श्रीमद्भागवत महापुराण
एकादशः स्कंधः –चतुर्दशोऽध्यायः
उद्धव उवाच –
नेपाली भावानुवादः उद्धवले सोधे– हे कृष्ण! ब्रह्मवादी महात्माहरूले आत्मकल्याणका लागि धेरै साधनहरू छन् भनी बताउँछन्। ती सबै साधनहरू आ-आफ्नो स्थानमा श्रेष्ठ छन् वा तीमध्ये कुनै एउटा मात्र मुख्य छ? कृपया स्पष्ट पारिदिनुहोस् ।। १ ।।
भवतोदाहृतः स्वामिन् भक्तियोगोऽनपेक्षितः ।
निरस्य सर्वतः सङ्गं येन त्वय्याविशेन्मनः ।। २ ।।
नेपाली भावानुवादः हे स्वामिन्! हजुरले त निष्काम भक्तियोगलाई नै परम साधनका रूपमा बताउनुभयो, जसको माध्यमबाट सबै प्रकारका आसक्तिहरू हटेर मन हजुरमा नै तल्लीन हुन सकोस् ।। २ ।।
श्रीभगवानुवाच –
कालेन नष्टा प्रलये वाणीयं वेदसंज्ञिता ।
मयाऽऽदौ ब्रह्मणे प्रोक्ता धर्मो यस्यां मदात्मकः ।। ३ ।।
नेपाली भावानुवादः भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो– वेदवाणी प्रलयका समयमा कालक्रमले लोप भएको थियो। सृष्टिको आरम्भमा मैले पुनः ब्रह्माजीलाई यसको उपदेश दिएँ, जसमा मेरो स्वरूप स्वरूप भएको भागवत धर्मको वर्णन गरिएको छ ।। ३ ।।
तेन प्रोक्ता च पुत्राय मनवे पूर्वजाय सा ।
ततो भृग्वादयोऽगृह्णन् सप्त ब्रह्ममहर्षयः ।। ४ ।।
नेपाली भावानुवादः ब्रह्माजीले उक्त वेदवाणी आफ्ना ज्येष्ठ पुत्र स्वायम्भुव मनुलाई सिकाउनुभयो र उहाँबाट भृगु, मरीचि, अत्रि, अङ्गिरा, पुलस्त्य, पुलह र क्रतु गरी सात ब्रह्मर्षिहरूले यो ज्ञान ग्रहण गरे ।। ४ ।।
तेभ्यः पितृभ्यस्तत्पुत्रा देवदानवगुह्यकाः ।
मनुष्याः सिद्धगन्धर्वाः सविद्याधरचारणाः ।। ५ ।।
विदेवाः किन्नरा नागा रक्षः किम्पुरुषादयः ।
यस्तेषां प्रकृतयो रजः सत्त्वतमोभुवः ।। ६ ।।
नेपाली भावानुवादः ती सात महर्षिहरूबाट उनीहरूका सन्तान देवता, दानव, गुह्यक, मनुष्य, सिद्ध, गन्धर्व, विद्याधर, चारण, किन्नर, नाग र राक्षस आदिले यो ज्ञान प्राप्त गरे। सत्त्व, रज र तम गुणको प्रभावले उनीहरूको प्रकृति र स्वभाव पनि भिन्न-भिन्न भयो ।। ५–६ ।।
याभिर्भूतानि भिद्यन्ते भूतानां मतयस्तथा ।
यथाप्रकृति सर्वेषां चित्रा वाचः स्रवन्ति हि ।। ७ ।।
नेपाली भावानुवादः जुन-जुन स्वभाव र गुणले प्राणीहरू भिन्न छन्, उनीहरूको संस्कार र रुचि पनि फरक हुन्छ। तसर्थ आफ्नो प्रकृतिअनुसार सबैका धारणा र वाणीहरू पनि विचित्र एवं भिन्न-भिन्न प्रकारका हुन्छन् ।। ७ ।।
एवं प्रकृतिवैचित्य्राद् भिद्यन्ते मतयो नृणाम् ।
पारम्पर्येण केषाञ्चित् पाखण्डमतयोऽपरे ।। ८ ।।
नेपाली भावानुवादः यसरी स्वभावको विविधताका कारण मानिसका मतहरू पनि फरक हुन्छन्। कसैले परम्परागत सत्यलाई मान्छन् भने कतिपय मेरो मायाले गर्दा वेदको विपरीत पाखण्ड मतमा पनि लाग्दछन् ।। ८ ।।
मन्मायामोहितधियः पुरुषाः पुरुषर्षभ ।
श्रेयो वदन्त्यनेकान्तं यथाकर्म यथारुचि ।। ९ ।।
नेपाली भावानुवादः हे पुरुषश्रेष्ठ उद्धव! मेरो मायाले मोहित बुद्धि भएका मानिसहरू आफ्नो कर्म र रुचि अनुसार कल्याणका साधनहरू अनेक प्रकारका छन् भनी दाबी गर्छन् ।। ९ ।।
धर्ममेके यशश्चान्ये कामं सत्यं दमं शमम् ।
अन्ये वदन्ति स्वार्थं वा ऐश्वर्यं त्यागभोजनम् ।। १० ।।
नेपाली भावानुवादः कल्याणको साधनका रूपमा कसैले धर्मलाई, कसैले यशलाई, कसैले कामलाई, कसैले सत्य, दम वा शमलाई त कसैले ऐश्वर्य, त्याग वा भोगलाई नै परम श्रेय ठान्दछन् ।। १० ।।
केचिद् यज्ञतपोदानं व्रतानि नियमान् यमान् ।
आद्यन्तवन्त एवैषां लोकाः कर्मविनिर्मिताः ।
दुःखोदर्कास्तमोनिष्ठाः क्षुद्रानन्दाः शुचार्पिताः ।। ११ ।।
नेपाली भावानुवादः कसैले यज्ञ, तप, दान, व्रत र यम-नियमलाई श्रेष्ठ साधन मान्छन्। तर कर्मद्वारा प्राप्त हुने यी फलहरू र लोकहरू नाशवान् छन्, जसको अन्त्यमा दुःख, शोक र अल्पकालीन सुख मात्र प्राप्त हुन्छ ।। ११ ।।
मय्यर्पितात्मनः सभ्य निरपेक्षस्य सर्वतः ।
मयाऽऽत्मना सुखं यत्तत् कुतः स्याद् विषयात्मनाम् ।। १२ ।।
नेपाली भावानुवादः हे उद्धव! जसले सबैतिरबाट अनासक्त भएर ममा नै आफ्नो आत्मा समर्पण गरेको छ, उसले मेरो स्वरूपबाट जुन असीम सुख प्राप्त गर्दछ, त्यो सुख विषयी पुरुषहरूलाई कदापि प्राप्त हुन सक्दैन ।। १२ ।।
अकिञ्चनस्य दान्तस्य शान्तस्य समचेतसः ।
मया सन्तुष्टमनसः सर्वाः सुखमया दिशः ।। १३ ।।
नेपाली भावानुवादः जो सङ्ग्रहरहित (अकिञ्चन), जितेन्द्रिय, शान्त, समदर्शी र ममा सन्तुष्ट छ, त्यस्तो भक्तका लागि चारै दिशा सुखमय र मङ्गलमय हुन्छन् ।। १३ ।।
न पारमेष्ठ्यं न महेन्द्रधिष्ण्यं
न सार्वभौमं न रसाधिपत्यम् ।
न योगसिद्धीरपुनर्भवं वा
मय्यर्पितात्मेच्छति मद्विनाऽन्यत् ।। १४ ।।
नेपाली भावानुवादः जसले ममा आफ्नो चित्त अर्पण गरेको छ, उसले मबाहेक ब्रह्माको पद, इन्द्रको पद, सार्वभौम राज्य, पातालको आधिपत्य, योगका सिद्धिहरू वा मोक्ष समेतको इच्छा राख्दैन ।। १४ ।।
न तथा मे प्रियतम आत्मयोनिर्न शङ्करः ।
न च संकर्षणो न श्रीनैवाऽत्मा च यथा भवान् ।। १५ ।।
नेपाली भावानुवादः हे उद्धव! तिमी मलाई जति प्यारा छौ, त्यति प्यारा न ब्रह्माजी, न शङ्कर, न दाजु बलराम, न त लक्ष्मी नै हुनुहुन्छ। यहाँसम्म कि मलाई मेरो आफ्नो स्वरूप (आत्मा) भन्दा पनि तिमी जस्ता भक्तहरू बढी प्यारा छन् ।। १५ ।।
निरपेक्षं मुनिं शान्तं निर्वैरं समदर्शनम् ।
अनुव्रजाम्यहं नित्यं पूयेयेत्यङ्घ्रिरेणुभिः ।। १६ ।।
नेपाली भावानुवादः जो कुनै वस्तुको चाहना नगर्ने, मननशील, शान्त, निर्वैर र समदर्शी छ, त्यस्तो भक्तको चरणधुलोले म आफूलाई पनि पवित्र पार्न पाऊँ भनेर म सधैँ उसको पछि-पछि हिँड्दछु ।। १६ ।।
निष्किञ्चना मय्यनुरक्तचेतसः
शान्ता महान्तोऽखिलजीववत्सलाः ।
कामैरनालब्धधियो जुषन्ति यत्
तन्नैरपेक्ष्यं न विदुः सुखं मम ।। १७ ।।
नेपाली भावानुवादः जो निष्किञ्चन छन्, ममा अनुरक्त छन्, शान्त र सबै प्राणीका हितैषी छन्, ती महात्माहरूले जुन निरपेक्ष सुख भोग्छन्, त्यो सुख विषयिहरूले जान्न सक्दैनन् ।। १७ ।।
बाध्यमानोऽपि मद्भक्तो विषयैरजितेन्द्रियः ।
प्रायः प्रगल्भया भक्त्या विषयैर्नाभिभूयते ।। १८ ।।
नेपाली भावानुवादः मेरो भक्तले इन्द्रियहरूलाई पूर्ण रूपमा जित्न नसके पनि र कहिलेकाहीँ विषयहरूले तान्दा पनि, उसको प्रबल भक्तिले गर्दा ऊ ती विषयहरूबाट पराजित वा बन्धित हुँदैन ।। १८ ।।
यथाऽग्निः सुसमृद्धार्चिः करोत्येधांसि भस्मसात् ।
तथा मद्विषया भक्तिरुद्धवैनांसि कृत्स्नशः ।। १९ ।।
नेपाली भावानुवादः हे उद्धव! जसरी दन्किरहेको आगोको ज्वालाले दाउरालाई खरानी बनाउँछ, त्यसरी नै मप्रतिको अनन्य भक्तिले भक्तका सम्पूर्ण पापहरुलाई भष्म पारिदिन्छ ।। १९ ।।
न साधयति मां योगो न सांख्यं धर्म उद्धव ।
न स्वाध्यायस्तपस्त्यागो यथा भक्तिर्ममोर्जिता ।। २० ।।
नेपाली भावानुवादः हे उद्धव! मलाई वशमा पार्न वा प्राप्त गर्न योग, साङ्ख्य, धर्मपालन, स्वाध्याय, तपस्या र त्यागले पनि त्यति काम गर्दैनन्, जति मेरो अनन्य भक्तिले गर्दछ ।। २० ।।
भक्त्याहमेकया ग्राह्यः श्रद्धयाऽऽत्मा प्रियः सताम् ।
भक्तिः पुनाति मन्निष्ठा श्वपाकानपि सम्भवात् ।। २१ ।।
नेपाली भावानुवादः म त सज्जनहरूको प्रिय आत्मा हुँ। म केवल श्रद्धा र भक्तिद्वारा नै प्राप्त हुन सक्छु। ममा समर्पित भक्तिले त चाण्डाल कुलमा जन्मेकालाई पनि पवित्र बनाइदिन्छ ।। २१ ।।
धर्मः सत्यदयोपेतो विद्या वा तपसान्विता ।
मद्भक्त्याऽपेतमात्मानं न सम्यक् प्रपुनाति हि ।। २२ ।।
नेपाली भावानुवादः सत्य र दयाले युक्त धर्म वा तपस्याले आर्जित विद्या पनि भक्तिविना मानिसको अन्तःकरणलाई पूर्ण रूपमा शुद्ध पार्न असमर्थ हुन्छन् ।। २२ ।।
कथं विना रोमहर्षं द्रवता चेतसा विना ।
विनाऽऽनन्दाश्रुकलया शुद्ध्येद् भक्त्या विनाऽऽशयः ।। २३ ।।
नेपाली भावानुवादः प्रेमले शरीर रोमाञ्चित नभई, चित्त नपग्लिई र आनन्दको आँसु नखसी भक्ति विना अन्तःकरण कसरी शुद्ध हुन सक्छ? ।। २३ ।।
वाग् गद्गदा द्रवते यस्य चित्तं
रुदत्यभीक्ष्णं हसति क्वचिच्च ।
विलज्ज उद्गायति नृत्यते च
मद्भक्तियुक्तो भुवनं पुनाति ।। २४ ।।
नेपाली भावानुवादः जसको बोली प्रेमले गद्गद् छ, चित्त पग्लिएको छ, जो कहिले रुन्छ त कहिले हाँस्छ, र कहिले निर्लज्ज भएर मेरो गुणगान गाउँदै नाच्छ– त्यस्तो भक्तले सारा संसारलाई नै पवित्र बनाउँछ ।। २४ ।।
यथाऽग्निना हेम मलं जहाति
ध्मातं पुनः स्वं भजते च रूपम् ।
आत्मा च कर्मानुशयं विधूय
मद्भक्तियोगेन भजत्यथो माम् ।। २५ ।।
नेपाली भावानुवादः जसरी आगोमा तताउँदा सुनको मयल जलेर ऊ आफ्नो शुद्ध स्वरूपमा चमकन्छ, त्यसरी नै जीवात्मा पनि भक्तियोगद्वारा कर्म-वासना त्यागेर म परमात्मालाई प्राप्त गर्दछ ।। २५ ।।
यथा यथाऽऽत्मा परिमृज्यतेऽसौ
सत्पुण्यगाथाश्रवणाभिधानैः ।
चक्षुर्यथैवाञ्जनसम्प्रयुक्तम् ।। २६ ।।
नेपाली भावानुवादः हे उद्धव! जसरी आँखामा गाजल लगाउनाले दृष्टि सफा हुँदै जान्छ, त्यसरी नै मेरो पवित्र लीला र कथाको श्रवण-कीर्तनले भक्तको अन्तःकरण जति-जति शुद्ध हुन्छ, उति-उति उसले सूक्ष्म आत्मतत्वको साक्षात्कार गर्दै जान्छ ।। २६ ।।
विषयान् ध्यायतश्चित्तं विषयेषु विषज्जते ।
मामनुस्मरतश्चित्तं मय्येव प्रविलीयते ।। २७ ।।
नेपाली भावानुवादः विषयको चिन्तन गर्ने चित्त विषयमा नै टाँसिन्छ, तर मेरो स्मरण गर्ने चित्त म परमात्मामा नै लीन हुन्छ ।। २७ ।।
तस्मादसदभिध्यानं यथा स्वप्नमनोरथम् ।
हित्वा मयि समाधत्स्व मनो मद्भावभावितम् ।। २८ ।।
नेपाली भावानुवादः तसर्थ हे उद्धव! यी असत्य विषयहरूलाई सपना वा कल्पना जस्तै ठानेर त्याग र ममा समर्पित भावले आफ्नो मन ममा नै एकाग्र गर ।। २८ ।।
स्त्रीणां स्त्रीसङ्गिनां सङ्गं त्यक्त्वा दूरत आत्मवान् ।
क्षेमे विविक्त आसीनश्चिन्तयेन्मामतन्द्रितः ।। २९ ।।
नेपाली भावानुवादः संयमी पुरुषले स्त्री र स्त्रीलम्पटहरूको सङ्गतलाई टाढाबाटै त्यागेर पवित्र एकान्त स्थानमा बसी सावधानीपूर्वक मेरो चिन्तन गरोस् ।। २९ ।।
न तथाऽस्य भवेत् क्लेशो बन्धश्चान्यप्रसङ्गतः ।
योषित्सङ्गाद् यथा पुंसो यथा तत्सङ्गिसङ्गतः ।। ३० ।।
नेपाली भावानुवादः स्त्रीको आसक्ति र तिनको सङ्गत गर्नेहरूको साथले जति बन्धन र कष्ट दिन्छ, त्यति कष्ट अरु कुनै सङ्गतले दिँदैन ।। ३० ।।
उद्धव उवाच –
यथा त्वामरविन्दाक्ष यादृशं वा यदात्मकम् ।
ध्यायेन्मुमुक्षुरेतन्मे ध्यानं त्वं वक्तुमर्हसि ।। ३१ ।।
नेपाली भावानुवादः उद्धवले सोधे– हे कमल नयन! मुमुक्षुले हजुरको कुन स्वरूप र कसरी ध्यान गर्नुपर्छ? मलाई त्यो ध्यानको विधि बताइदिनुहोस् ।। ३१ ।।
श्रीभगवानुवाच –
सम आसन आसीनः समकायो यथासुखम् ।
हस्तावुत्सङ्ग आधाय स्वनासाऽग्रकृतेक्षणः ।। ३२ ।।
नेपाली भावानुवादः भगवान्ले भन्नुभयो– समान आसनमा सुखपूर्वक बसी, शरीरलाई सीधा राख्ने र दुवै हातलाई काखमा राखी आफ्नो दृष्टि नाकको टुप्पोमा स्थिर गर्नुपर्छ ।। ३२ ।।
प्राणस्य शोधयेन्मार्गं पूरककुम्भकरेचकैः ।
विपर्ययेणापि शनैरभ्यसेन्निर्जितेन्द्रियः ।। ३३ ।।
नेपाली भावानुवादः पूरक, कुम्भक र रेचक (प्राणायाम) को माध्यमबाट प्राणवायुको मार्ग शुद्ध गर्ने र इन्द्रियहरूलाई वशमा पारी बिस्तारै अभ्यास बढाउँदै लैजाने ।। ३३ ।।
हृद्यविच्छिन्नमोङ्कारं घण्टानादं बिसौर्णवत् ।
प्राणेनोदीर्य तत्राथ पुनः संवेशयेत् स्वरम् ।। ३४ ।।
नेपाली भावानुवादः हृदयमा कमलको नालको तन्तु जस्तै सूक्ष्म ओङ्कारको अविच्छिन्न घण्टाध्वनि समान उच्चारण गर्ने र त्यही स्वरमा मनलाई स्थिर गर्ने ।। ३४ ।।
एवं प्रणवसंयुक्तं प्राणमेव समभ्यसेत् ।
दशकृत्वस्त्रिषवणं मासादर्वाग् जितानिलः ।। ३५ ।।
नेपाली भावानुवादः यसरी ओङ्कारसहित दिनको तीन पटक (बिहान, दिउँसो, बेलुका) १०–१० पटक प्राणायामको अभ्यास गरेमा एक महिनाभित्रै प्राणवायुलाई जित्न सकिन्छ ।। ३५ ।।
हृत्पुण्डरीकमन्तःस्थमूर्ध्वनालमधोमुखम् ।
ध्यात्वोर्ध्वमुखमुन्निद्रमष्टपत्रं सकर्णिकम् ।। ३६ ।।
कर्णिकायां न्यसेत् सूर्यसोमाग्नीनुत्तरोत्तरम् ।
वह्निमध्ये स्मरेद् रूपं ममैतद् ध्यानमङ्गलम् ।। ३७ ।।
नेपाली भावानुवादः हृदयभित्र रहेको अधोमुख कमललाई माथितिर फर्केको, आठ पत्र भएको र खिल (कर्णिका) युक्त ध्यान गर्ने। त्यस कर्णिकामा सूर्य, चन्द्र र अग्निको कल्पना गरी अग्निको मध्यमा मेरो मङ्गलमय स्वरूपको ध्यान गर्ने ।। ३६–३७ ।।
समं प्रशान्तं सुमुखं दीर्घचारुचतुर्भुजम् ।
सुचारुसुन्दरग्रीवं सुकपोलं शुचिस्मितम् ।। ३८ ।।
समानकर्णविन्यस्तस्फुरन्मकरकुण्डलम् ।
हेमाम्बरं घनश्यामं श्रीवत्सश्रीनिकेतनम् ।। ३९ ।।
शङ्खचक्रगदापद्मवनमालाविभूषितम् ।
नूपुरैर्विलसत्पादं कौस्तुभप्रभया युतम् ।। ४० ।।
द्युमत्किरीटकटककटिसूत्राङ्गदायुतम् ।
सर्वाङ्गसुन्दरं हृद्यं प्रसादसुमुखेक्षणम् ।
सुकुमारमभिध्यायेत् सर्वाङ्गिषु मनो दधत् ।। ४१ ।।
नेपाली भावानुवादः शान्त मुद्रा, सुन्दर मुखारविन्द, चार लामा हात, सुगठित घाँटी र गाला, मधुर मुस्कान, कानमा मकराकृत कुण्डल, पीताम्बर, मेघ जस्तै श्याम वर्ण, छातीमा श्रीवत्स चिन्ह र लक्ष्मीको वास भएको स्वरूपको ध्यान गर्ने। शङ्ख, चक्र, गदा, पद्म र वनमालाले विभूषित, गोडामा नूपुर (पाउजु), घाँटीमा कौस्तुभमणि, शिरमा मुकुट र हातमा कङ्गन आदिले सजिएको मेरो सुकुमार र सर्वाङ्ग सुन्दर स्वरूपमा मन एकाग्र गर्ने ।। ३८–४१ ।।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यो मनसाऽऽकृष्य तन्मनः ।
बुद्ध्या सारथिना धीरः प्रणयेन्मयि सर्वतः ।। ४२ ।।
नेपाली भावानुवादः इन्द्रियहरूलाई विषयबाट खिचेर मनमा ल्याउने र बुद्धि रूपी सारथिद्वारा त्यो मनलाई सबैतिरबाट हटाएर ममा नै समर्पित गर्ने ।। ४२ ।।
तत् सर्वव्यापकं चित्तमाकृष्यैकत्र धारयेत् ।
नान्यानि चिन्तयेद् भूयः सुस्मितं भावयेन्मुखम् ।। ४३ ।।
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि व्यापक चित्तलाई खिचेर मेरो कुनै एक अङ्ग (विशेष गरी मुस्कानयुक्त मुखमण्डल) मा स्थिर गर्ने र अन्य विषयको चिन्ता नगर्ने ।। ४३ ।।
तत्र लब्धपदं चित्तमाकृष्य व्योम्ति धारयेत् ।
तच्च त्यक्त्वा मदारोहो न किञ्चिदपि चिन्तयेत् ।। ४४ ।।
नेपाली भावानुवादः मुखमण्डलमा चित्त स्थिर भएपछि त्यसलाई पनि हटाएर सूक्ष्म आकाश (परमात्मा) मा लगाउने र अन्तमा म परमात्मामा एकाकार भई कुनै पनि कुराको चिन्तन नगर्ने ।। ४४ ।।
एवं समाहितमतिर्मामेवाऽत्मानमात्मनि ।
विचष्टे मयि सर्वात्मन् ज्योतिर्ज्योतिषि संयुतम् ।। ४५ ।।
नेपाली भावानुवादः यसरी समाधिस्थ भएको भक्तले म सर्वव्यापक परमात्मालाई आफैँभित्र साक्षात्कार गर्दछ। जसरी ज्योतिमा ज्योति मिल्छ, त्यसरी नै उसले मभित्र आफूलाई पनि देख्छ ।। ४५ ।।
ध्यानेनेत्थं सुतीव्रेण युञ्जतो योगिनो मनः ।
संयास्यत्याशु निर्वाणं द्रव्यज्ञानक्रियाभ्रमः ।। ४६ ।।
नेपाली भावानुवादः यसरी तीव्र ध्यानद्वारा मनलाई संयम गर्ने योगीको द्रव्य, ज्ञान र क्रिया सम्बन्धी सम्पूर्ण भ्रमहरू छिट्टै नष्ट हुन्छन् र उसले निर्वाण (मोक्ष) प्राप्त गर्दछ ।। ४६ ।।
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवतको एघारौँ स्कन्धको चौधौँ अध्यायमा भगवान् श्रीकृष्णले उद्धवलाई भक्तियोगको सर्वोच्चता र ध्यानको विधिका बारेमा विस्तृत उपदेश दिनुभएको छ। अध्यायको सुरुमा उद्धव सोध्नुहुन्छ कि विद्वान्हरूले कल्याणका धेरै मार्गहरू बताएका छन्, तीमध्ये कुन चाहिँ सर्वश्रेष्ठ हो? भगवान् जवाफ दिनुहुन्छ कि वेदवाणी समयक्रममा लुप्त भएपछि मैले पुनः ब्रह्माजीलाई दिएँ, जो विभिन्न ऋषि-मुनि हुँदै संसारमा फैलिएको हो। मानिसहरूको स्वभाव र गुण (सत्त्व, रज, तम) फरक हुने भएकाले उनीहरूको रुचि र कल्याणका साधनहरू पनि फरक-फरक देखिएका हुन्। कसैले धर्म, कसैले धन, कसैले काम त कसैले योगलाई ठुलो मान्छन्, तर ती सबै मार्गबाट प्राप्त हुने सुखहरू नाशवान् र शोकयुक्त छन्। भगवान् स्पष्ट पार्नुहुन्छ कि जो मानिस सबैतिरबाट अनासक्त भएर ममा समर्पित हुन्छ, उसले पाउने सुख अतुलनीय छ। यस्तो भक्तले ब्रह्माको पद, इन्द्रको पद वा मोक्षको समेत इच्छा गर्दैन, उसलाई केवल मेरो प्रेम भए पुग्छ। श्रीकृष्ण भन्नुहुन्छ कि मलाई जति प्यारा मेरा अनन्य भक्तहरू छन्, त्यति प्यारा न ब्रह्मा, न शङ्कर, न त मेरो आफ्नो शरीर नै छ। यस्ता भक्तहरूको पाउको धुलोले म आफूलाई पवित्र पार्न चाहन्छु र उनीहरूको पछि-पछि हिँड्दछु। भक्तियोगको महिमा बताउँदै भगवान् भन्नुहुन्छ कि जसरी आगोले दाउरालाई भष्म पार्छ, त्यसरी नै भक्तिले पापहरुलाई भष्म पार्छ। योग, साङ्ख्य, दान वा तपस्याले मलाई त्यसरी वशमा पार्न सकिँदैन, जसरी श्रद्धा र भक्तिले सकिन्छ। भक्तिले त चाण्डाल कुलमा जन्मेकालाई पनि पवित्र बनाउँछ। यदि भक्ति छैन भने सत्य, दया र तपस्याले पनि मानिसको हृदय शुद्ध पार्न सक्दैन। वास्तविक भक्ति त्यो हो, जहाँ भगवान्को प्रेममा भक्तको बोली गद्गद् हुन्छ, आँखाबाट आँसु झर्छन् र ऊ आनन्दले नाच्छ। यस्तो भक्तले सारा ब्रह्माण्डलाई नै पवित्र तुल्याउँछ। भगवान्ले यहाँ ध्यानको विधि पनि सिकाउनुभएको छ, जसमा आसन, प्राणायाम र ओङ्कारको उच्चारण समावेश छ। हृदय–कमलमा मेरो चतुर्भुज स्वरूपको ध्यान गर्नुपर्छ, जसमा शङ्ख, चक्र, गदा र पद्म छन्। भगवान्को दिव्य रूपको नखदेखि शिखसम्मको वर्णनले ध्यानलाई सहज बनाउँछ। भक्तले पहिले सबै अङ्गमा र पछि मुस्कुराइरहेको मुखमण्डलमा मात्र मन लगाउनुपर्छ। अन्ततः त्यो रूपलाई पनि सूक्ष्म चेतनामा विलीन गराई परमात्मासँग एकाकार हुनुपर्छ। यसरी समाधिमा पुगेको योगीले संसारको भ्रमबाट मुक्ति पाउँछ। भगवान् नै सबै धर्म, सत्य र ऐश्वर्यको परम आधार हुनुहुन्छ। यसरी यस अध्यायले ज्ञान र कर्मको तुलनामा भक्तियोगलाई सरल र प्रभावकारी मार्गको रूपमा प्रस्तुत गरेको छ।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायको दार्शनिक पक्षले 'भक्ति' लाई नै 'पञ्चम पुरुषार्थ' को रूपमा स्वीकार गर्दछ। यहाँ भगवान् र भक्तको अभेद सम्बन्धलाई दर्शाइएको छ, जहाँ भगवान् आफैँ भक्तको पछि लाग्नुहुन्छ। यसले यो स्थापना गर्दछ कि बौद्धिक कसरत (ज्ञान) र शारीरिक कठोरता (तप) भन्दा हृदयको सरलता (भक्ति) श्रेष्ठ छ। 'अकिञ्चन' भाव अर्थात् ममा केही छैन, म भगवान्कै हुँ भन्ने समर्पण नै यसको मूल दर्शन हो। कर्मकाण्डबाट प्राप्त हुने फलहरूलाई 'आद्यन्तवन्त' (सुरु र अन्त्य हुने) भन्दै तिनको अनित्यता दर्शाइएको छ। ध्यानको प्रक्रियामा 'पिण्ड' (शरीर) बाट 'ब्रह्माण्ड' (परमात्मा) सम्म पुग्ने योगको दार्शनिक विधि व्याख्या गरिएको छ। यहाँ ओङ्कारलाई शब्दब्रह्मको रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ, जो मुक्तिको सेतु हो। 'साक्षी भाव' र 'समाधि' को अवस्थामा पुगेपछि ज्ञाता, ज्ञान र ज्ञेयको त्रिपुटी अन्त्य हुन्छ। भगवान्ले आफूलाई निर्गुण र सगुण दुवै रूपमा भक्तका लागि सुलभ देखाउनुभएको छ। यसले के सन्देश दिन्छ भने वास्तविक ज्ञान त्यो हो, जसले मानिसलाई प्रेममय र विनम्र बनाउँछ। अन्ततः, मोक्षभन्दा पनि भगवान्को सामीप्य र प्रेम नै जीवनको अन्तिम लक्ष्य हुनुपर्छ भन्ने यसको दर्शन हो।
No comments:
Post a Comment