यायन्तमेकमासीनं पुरुषं प्रकृतेः परम् ।
शुश्रूषन्तं गुरून् क्वापि कामैर्भोगैः सपर्यया ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः कतै एकान्तमा बसेर प्रकृतिभन्दा परका परब्रह्मको ध्यान गरिरहनुभएको थियो भने कतै गुरुहरूको सेवा र उनीहरूलाई आवश्यक सामग्री जुटाउन व्यस्त हुनुहुन्थ्यो ।। ३० ।।
कुर्वन्तं विग्रहं कैश्चित् सन्धिं चान्यत्र केशवम् ।
कुत्रापि सह रामेण चिन्तयन्तं सतां शिवम् ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः कतै कसैसँग विग्रह (युद्ध) को चर्चा, कतै सन्धिको प्रस्ताव त कतै बलरामजीसँग बसेर भक्तहरूको कल्याणका बारेमा विचार-विमर्श गरिरहनुभएको थियो ।। ३१ ।।
पुत्राणां दुहितॄणां च काले विध्युपयापनम् ।
दारैर्वरैस्तत्सदृशैः कल्पयन्तं विभूतिभिः ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः कतै आफ्ना छोराछोरीहरूका लागि योग्य वर र वधु खोजेर धूमधामका साथ विवाहको तयारी र आयोजनामा लाग्नुभएको थियो ।। ३२ ।।
प्रस्थापनोपानयनैरपत्यानां महोत्सवान् ।
वीक्ष्य योगेश्वरेशस्य येषां लोका विसिस्मिरे ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः सन्तानलाई बिदा गर्ने वा स्वागत गर्ने जस्ता महोत्सवहरूमा व्यस्त योगेश्वर श्रीकृष्णको त्यो अद्भुत लीला देखेर सबै लोक विस्मित हुन्थे ।। ३३ ।।
यजन्तं सकलान् देवान् क्वापि क्रतुभिरूर्जितैः ।
पूर्तयन्तं क्वचिद् धर्मं कूर्पाराममठादिभिः ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः कतै विशाल यज्ञहरूद्वारा देवताहरूको पूजन गरिरहनुभएको थियो भने कतै इनार, बगैँचा र मठ-मन्दिर बनाएर समाजसेवा (पूर्त धर्म) मा लाग्नुभएको थियो ।। ३४ ।।
चरन्तं मृगयां क्वापि हयमारुह्य सैन्धवम् ।
घ्नन्तं तत्र पशून् मेध्यान् परीतं यदुपुङ्गवैः ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः कतै यादव वीरहरूका साथमा सिन्धु देशका उत्तम घोडामा चढेर शिकार खेलिरहनुभएको थियो ।। ३५ ।।
अव्यक्तलिङ्गं प्रकृतिष्वन्तःपुरगृहादिषु ।
क्वचिच्चरन्तं योगेशं तत्तद्भावबुभुत्सया ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः कतै प्रजाको मनोभाव बुझ्नका लागि भेष बदलेर गुप्त रूपमा विचरण गरिरहनुभएको थियो ।। ३६ ।।
अथोवाच हृषीकेशं नारदः प्रहसन्निव ।
योगमायोदयं वीक्ष्य मानुषीमीयुषो गतिम् ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी मनुष्यले झैँ अनेकौँ लीलाहरू गरिरहनुभएका भगवान्को योगमायाको प्रभाव देखेर नारदजीले मुस्कुराउँदै हृषीकेश श्रीकृष्णलाई भन्नुभयो ।। ३७ ।।
विदाम योगमायास्ते दुर्दर्शा अपि मायिनाम् ।
योगेश्वरात्मन् निर्भाता भवत्पादनिषेवया ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे योगेश्वर! हजुरको योगमाया ठूला-ठूला मायावीहरूका लागि पनि दुर्भेद्य छ, तर हजुरको चरणसेवाका कारण आज मैले त्यसको प्रत्यक्ष दर्शन गर्ने सौभाग्य पाएँ" ।। ३८ ।।
अनुजानीहि मां देव लोकांस्ते यशसाऽऽप्लुतान् ।
पर्यटामि तवोद्गायन् लीला भुवनपावनीम् ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे देव! अब मलाई विदा दिनुहोस् । हजुरको यशले भरिएको यस संसारमा म हजुरका पवित्र लीलाहरूको गान गर्दै सर्वत्र भ्रमण गर्नेछु" ।। ३९ ।।
श्रीभगवानुवाच–
ब्रह्मन् धर्मस्य वक्ताहं कर्ता तदनुमोदिता ।
तच्छिक्षयँल्लोकमिममास्थितः पुत्र मा खिदः ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो– "हे ब्रह्मन्! म धर्मको उपदेष्टा, कर्ता र समर्थक हुँ । लोकलाई मर्यादा र धर्म सिकाउनकै लागि मैले यो स्वरूप धारण गरेको हुँ । हे पुत्र! तिमी यो माया देखेर भ्रमित नहोऊ" ।। ४० ।।
श्रीशुक उवाच–
इत्याचरन्तं सद्धर्मान् पावनान् गृहमेधिनाम् ।
तमेव सर्वगेहेषु सन्तमेकं ददर्श ह ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– यसरी गृहस्थहरूलाई पवित्र गर्ने उत्तम धर्मको आचरण गरिरहनुभएका श्रीकृष्णलाई नारदजीले प्रत्येक घरमा भिन्न-भिन्न रूपमा तर एउटै समयमा देख्नुभयो ।। ४१ ।।
कृष्णस्यानन्तवीर्यस्य योगमायामहोदयम् ।
मुहुर्दृष्ट्वा ऋषिरभूद् विस्मितो जातकौतुकः ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः अनन्त शक्तिशाली भगवान् श्रीकृष्णको यो योगमायाको वैभव बारम्बार देखेर देवर्षि नारद अत्यन्त चकित र प्रसन्न हुनुभयो ।। ४२ ।।
इत्यर्थकामधर्मेषु कृष्णेन श्रद्धितात्मना ।
सम्यक् सभाजितः प्रीतस्तमेवानुस्मरन् ययौ ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः द्वारकाका प्रत्येक कार्यमा श्रद्धापूर्वक संलग्न भगवान् श्रीकृष्णद्वारा सत्कृत भएर नारदजी उहाँकै स्मरण गर्दै त्यहाँबाट प्रस्थान गर्नुभयो ।। ४३ ।।
एवं मनुष्यपदवीमनुवर्तमानो
नारायणोऽखिलभवाय गृहीतशक्तिः ।
रेमेऽङ्ग षोडशसहस्रवराङ्गनानां
सव्रीडसौहृदनिरीक्षणहासजुष्टः ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! यसरी समस्त संसारको हितका लागि अवतार लिनुभएका भगवान् नारायणले मानवीय मर्यादाको अनुसरण गर्दै सोह्र हजार रानीहरूसँग प्रेमपूर्ण कटाक्ष र मन्द मुस्कानका साथ लीला गर्नुभयो ।। ४४ ।।
यानीह विश्वविलयोद्भववृत्तिहेतुः
कर्माण्यनन्यविषयाणि हरीश्चकार ।
यस्त्वङ्ग गायति शृणोत्यनुमोदते वा
भक्तिर्भवेद्भगवति ह्यपवर्गमार्गे ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे महाराज परीक्षित्! जगत्को सृष्टि, पालन र संहारका कारण हुनुभएका भगवान् श्रीकृष्णले गर्नुभएका यी दिव्य लीलाहरूलाई जसले सुन्छ, गाउँछ वा प्रशंसा गर्दछ, उसले मोक्षको मार्ग प्रशस्त गर्ने भगवान्को निश्चल भक्ति प्राप्त गर्दछ ।। ४५ ।।
इति
श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे उत्तरार्धे कृष्णगार्हस्थ्यदर्शनं
नाम एकोनसप्ततिमोऽध्यायः ॥ ६९ ॥
🌸
••••••••••
🌸
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवत महापुराणको दशम स्कन्ध अन्तर्गतको ६९ औँ अध्यायमा भगवान् श्रीकृष्णको अद्भुत योगमाया र उहाँको गृहस्थ जीवनको वर्णन गरिएको छ। जब भगवान् श्रीकृष्णले नरकासुरको वध गरेर त्यहाँ बन्दी बनाइएका १६,१०० कन्याहरूलाई उद्धार गरी उनीहरूसँग विवाह गर्नुभयो, तब यो अलौकिक समाचार सुनेर देवर्षि नारदलाई ठूलो कौतूहल भयो। एउटै श्रीकृष्णले कसरी १६,००० भन्दा बढी पत्नीहरूसँग गृहस्थ धर्म निर्वाह गरिरहनुभएको होला भन्ने जिज्ञासा मेटाउन नारदजी द्वारकापुरी पुग्नुभयो। द्वारकाको वैभव र सुन्दरता वर्णन गर्दै नारदजी पहिलो महलमा प्रवेश गर्दा त्यहाँ श्रीकृष्णलाई रुक्मिणीबाट सेवा लिइरहेको अवस्थामा पाउनुभयो। श्रीकृष्णले नारदजीको भव्य सत्कार गर्नुभयो र उहाँको चरण धोएको जल आफ्नो शिरमा चढाउनुभयो। नारदजी त्यहाँबाट निस्केर अर्को महलमा जाँदा त्यहाँ श्रीकृष्ण उद्धवसँग पासा खेलिरहेको अवस्थामा भेटिनुभयो। यसरी नारदजी प्रत्येक महलमा जाँदा श्रीकृष्णलाई भिन्न-भिन्न कार्यमा संलग्न भएको देख्नुभयो। कतै उहाँ छोराछोरीलाई स्नेह गर्दै हुनुहुन्थ्यो, कतै यज्ञ गर्दै हुनुहुन्थ्यो, कतै मन्त्रीहरूसँग सल्लाह गर्दै हुनुहुन्थ्यो भने कतै ब्राह्मणहरूलाई दान दिँदै हुनुहुन्थ्यो। नारदजीले श्रीकृष्णलाई कतै घोडा चढिरहेको, कतै सुतिरहेको, कतै स्नान गरिरहेको र कतै हास्य-विनोदमा मस्त भएको अवस्थामा पाउनुभयो। यो दृश्य देखेर नारदजी चकित हुनुभयो किनभने ती सबै घटनाहरू एकै समयमा घटिरहेका थिए। श्रीकृष्णले १६,००० वटै महलमा उत्तिकै समय र ध्यान दिएर गृहस्थको धर्म पालन गरिरहनुभएको थियो। नारदजीले भगवान्को यो योगमायाको शक्तिको मुक्तकण्ठले प्रशंसा गर्नुभयो। भगवान्ले नारदजीलाई भन्नुभयो कि उहाँले यी सबै कार्यहरू लोकलाई धर्म र मर्यादा सिकाउनका लागि गरिरहनुभएको हो। अन्त्यमा नारदजी भगवान्को भक्तिमा लीन हुँदै त्यहाँबाट प्रस्थान गर्नुभयो। यो कथाले भगवान् श्रीकृष्णको सर्वव्यापकता र उहाँको अचिन्त्य शक्तिको परिचय दिन्छ। यस अध्यायले देखाउँछ कि भगवान् आफ्ना हरेक भक्तको भाव अनुसार फरक-फरक रूपमा उपस्थित हुन सक्नुहुन्छ। यो लीला वास्तवमा संसारका गृहस्थीहरूका लागि एक आदर्श मार्गचित्र पनि हो। भगवान्को यो दिव्य स्वरूपलाई बुझ्न र अनुभव गर्न केवल भक्ति नै एकमात्र माध्यम हो भन्ने सन्देश यहाँ पाइन्छ।
दार्शनिक पक्ष
यो अध्यायले वेदान्त र भक्तिको गहिरो दार्शनिक सम्बन्धलाई प्रष्ट पार्छ। भगवान् श्रीकृष्णको एकै समयमा हजारौँ रूपमा प्रकट हुनुले उहाँको 'सर्वव्यापकता' र 'अद्वैत' स्वरूपलाई सङ्केत गर्दछ। दार्शनिक रूपमा, श्रीकृष्ण परमात्मा हुनुहुन्छ र १६,००० रानीहरू जीवात्माका प्रतीक हुन्, जसलाई परमात्माले आफ्नै शक्तिका आधारमा आश्रय दिनुभएको छ। भगवान्ले गृहस्थ धर्मको पालन गरेर देखाउनुको अर्थ 'कर्मयोग' को महत्त्वलाई स्थापित गर्नु हो, जहाँ भगवान् स्वयं भन्नुहुन्छ कि उहाँले लोक-कल्याणका लागि कर्म गरिरहनुभएको छ। योगमायाको यो खेलले संसार मिथ्या भए तापनि यसमा गरिने धर्म र कर्तव्य सत्य हुनुपर्छ भन्ने शिक्षा दिन्छ। परमात्मा एउटै भए तापनि भक्तको रुचि र आवश्यकता अनुसार उहाँ अनन्त रूपमा प्रकट हुन सक्नुहुन्छ भन्ने 'बहुस्याम्' को धारणा यहाँ चरितार्थ भएको छ। नारदको विस्मयले मानवीय बुद्धिको सीमा र ईश्वरीय शक्तिको अनन्ततालाई दर्शाउँछ। भगवान्ले ब्राह्मणको पाउ धोएर 'विनय' र 'मर्यादा' को दर्शन दिनुभएको छ, जसले अहंकार त्यागको सन्देश दिन्छ। यस अध्यायको दर्शनले भक्ति र ज्ञानलाई जोड्दै ईश्वरलाई पाउन संसार त्याग्नुपर्दछ भन्ने अनिवार्य छैन, बरु संसारमै रहेर भगवान्मा चित्त लगाउन सकिन्छ भन्ने पुष्टि गर्दछ। अन्त्यमा, श्रीकृष्णको यो लीलाले आत्माको स्वतन्त्रता र ईश्वरको अनुग्रह बीचको मधुर सम्बन्धलाई व्याख्या गरेको छ।
No comments:
Post a Comment