श्रीमद्भागवत महापुराण
एकादशः स्कंधः –चतुर्दशोऽध्यायः
उद्धव उवाच–
वदन्ति कृष्ण श्रेयांसि बहूनि ब्रह्मवादिनः ।
तेषां विकल्पप्राधान्यमुताहो एकमुख्यता ।। १ ।।
हे कृष्ण ! ब्रह्मवादि महात्माहरुले आत्मकल्याणको लागि धेरै साधन छन् भनेर भन्दछन् । ती सबैमा कुनै आ–आफ्नो भावना अनुसार सबै साधन श्रेष्ठ छन् अथवा सबै उपायमा यौटा मात्र मुख्य छ ? सो बारेमा बताइदिनुहोस् ।।१।।
भवतोदाहृतः स्वामिन् भक्तियोगोऽनपेक्षितः ।
निरस्य सर्वतः सङ्गं येन त्वय्याविशेन्मनः ।। २ ।।
हे भगवन् ! हजुरले त निष्काम भक्तियोगलाई नै परम साधन भनेर बताउँनु भयो, जुन भक्तियोगले गर्दा सबैतिरका विषयको आसक्ति हटेर हजुरमा यो मन लगाउन सकियोस् ।।२।।
श्रीभगवानुवाच
कालेन नष्टा प्रलये वाणीयं वेदसंज्ञिता ।
मयाऽऽदौ ब्रह्मणे प्रोक्ता धर्मो यस्यां मदात्मकः ।। ३ ।।
भगानन् श्रीकृष्णले भन्नुभयो– वेदले बताएको यी वाणी समयले गर्दा प्रलयको बेला नष्ट भएको थियो । फेरि सृष्टिको आरम्भमा आफ्नो सत्स्ंकल्पले यसको उपदेश ब्रह्माजीलाई दिएं । जसमा भागवत धर्मको बारेमा वताइएको छ ।।३।।
तेन प्रोक्ता च पुत्राय मनवे पूर्वजाय सा ।
ततो भृग्वादयोऽगृह्णन् सप्त ब्रह्ममहर्षयः ।। ४ ।।
ती वेदवाणी ब्रह्माजीले पहिले उत्पन्न भएका छोरास्वायम्भुव मनुलाई यसको उपदेश दिए र स्वायम्भुव मनुबाछ भृगु, मरीचि, अत्रि, अङ्गिरा, पुलस्त्य, पुलहः, क्रतु आदि सात ब्रह्म महर्षिहरूले लिए ।।४।।
तेभ्यः पितृभ्यस्तत्पुत्रा देवदानवगुह्यकाः ।
मनुष्याः सिद्धगन्धर्वाः सविद्याधरचारणाः ।। ५ ।।
विदेवाः किन्नरा नागा रक्षः किम्पुरुषादयः ।
यस्तेषां प्रकृतयो रजः सत्त्वतमोभुवः ।। ६ ।।
त्यसपछि ति सात ब्रह्मर्षि पिताहरूबाट तिनीहरूका छोराहरू, देवता, दानव, गुह्यक, मनुष्य, सिद्ध, गन्धर्व, विद्याधर, चारण, किन्नर आदिबाट उत्पन्न भएका उनीहरुका सन्तानहरुले ग्रहण गरे ।।५–६।।
याभिर्भूतानि भिद्यन्ते भूतानां मतयस्तथा ।
यथाप्रकृति सर्वेषां चित्रा वाचः स्रवन्ति हि ।। ७ ।।
जुन जाति, प्रकृतिले वा स्वभाव, उनीहरुको वासना र सत्वादि तीन गुणको कारण भिन्न भिन्न छन् । वासनाद्वार प्राणीहरु पनि फरक फरक छन् र बुद्धि पनि फरक छन्, त्यसैले वेदको अर्थ विभिन्न प्रकारले गरेका छन् ।।७।।
एवं प्रकृतिवैचित्य्राद् भिद्यन्ते मतयो नृणाम् ।
पारम्पर्येण केषाञ्चित् पाखण्डमतयोऽपरे ।। ८ ।।
यसरी स्वभावको विचित्रताले गर्दा वेदको उपदेश सुन्दा सुन्दै मानिसको बुद्धि पनि विभिन्न प्रकारको हुन्छन् । त्यस्ता पाखण्डको बुद्धि वेद विरुद्ध हुन्छ ।।८।।
मन्मायामोहितधियः पुरुषाः पुरुषर्षभ ।
श्रेयो वदन्त्यनेकान्तं यथाकर्म यथारुचि ।।
हे पुरुषहरूमा श्रेष्ठ उद्धव ! मेरो मायाले ढाकिएको बुद्धि भएका मानिसहरू आफ्नो कर्म र रुचि अनुसार कल्याणका साधनका विषयहरू अनेक प्रकारका छन् भन्दछन् ।।९।।
धर्ममेके यशश्चान्ये कामं सत्यं दमं शमम् ।
अन्ये वदन्ति स्वार्थ वा ऐश्वर्यं त्यागभोजनम् ।। १० ।।
कसैले धर्मलाई, कसैले किर्तीलाई, कसैले काम, कसैले सत्य, कसैले व्रत, कसैले नियम, कसैले यमलाई आफ्नो कल्याणको बाटो ठान्दछन् । कोही दम, कोही शम, अरु कोही ऐश्वर्य, कोही दान, कोही भोग नै मनुष्य जीवनको परमलाभ हो भनेर बताएका छन् ।।१०।।
केचिद् यज्ञतपोदानं व्रतानि नियमान् यमान् ।
आद्यन्तवन्त एवैषां लोकाः कर्मविनिर्मिताः ।
दुःखोदर्कास्तमोनिष्ठाः क्षुद्रानन्दाः शुचार्पिताः ।। ११ ।।
कोही कर्मयोगीहरु यज्ञ, तप, दान, व्रत र यम नियमादिलाई पुरुषार्थको साधन हो भनेर बताएका छन् । यी कर्मका कारण प्राप्त हुने लोक पनि नाशवान छन् । मोहमा पार्ने थोरै आनन्द दिने र शोकले भरिएका हुन्छन् ।।११।।
मय्यर्पितात्मनः सभ्य निरपेक्षस्य सर्वतः ।
मयाऽऽत्मना सुखं यत्तत् कुतः स्याद् विषयात्मनाम् ।। १२ ।। .
हे उद्धव ! जसले सबै तिरबाट आशक्ति रहित भएर ममा चित्त लगाएका साधकलाई जुन सुख प्राप्त हुन्छ त्यो सुख विषयी पुरुषलाई प्राप्त हुन सक्तैन ।।१२।।
अकिञ्चनस्य दान्तस्य शान्तस्य समचेतसः ।
मया सन्तुष्टमनसः सर्वाः सुखमया दिशः ।। १३ ।।
जो सबै प्रकारकमा धनसङ्ग्रहले रहित भएको अर्थात् निष्क्रिय भएको, इन्द्रिय वशमा गर्ने भएको, शान्त चित्त र समदर्शी भएको र मलाई प्राप्त गरेर चित्त सन्तुष्ट भएको यस्तो मेरो भक्तलाई सबेतिरबाट कल्याण हुन्छ, सुख मिल्दछ ।।१३।।
न पारमेष्ठ्यं न महेन्द्रधिष्ण्यं
न सार्वभौमं न रसाधिपत्यम् ।
न योगसिद्धीरपुनर्भवं वा
मय्यर्पितात्मेच्छति मद्विनाऽन्यत् ।। १४ ।।
जसले आफ्नो मनलाई पूर्ण रुपमा ममा अर्पण गरेको छ, या ममा नै चित्त लगाइरहन्छ त्यस्तो व्यक्ति मलाई छोडेर न ब्रह्माको पद, न इन्द्रको पद चाहान्छ । उ त सार्वभौम राज्य, भूमण्डलको स्वामी पनि हुन चाहादैन । यो मात्र होइन अणिमा महिमा आदि योगको सिद्धि वा फेरि जन्मनु नपर्ने मोक्षको कामना पनि राख्दैन ।।१४।।
न तथा मे प्रियतम आत्मयोनिर्न शङ्करः ।
न च संकर्षणो न श्रीनैवाऽत्मा च यथा भवान् ।। १५ ।।
हे उद्धव ! मेरा भक्त तिमी मेरा लागि जति प्यारा छो, त्यति प्यारा त ब्रह्माजी, शंकरजी, दाजु बलराम, मेरी प्रियतमा लक्ष्मी पनि प्यारा छैनन् । त्यो मात्र नभएर मेरो आत्मा या यो शरीर पनि त्यति प्यारो छैन ।।१५।।
निरपेक्षं मुनि शान्तं निर्वैरं समदर्शनम् ।
अनुव्रजाम्यहं नित्यं पूयेयेत्यङ्घ्रिरेणुभिः ।। १६ ।।
कुनै विषयको इच्छा नगर्ने, सधैं मेरै चिन्तन गर्ने मननशील, राग द्वेष आदिबाट रहित परम शान्त, कसैसंग वैरभाव नगर्ने समदर्शी व्यक्ति मेरो भक्त हुन्छ । म सदा यस्तो भक्तको पछाडि पछाडि घुमिरहन्छु । यस्तो भक्तको चरणको धुलोले मलाई पनि पवित्र बनाइदिन्छ ।।१६।।
निष्किञ्चना मय्यनुरक्तचेतसः
शान्ता महान्तोऽखिलजीववत्सलाः ।
कामैरनालब्धधियो जुषन्ति यत्
तन्नैरपेक्ष्यं न विदुः सुखं मम ।। १७ ।।
ममा चित्त लगाउने भएका, कुनै विषयको नचाहने भएका, शान्त चित भएका, सबै प्राणीको कल्याण चाहने भएका, कुनै कामनामा बुद्धि नगएका, महात्माहरूले जुन निरपेक्ष सुख प्राप्त गर्दछन्, त्यस्तो आनन्दको सुख अरुले पाउन सक्तैनन् ।।१७।।।
ब
ाध्यमानोऽपि मद्भक्तो विषयैरजितेन्द्रियः ।
प्रायः प्रगल्भया भक्त्या विषयैर्नाभिभूयते ।। १८ ।।
इन्द्रियलाई वशमा राख्न नसके पनि मेरो भक्त विषयले आफूतिर ताने पनि उसमा हर बखत बढेको गहिरो भक्तिको बलका कारण विषयद्वारा बाँधिदैन ।। १८ ।।
यथाऽग्निः सुसमृद्धार्चिः करोत्येधांसि भस्मसात् ।
तथा मद्विषया भक्तिरुद्धवैनांसि कृत्स्नशः ।। १९ ।।
हे उद्भव ! जसरी राम्रोसँग बलेको आगाको ज्वालाले काठलाई खरानी बनाउँछ, त्यस्तै मेरा भक्तिले पनि विषयलाई बढाउँने सबै पापलाई खरानी बनाउँछ ।।१९।।
न साधयति मां योगो न सांख्यं धर्म उद्धव ।
न स्वाध्यायस्तपस्त्यागो यथा भक्तिर्ममोर्जिता ।। २० ।।
हे उद्धव ! मेरो दढ भक्तिले जसरी मलाई अफ्नो वशमा राख्न सक्तछ, त्यसरी योग, साङ्ख्य, धर्म, वेदपाठ, तपस्या, दान आदिद्वारा मलाई प्राप्त गर्न र वशमा राख्न सक्तैन ।।२०।।
भक्त्याहमेकया ग्राह्यः श्रद्धयाऽऽत्मा प्रियः सताम् ।
भक्तिः पुनाति मन्निष्ठाश्वपाकानपि सम्भवात् ।। २१ ।।
म त सज्जनको प्यारो आत्मा हुँ । म उसको अनन्यले गर्दा उसैको वशमा हुन्छु । ममा गरिएको भक्तिले म चाण्डाल आदिलाई पनि पवित्र बनाइदिन्छु ।।२१।।
धर्मः सत्यदयोपेतो विद्या वा तपसान्विता ।
मद्भक्त्याऽपेतमात्मानं न सम्यक् प्रपुनाति हि ।। २२ ।।
मेरो भक्तिले रहित भएको व्यक्तिलाई सत्य र दयाले युक्त भएको धर्मले र तपस्याले युक्त विद्याले पनि राम्रोसँग पवित्र पार्न सक्तैनन् ।।२२।।
कथं विना रोमहर्षं द्रवता चेतसा विना ।
विनाऽऽनन्दाश्रुकलया शुद्ध्येद् भक्त्या विनाऽऽशयः ।। २३ ।।
आफूमा रोमाञ्च नभई, चित्त नपग्लिई, आनन्दका आँसुको भल नबगी, भक्ति नभई कसरी यो अन्तःकरण शुद्ध हुन सक्तछ ? ।।२३।।
वाग् गद्गदा द्रवते यस्य चित्तं
रुदत्यभीक्ष्णं हसति क्वचिच्च ।
विलज्ज उद्गायति नृत्यते च
मद्भक्तियुक्तो भुवनं पुनाति ।। २४ ।।
जसको बोली प्रेमले गद्गद् हुन्छ, चित्त पग्लन्छ । जो मेरो वियोगमा बारम्बार रुन्छ, हाँस्छ, कहिले निर्लज्ज भएर गाउँछ, नाच्छ पनि, यस्ता प्रकारका मेरा भक्तले युक्त ब्यक्तिलो तीनै लोकलाई पवित्र पार्दछ ।।२४।।
यथाऽग्निना हेम मलं जहाति
ध्मात पुनः स्वं भजते च रूपम् ।
आत्मा चकर्मानुशयं विधूय
मद्भक्तियोगेन भजत्यथो माम ।। २५ ।।
जसरी आगामा तताएका सुनको भित्रको मयल डढाएर फेरि उज्यालो र सफा भएर आफ्नो रूप सुनमा परिणत हुन्छ, त्यस्तै जीवात्मा पनि भक्तियोगको प्रभावले आफ्ना पूर्वकर्मको वासनालाई छाडेर मलाई प्राप्त गर्दछ ।। २५ ।।
यथा यथाऽऽत्मा परिमृज्यतेऽसौ
सत्पुण्यगाथाश्रवणाभिधानैः ।
तथा तथा पश्यति वस्तु सूक्ष्मं
चक्षुर्यथैवाञ्जनसम्प्रयुक्तम् ।। २६ ।।
हे उद्धव ! जसरी गाजल लगाउँनाले आँखा निर्मल हुँदै जान्छ । र सबै बस्तुलाई देख्न सक्दछ त्यसरी नै मेरो पवित्रदायी लीला कथा श्रवण कीर्तनले भक्तको अन्तःकरण जसरी सुध्द हुँदै जान्छ त्यसरी नै सूक्ष्मरुपमा रहेको आत्मतत्वको अनुभव गर्दै जान्छ ।।२६।।
विषयान् ध्यायतश्चित्तं विषयेषु विषज्जते ।
मामनुस्मरतश्चित्तं मय्येव प्रविलीयते ।। २७ ।।
विषयलाई चिन्तन गरिरहने चित्त विषयमा नै लागिरहन्छ, मलाई सम्झना गर्ने चित्त मैमा मिल्दछ ।।२७।।
तस्मादसदभिध्यानं यथा स्वप्नमनोरथम् ।
हित्वा मयि समाधत्स्व मनो मद्भावभावितम् ।। २८ ।।
त्यसैले हे उद्धव ! यी सबै देखिने मिथ्या विषयलाई सपनामा देखिएका वस्तु जस्तै काल्पनिक हुन् सम्झेर त्याग्नु पर्दछ । मेरा भक्तिले शुद्ध
भएको मनलाई ममा नै लगाऊ ।।२८।।
स्त्रीणां स्त्रीसङ्गिनां सङ्गं त्यक्त्वा दूरत आत्मवान् ।
क्षेमे विविक्त आसीनश्चिन्तयेन्मामतन्द्रितः ।। २९ ।।
संयमी पुरुषले स्त्रीको र स्त्रीलम्पटको सङ्गतलाई टाढाबाटै छाडेर पवित्र एकान्त स्थानमा बसेर सावधानी भएर मेरो चिन्तन, ध्यान गरोस् ।।२९।।
न तथाऽस्य भवेत् क्लेशो बन्धश्चान्यप्रसङ्गतः ।
योषित्सङ्गाद् यथा पुंसो यथा तत्सङ्गिसङ्गतः ।। ३० ।।
हे उद्धव !स्त्रीको सङ्गत र स्त्रीलम्पटको सङ्गतले जस्तो कष्ट र बन्धन प्राप्त हुन्छ, त्यस्तो बन्धन र कष्ट अरुको सङ्गतबाट हुँदैन ।।३०।।
उद्धव उवाच
यथा त्वामरविन्दाक्ष यादृशं वा यदात्मकम् ।
ध्यायेन्मुमुक्षुरेतन्मे ध्यानं त्वं वक्तुमर्हसि ।। ३१ ।।
उद्धवले सोधे– हे कमल नयन भगवान् ! मोक्षको चाहना गर्ने मानिसले जसरी जस्तो स्वरूपमा हजुरलाई ध्यान गर्नुपर्दछ सो ध्यानको बारेमा मलाई बताइदिनुहोस् ।।३१।।
श्रीभगवानुवाच
सम आसन आसीनः समकायो यथासुखम् ।
हस्तावुत्सङ्गं आधाय स्वनासाऽग्रकृतेक्षणः ।। ३२ ।।
भगवान्ले भन्नुभयो– समतल आसनमा बसेर शरीरलाई सोझो गराई सजिलोसँग बसेर दुवै हात काखमा राख्ने र आफ्नो दृष्टि नाकको अगाडि भाग अर्थात टुप्पामा लगाई स्थिर हुनुपर्दछ ।।३२।।
प्राणस्य शोधयेन्मार्ग पूरकुम्भकरेचकैः ।
विपर्ययेणापि शनैरभ्यसेन्निर्जितेन्द्रियः ।। ३३ ।।
त्यसपछि पुरक, कुम्भक र रेचक विधिले प्राणवायुको मार्ग शुद्ध पार्ने र इन्द्रिय वश गरी विस्तार प्राणयामको अभ्यास गर्ने ।।३३।।
हृद्यविच्छिन्नमोङ्कारं घण्टानादं विसोर्णवत् ।
प्राणेनोदीर्य तत्राथ पुनः संवेशयेत् स्वरम् ।।। ३४ ।।
हृदयमा कमलनाल जस्तो पातलो तन्तु समान ओंकारको निरन्तर चिन्तन गर्नु र प्राणवायुद्वारा त्यसलाई माथि तान्नु र त्यसलाई अविच्छिन्न रुपले घण्टानाद झैं समान स्वरलाई स्थिर गरोस् ।।३४।।
एवं प्रणवसंयुक्तं प्राणमेव समभ्यसेत् ।
दशकृत्वस्त्रिषवणं मासादर्वाग् जितानिलः ।। ३५ ।।
यसरी हरेक दिन, दिनको तीनपटक हरेक पटकमा दश–दश पटकका दरले ओंकारले सहित प्राणायामको अभ्यास गरेमा एक महिनामै प्राणवायुलाई वश गर्न सक्ने हुन्छ ।।३५ ।।
हृत्पुण्डरीकमन्तः स्थमूध्र्वनालमधोमुखम् ।
ध्यात्वोऽध्र्वमुखमुन्निद्रमष्टपत्रं सकर्णिकम् ।। ३६
कर्णिकायां न्यसेत् सूर्यसोमाग्नीनुत्तरोत्तरम् ।
वह्निमध्ये स्मरेद् रूपं ममैतद् ध्यानमङ्गलम् ।। ३७ ।।
हृदयभित्र माथितिर डाँठ र तल्तिर फर्किएको मुख हुने, हृदय–कमल छ । त्यसमा माथितिर मुख फर्किएको आठपत्र भएको कर्णिका युक्त कमलको ध्यान गरेर त्यो कर्णिकामा सूर्य, चन्द्र र अग्निको क्रमैले भावना गरी अग्निको माझमा मेरो मङ्गलमयरूपको ध्यान
गरोस् ।।३६–३७।।
समं प्रशान्तं सुमुखं दीर्घचारुचतुर्भुजम् ।
सुचारुसुन्दरग्रीवं सुकपोलं शुचिस्मितम् ।। ३८ ।।
समानकर्णविन्यस्तस्फुरन्मकरकुण्डलम् ।
हेमाम्बरं घनश्यामं श्रीवत्सश्रीनिकेतनम् ।। ३९ ।।
शङ्खचक्रगदापद्मवनमालाविभूषितम् ।
नूपुरैर्विलसत्पादं कौस्तुभप्रभया युतम् । ४० ।।
द्युमत्किरीटकटककटिसूत्राङ्गदायुतम् ।
सर्वाङ्गसुन्दरं हृद्यं प्रसादसुमुखेक्षणम् ।
सुकुमारमभिध्यायेत् सर्वाङ्गिषु मनो दधत् ।। ४१ ।।
हे उद्धव ! शरीर सम र शान्त छ । मुख कमल सुन्दर छ । लामा लामा सुन्दर चार हातले युक्त भएका, जसका घाँटी, गाला सुन्दर र हँसिलो अनुहार भएका, दुवै कानमा लगाइएका माछाका आकारका कुण्डल टल्किरहेका, पीतवस्त्रले युक्त, मेघजस्तो श्यामवर्ण श्रीवत्स चिह्नले युक्त र लक्ष्मीका आश्रयस्थल हुनुभएको, शङ्ङ्ख, चक्र, गदा र पद्मले धारण गर्नु भएको, वनमालाद्वारा विभूषित भएको पाउ नूपुर (पाउजु) ले शोभायमान भएको कौस्तुभमणिको जगमगाएका, चम्किला किरीट, कंगन, करधनी, कतिसूत्र आदि आभूषणले अलंकृत भएको शरीरका सबै अङ्ग सुन्दर भएको, मनोहर र राम्रो मुख भएको यस्तो मेरो सबै अङ्गमा मन लगाएर ध्यान गरोस् ।।३९–४१।।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यो मनसाऽऽकृष्य तन्मनः ।
बुद्ध्या सारथिना धीरः प्रणयेन्मयि सर्वतः ।। ४२ ।।
धीर भएको मेरो भक्तले इन्द्रियलाई मनद्वारा तानेर विषयबाट हटाउँनु । त्यो मनलाई पनि सारथिस्वरूप बुद्धिद्वारा सबैतिरबाट तानेर ममा लगाओस् ।।४२।।
तत् सर्वव्यापकं चित्तमाकृष्यैकत्र धारयेत् ।
नान्यानि चिन्तयेद् भूयः सुस्मितं भावयेन्मुखम् ।। ४३ ।।
त्यसपछि मेरा सबै अङ्गमा लागेको सर्वव्यापक चित्तलाई खिचेर यौटै अङ्गमा लगाओस्, फेरि अरु अङ्गमा नलगाओस्, यसरी मन्दहास्य युक्त मुखको मात्र ध्यान गरोस् ।।४३।।
तत्र लब्धपदं चित्तमाकृष्य व्योम्ति धारयेत् ।
तच्च त्यक्त्वा मदारोहो न किञ्चिदपि चिन्तयेत् ।। ४४ ।।
यसरी मेरो मुखारविन्दमा चित्त स्थिर भएपछि त्यो चित्तलाई मुखबाट पनि हटाएर कारणस्वरूप आकाशमा लगाओस्, त्यसपछि त्यो आकाशबाट पनि हटाएर मेरो शुद्ध स्वरूपमा पुगेर त्यही स्थिर होओस अरु केहीको पनि चिन्तन नगरोस् ।।४४।।
एवं समाहितमतिर्मामेवाऽत्मानमात्मनि ।
विचष्टे मयि सर्वात्मन् ज्योतिज्र्योतिषि संयुतम् ।। ४५ ।।
यसरी मन, बुद्धि निश्चल भएपछि मेरा भक्तले आफैंमा मलाई सर्वब्यापक भएको पाउँदछ । आफूलाई ज्योतिमा ज्योति मिलेको जस्तै सर्वब्यापक म भित्र आफुलाई पनि देख्तछ ।।४५ ।।
ध्यानेनेत्थं सुतीव्रेण युञ्जतो योगिनो मनः ।
संयास्यत्याशु निर्वाणं द्रव्यज्ञानक्रियाभ्रमः ।। ४६ ।।
यसरी तीव्र ध्यानद्वारा चित्तलाई संयम गर्दछ । यसरी संयममा राख्ने योगीको द्रव्य, ज्ञान र कर्म सम्बन्धी भ्रम चाँडै नै हट्तछ र उसले मोक्ष प्राप्त गर्दछ ।।४६।।
इति श्रीमह्यागवते महापुराणे पारमहंस्यां सहितायामेकादशस्कन्धे
चतुर्दशोऽध्यायः ।।१४।।
No comments:
Post a Comment