श्रीमद्भागवत महापुराण
पञ्चमः स्कन्धः – त्रयोदशोऽध्यायः
ब्राह्मण
उवाच –
दुरत्ययेऽध्वन्यजया निवेशितो
रजस्तमःसत्त्वविभक्तकर्मदृक् ।
स एष
सार्थोऽर्थपरः परिभ्रमन्
भवाटवीं याति न शर्म विन्दति ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः जडभरतले भन्नुभयो– हे राजन्! यो जीवसमूह सुखरूप धनमा आसक्त भएर देश-देशान्तरमा घुमफिर गर्ने व्यापारीहरूको जमात (सार्थ) जस्तै हो। मायाले यसलाई दुस्तर प्रवृत्तिमार्गमा लगाइदिएको छ। यसैले यसको दृष्टि सत्त्व, रज र तमोगुणद्वारा विभाजित नाना प्रकारका कर्महरूमा पर्दछ। त्यही कर्मको चक्रमा भड्किएर यो 'भवाटवी' अर्थात् संसार रूपी जङ्गलमा पुग्दछ, जहाँ यसले अलिकति पनि शान्ति पाउँदैन ।। १ ।।
नेपाली भावानुवादः जडभरतले भन्नुभयो– हे राजन्! यो जीवसमूह सुखरूप धनमा आसक्त भएर देश-देशान्तरमा घुमफिर गर्ने व्यापारीहरूको जमात (सार्थ) जस्तै हो। मायाले यसलाई दुस्तर प्रवृत्तिमार्गमा लगाइदिएको छ। यसैले यसको दृष्टि सत्त्व, रज र तमोगुणद्वारा विभाजित नाना प्रकारका कर्महरूमा पर्दछ। त्यही कर्मको चक्रमा भड्किएर यो 'भवाटवी' अर्थात् संसार रूपी जङ्गलमा पुग्दछ, जहाँ यसले अलिकति पनि शान्ति पाउँदैन ।। १ ।।
सार्थं विलुम्पन्ति कुनायकं बलात् ।
गोमायवो यत्र हरन्ति सार्थिकं
प्रमत्तमाविश्य यथोरणं वृकाः ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः हे नरदेव! त्यस जङ्गलमा छ जना लुटेराहरू (काम, क्रोध, लोभ, मोह, मद, मात्सर्य) रहन्छन्। यस व्यापारी समूहको नाइके (बुद्धि) दुष्ट छ। उसको नेतृत्वमा जब यो जीव त्यहाँ पुग्दछ, तब ती लुटेराहरूले बलपूर्वक यसका पुण्य रूपी धन लुट्दछन्। जसरी ब्वाँसोले भेडाको बथानमा पसेर तिनलाई पक्रन्छ, त्यसै गरी त्यहाँ रहेका स्याल र गिद्ध जस्ता विषयहरूले असावधान जीवको धनलाई यताउताबाट तान्न थाल्दछन् ।। २ ।।
नेपाली भावानुवादः हे नरदेव! त्यस जङ्गलमा छ जना लुटेराहरू (काम, क्रोध, लोभ, मोह, मद, मात्सर्य) रहन्छन्। यस व्यापारी समूहको नाइके (बुद्धि) दुष्ट छ। उसको नेतृत्वमा जब यो जीव त्यहाँ पुग्दछ, तब ती लुटेराहरूले बलपूर्वक यसका पुण्य रूपी धन लुट्दछन्। जसरी ब्वाँसोले भेडाको बथानमा पसेर तिनलाई पक्रन्छ, त्यसै गरी त्यहाँ रहेका स्याल र गिद्ध जस्ता विषयहरूले असावधान जीवको धनलाई यताउताबाट तान्न थाल्दछन् ।। २ ।।
कठोरदशैर्मशकैरुपद्रुतः ।
क्वचित्तु गन्धर्वपुरं प्रपश्यति
क्वचित्क्वचिच्चाशुरयोल्मुकग्रहम् ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यो जङ्गल धेरै झारपात र बुट्यानहरूले ढाकिएकाले दुर्गम छ। त्यहाँ डाँठ र लामखुट्टे (नीच मानिस र साना समस्या) ले जीवलाई सताइरहन्छन्। त्यहाँ उसले कहिले गन्धर्व नगर (मृगतृष्णा) जस्तै असत्य संसारलाई सत्य देख्दछ भने कहिले चम्किलो राँकेभूत (क्षणभङ्गुर सुख) देखेर त्यसैमा आनन्द मान्दछ ।। ३ ।।
नेपाली भावानुवादः त्यो जङ्गल धेरै झारपात र बुट्यानहरूले ढाकिएकाले दुर्गम छ। त्यहाँ डाँठ र लामखुट्टे (नीच मानिस र साना समस्या) ले जीवलाई सताइरहन्छन्। त्यहाँ उसले कहिले गन्धर्व नगर (मृगतृष्णा) जस्तै असत्य संसारलाई सत्य देख्दछ भने कहिले चम्किलो राँकेभूत (क्षणभङ्गुर सुख) देखेर त्यसैमा आनन्द मान्दछ ।। ३ ।।
निवासतोयद्रविणात्मबुद्धि
स्ततस्ततो धावति भो अटव्याम् ।
क्वचिच्च वात्योत्थितपांसुधूम्रा
दिशो न जानाति
रजस्वलाक्षः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यो व्यापारी समुदाय त्यस वनमा बासस्थान, जल र धनमा आसक्त भएर यताउता दौडिन्छ। कहिले वबण्डरबाट उठेको धुलोले (रजोगुणले) आँखा ढाकिँदा उसलाई दिशाको ज्ञानसमेत हुँदैन ।। ४ ।।
नेपाली भावानुवादः त्यो व्यापारी समुदाय त्यस वनमा बासस्थान, जल र धनमा आसक्त भएर यताउता दौडिन्छ। कहिले वबण्डरबाट उठेको धुलोले (रजोगुणले) आँखा ढाकिँदा उसलाई दिशाको ज्ञानसमेत हुँदैन ।। ४ ।।
उलूकवाग्भिर्व्यथितान्तरात्मा ।
अपुण्यवृक्षान् श्रयते क्षुधार्दितो
मरीचितोयान्यभिथावति क्वचित् ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः कहिले उसले झ्याउँकीरीको कटु शब्द (शत्रुका वचन) सुन्दछ भने कहिले उलूकहरूको बोलीले (निन्दकका कुराले) उसको मन दुख्छ। भोकले सताउँदा उसले निन्दनीय वृक्षको (पापी मानिसको) आश्रय लिन्छ र तिर्खाले व्याकुल हुँदा मृगतृष्णा (विषय भोग) तर्फ दौडिन्छ ।। ५ ।।
नेपाली भावानुवादः कहिले उसले झ्याउँकीरीको कटु शब्द (शत्रुका वचन) सुन्दछ भने कहिले उलूकहरूको बोलीले (निन्दकका कुराले) उसको मन दुख्छ। भोकले सताउँदा उसले निन्दनीय वृक्षको (पापी मानिसको) आश्रय लिन्छ र तिर्खाले व्याकुल हुँदा मृगतृष्णा (विषय भोग) तर्फ दौडिन्छ ।। ५ ।।
क्वचिद्वितोयाः सरितोऽभियाति
परस्परं चालषते निरन्धः ।
आसाद्य दावं क्वचिदग्नितप्तो
निर्विद्यते
क्व च यक्षैर्हृतासुः ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः कहिले ऊ पानी नभएको नदी (सारहीन धर्म) तिर जान्छ भने कहिले अन्न नपाउँदा अरूसँग भोजनको याचना गर्दछ। कहिले दावानल समान पारिवारिक कलहमा डढ्छ भने कहिले यक्षहरूले (सरकारी कर वा चोरले) उसको प्राण समान धन हरण गर्दा ऊ खिन्न हुन्छ ।। ६ ।।
नेपाली भावानुवादः कहिले ऊ पानी नभएको नदी (सारहीन धर्म) तिर जान्छ भने कहिले अन्न नपाउँदा अरूसँग भोजनको याचना गर्दछ। कहिले दावानल समान पारिवारिक कलहमा डढ्छ भने कहिले यक्षहरूले (सरकारी कर वा चोरले) उसको प्राण समान धन हरण गर्दा ऊ खिन्न हुन्छ ।। ६ ।।
शूरैर्हृतस्वः क्व च निर्विण्णचेताः
शोचन्विमुह्यन्नुपयाति कश्मलम् ।
क्वचिच्च गन्धर्वपुरं
प्रविष्टः
प्रमोदते निर्वृतवन्मुहूर्तम् ॥ ७ ॥
चलन् क्वचित्कण्टकशर्कराङ्घ्रि
चलन् क्वचित्कण्टकशर्कराङ्घ्रि
र्नगारुरुक्षुर्विमना इवास्ते ।
पदे पदेऽभ्यन्तरवह्निनार्दितः
कौटुम्बिकः क्रुध्यति वै जनाय ॥ ८ ॥
नेपाली
भावानुवादः कहिले आफूभन्दा बलियाले धन
हिल्काउँदा ऊ मूर्छित हुन्छ भने कहिले काल्पनिक सुखमा झुलेर एकछिन रमाउँछ। कहिले
पर्वत (संसारको महत्त्वाकाङ्क्षा) चढ्न खोज्दा काँडा र ढुङ्गाले पैताला छियाछिया
भएर ऊ उदास हुन्छ। पारिवारिक खर्च धान्न नसक्दा भोकले सन्तप्त भई ऊ आफ्नै
बन्धु-बान्धवसँग झोक्किन थाल्दछ ।। ७-८ ।।
क्वचिन्निगीर्णोऽजगराहिना जनो
नावैति किञ्चिद्विपिनेऽपविद्धः ।
दष्टः स्म शेते क्व च दन्दशूकै
रन्धोऽन्धकूपे
पतितस्तमिस्रे ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः कहिले ऊ अजिङ्गर (निद्रा वा आलस्य) बाट निगलिएर जङ्गलमा फालिएको मुर्दा जस्तै हुन्छ। कहिले विषालु सर्पले (दुष्टले) डस्दा ऊ अन्धो भएर अन्धकुप (नरक वा अज्ञान) मा खस्न पुग्छ ।। ९ ।।
नेपाली भावानुवादः कहिले ऊ अजिङ्गर (निद्रा वा आलस्य) बाट निगलिएर जङ्गलमा फालिएको मुर्दा जस्तै हुन्छ। कहिले विषालु सर्पले (दुष्टले) डस्दा ऊ अन्धो भएर अन्धकुप (नरक वा अज्ञान) मा खस्न पुग्छ ।। ९ ।।
कर्हि स्म चित्क्षुद्ररसान् विचिन्वं
स्तन्मक्षिकाभिर्व्यथितोविमानः ।
तत्रातिकृच्छ्रात्प्रतिलब्धमानो
बलाद्विलुम्पन्त्यथ तं ततोऽन्ये ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः कहिले मह जस्तै तुच्छ सुख खोज्दा मौरीले (विषयका रक्षकले) सताउँदा ऊ दुखी हुन्छ। यदि निकै कष्टले केही प्राप्त गरिहाले पनि अरूले त्यसलाई बलपूर्वक लुटिदिन्छन् ।। १० ।।
नेपाली भावानुवादः कहिले मह जस्तै तुच्छ सुख खोज्दा मौरीले (विषयका रक्षकले) सताउँदा ऊ दुखी हुन्छ। यदि निकै कष्टले केही प्राप्त गरिहाले पनि अरूले त्यसलाई बलपूर्वक लुटिदिन्छन् ।। १० ।।
क्वचिच्च शीतातपवातवर्ष
प्रतिक्रियां कर्तुमनीश आस्ते ।
क्वचिन्मिथो विपणन् यच्च किञ्चिद्
विद्वेषमृच्छत्युत वित्तशाठ्यात् ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः कहिले ऊ जाडो, घाम, आँधी र वर्षाबाट आफूलाई बचाउन असमर्थ हुन्छ। कहिले आपसमा व्यापार गर्दा धनको लोभले गर्दा मित्रलाई नै शत्रु ठान्न पुग्छ ।। ११ ।।
नेपाली भावानुवादः कहिले ऊ जाडो, घाम, आँधी र वर्षाबाट आफूलाई बचाउन असमर्थ हुन्छ। कहिले आपसमा व्यापार गर्दा धनको लोभले गर्दा मित्रलाई नै शत्रु ठान्न पुग्छ ।। ११ ।।
शय्यासनस्थानविहारहीनः ।
याचन् परादप्रतिलब्धकामः
पारक्यदृष्टिर्लभतेऽवमानम् ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः कहिले धन नष्ट हुँदा ऊसँग शय्या र वासस्थानको समेत अभाव हुन्छ। तब अरूसँग माग्न पुग्दछ र नपाउँदा अरूको धनमा आँखा गाड्छ, जसले गर्दा उसले ठुलो अपमान सहनुपर्छ ।। १२ ।।
नेपाली भावानुवादः कहिले धन नष्ट हुँदा ऊसँग शय्या र वासस्थानको समेत अभाव हुन्छ। तब अरूसँग माग्न पुग्दछ र नपाउँदा अरूको धनमा आँखा गाड्छ, जसले गर्दा उसले ठुलो अपमान सहनुपर्छ ।। १२ ।।
वैरानुबन्धो विवहन्मिथश्च ।
अध्वन्यमुष्मिन्नुरुकृच्छ्रवित्त
बाधोपसर्गैर्विहरन्
विपन्नः ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः व्यावहारिक लेनदेनका कारण द्वेष बढे पनि फेरि तिनीहरूसँगै विवाहादि सम्बन्ध कायम गर्दछ। यस मार्गमा अनेक कष्ट र धनको सङ्कट भोग्दाभोग्दै जीव मरेतुल्य हुन्छ ।। १३ ।।
नेपाली भावानुवादः व्यावहारिक लेनदेनका कारण द्वेष बढे पनि फेरि तिनीहरूसँगै विवाहादि सम्बन्ध कायम गर्दछ। यस मार्गमा अनेक कष्ट र धनको सङ्कट भोग्दाभोग्दै जीव मरेतुल्य हुन्छ ।। १३ ।।
तांस्तान् विपन्नान् स हि तत्र तत्र
विहाय जातं परिगृह्य सार्थः ।
आवर्ततेऽद्यापि न
कश्चिदत्र
वीराध्वनः पारमुपैति योगम् ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यो व्यापारी समूह मरेका साथीहरूलाई त्यहीँ छोडेर नयाँ साथीहरूसँग अगाडि बढ्छ। हे वीर! यस मार्गबाट आजसम्म कोही फर्केका छैनन् न त कसैले परमानन्द रूपी योगको शरण नै लिएका छन् ।। १४ ।।
नेपाली भावानुवादः त्यो व्यापारी समूह मरेका साथीहरूलाई त्यहीँ छोडेर नयाँ साथीहरूसँग अगाडि बढ्छ। हे वीर! यस मार्गबाट आजसम्म कोही फर्केका छैनन् न त कसैले परमानन्द रूपी योगको शरण नै लिएका छन् ।। १४ ।।
मनस्विनो निर्जितदिग्गजेन्द्रा
ममेति सर्वे भुवि बद्धवैराः ।
मृधे शयीरन्न तु तद्व्रजन्ति
यन्न्यस्तदण्डो गतवैरोऽभियाति ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः दिग्गजहरूलाई जित्ने वीरहरू पनि 'यो मेरो हो' भन्ने अभिमानले युद्धमा मरेर जान्छन् तर तिनीहरूले त्यो परमपद प्राप्त गर्न सक्दैनन्, जुन पद कसैप्रति शत्रुता नभएका संन्यासीहरूले सजिलै प्राप्त गर्दछन् ।। १५ ।।
नेपाली भावानुवादः दिग्गजहरूलाई जित्ने वीरहरू पनि 'यो मेरो हो' भन्ने अभिमानले युद्धमा मरेर जान्छन् तर तिनीहरूले त्यो परमपद प्राप्त गर्न सक्दैनन्, जुन पद कसैप्रति शत्रुता नभएका संन्यासीहरूले सजिलै प्राप्त गर्दछन् ।। १५ ।।
स्तदाश्रयाव्यक्तपदद्विजस्पृहः ।
क्वचित्कदाचिद्धरिचक्रस्त्रसन्
सख्यं विधत्ते बककङ्कगृधैः ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः कहिले यो जीव लहरा (स्त्री) को आश्रय लिन्छ र त्यहाँका चराचुरुङ्गीको बोली (सन्तानका वचन) मा फस्छ। कहिले काल रूपी सिंहसँग डराएर ऊ बकुल्ला र गिद्ध (पाखण्डी गुरु) को सहायता लिन पुग्छ ।। १६ ।।
नेपाली भावानुवादः कहिले यो जीव लहरा (स्त्री) को आश्रय लिन्छ र त्यहाँका चराचुरुङ्गीको बोली (सन्तानका वचन) मा फस्छ। कहिले काल रूपी सिंहसँग डराएर ऊ बकुल्ला र गिद्ध (पाखण्डी गुरु) को सहायता लिन पुग्छ ।। १६ ।।
तैर्वञ्चितो हंसकुलं समाविश
न्नरोचयन् शीलमुपैति वानरान् ।
तज्जातिरासेन सुनिर्वृतेन्द्रियः
परस्परोद्वीक्षणविस्मृतावधिः ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः जब तिनीहरूले धोका दिन्छन्, तब ऊ हाँसहरू (सज्जन) को समूहमा जान्छ तर त्यहाँको नियम मन नपरेर बाँदरहरू (इन्द्रिय लम्पट) सँग मिसिन्छ। उनीहरूसँग दाम्पत्य जीवनमा रत्तिएर एक-अर्काको मुख हेर्दाहेर्दै उसले आफ्नो आयुको अन्त्य नै भुल्दछ ।। १७ ।।
नेपाली भावानुवादः जब तिनीहरूले धोका दिन्छन्, तब ऊ हाँसहरू (सज्जन) को समूहमा जान्छ तर त्यहाँको नियम मन नपरेर बाँदरहरू (इन्द्रिय लम्पट) सँग मिसिन्छ। उनीहरूसँग दाम्पत्य जीवनमा रत्तिएर एक-अर्काको मुख हेर्दाहेर्दै उसले आफ्नो आयुको अन्त्य नै भुल्दछ ।। १७ ।।
व्यवाायदीनो विवशः स्वबन्धने ।
क्वचित्प्रमादाद्गिरिकन्दरे
पतन्
वल्लीं गृहीत्वा गजभीत आस्थितः ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ ऊ पत्नी र छोराछोरीको मोहमा बाँधिन्छ। अनेकौँ दुःख पाउँदा पनि ऊ विवश भई बन्धन तोड्न सक्दैन। कहिले गुफामा खस्दा हात्ती (काल) को डरले लहराको सहारामा झुण्डिरहन्छ ।। १८ ।।
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ ऊ पत्नी र छोराछोरीको मोहमा बाँधिन्छ। अनेकौँ दुःख पाउँदा पनि ऊ विवश भई बन्धन तोड्न सक्दैन। कहिले गुफामा खस्दा हात्ती (काल) को डरले लहराको सहारामा झुण्डिरहन्छ ।। १८ ।।
अतः कथञ्चित्स विमुक्त आपदः
पुनश्च सार्थं प्रविशत्यरिन्दम ।
अध्वन्यमुष्मिन्नजया
निवेशितो
भ्रमञ्जनोऽद्यापि न वेद कश्चन ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे शत्रुदमन! यदि कुनै कारणले आपत्तिबाट छुटकारा मिल्यो भने पनि ऊ फेरि आफ्नै पुरानो बथानमा मिसिन पुग्छ। मायाको प्रेरणाले यस मार्गमा भौँतारिने कसैले पनि आफ्नो वास्तविक पुरुषार्थ (मोक्ष) बुझ्न सकेका छैनन् ।। १९ ।।
नेपाली भावानुवादः हे शत्रुदमन! यदि कुनै कारणले आपत्तिबाट छुटकारा मिल्यो भने पनि ऊ फेरि आफ्नै पुरानो बथानमा मिसिन पुग्छ। मायाको प्रेरणाले यस मार्गमा भौँतारिने कसैले पनि आफ्नो वास्तविक पुरुषार्थ (मोक्ष) बुझ्न सकेका छैनन् ।। १९ ।।
रहूगण त्वमपि ह्यध्वनोऽस्य
संन्यस्तदण्डः कृतभूतमैत्र वै ।
असज्जितात्मा हरिसेवया शितं
ज्ञानासिमादाय तरातिपारम् ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः हे रहूगण! तिमी पनि यसै मार्गमा भ्रमण गरिरहेका छौ। त्यसैले अब दण्ड दिने काम छोडेर सबै प्राणीप्रति मैत्री भाव राख र हरिसेवाबाट प्राप्त ज्ञानरूपी खड्गले यस संसार सागरलाई पार गर ।। २० ।।
नेपाली भावानुवादः हे रहूगण! तिमी पनि यसै मार्गमा भ्रमण गरिरहेका छौ। त्यसैले अब दण्ड दिने काम छोडेर सबै प्राणीप्रति मैत्री भाव राख र हरिसेवाबाट प्राप्त ज्ञानरूपी खड्गले यस संसार सागरलाई पार गर ।। २० ।।
राजोवाच –
अहो नृजन्माखिलजन्मशोभनं
किं जन्मभिस्त्वपरैरप्यमुष्मिन् ।
न
यद्धृषीकेशयशः कृतात्मनां
महात्मनां वः प्रचुरः समागमः ॥ २१ ॥
र्हतांहसो भक्तिरथोक्षजेऽमला ।
मौहूर्तिकाद्यस्य
समागमाच्च मे
दुस्तर्कमूलोऽपहतोऽविवेकः ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः तपाईं जस्ता महानुभावको चरणको धूलो सेवन गर्नेलाई भगवान्को भक्ति प्राप्त हुनु कुनै आश्चर्यको कुरा होइन। तपाईंको क्षणभरको सत्सङ्गले नै मेरो सारा कुतर्क र अज्ञान नष्ट भइसकेको छ ।। २२ ।।
नेपाली भावानुवादः तपाईं जस्ता महानुभावको चरणको धूलो सेवन गर्नेलाई भगवान्को भक्ति प्राप्त हुनु कुनै आश्चर्यको कुरा होइन। तपाईंको क्षणभरको सत्सङ्गले नै मेरो सारा कुतर्क र अज्ञान नष्ट भइसकेको छ ।। २२ ।।
नमो महद्भ्योऽस्तु नमः शिशुभ्यो
नमो युवभ्यो नम आबटुभ्यः ।
ये ब्राह्मणा
गामवधूतलिङ्गा
श्चरन्ति तेभ्यः शिवमस्तु राज्ञाम् ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्रह्मज्ञानीहरू चाहे वृद्ध हुन् वा बालक, युवा हुन् वा वटु– सबैलाई मेरो नमस्कार छ। जो अवधूत भेषमा यस पृथ्वीमा विचरण गर्नुहुन्छ, ती ब्राह्मणहरूले हामी जस्ता राजाहरूको कल्याण गरून् ।। २३ ।।
नेपाली भावानुवादः ब्रह्मज्ञानीहरू चाहे वृद्ध हुन् वा बालक, युवा हुन् वा वटु– सबैलाई मेरो नमस्कार छ। जो अवधूत भेषमा यस पृथ्वीमा विचरण गर्नुहुन्छ, ती ब्राह्मणहरूले हामी जस्ता राजाहरूको कल्याण गरून् ।। २३ ।।
इत्येवमुत्तरामातः स वै ब्रह्मर्षिसुतः सिन्धुपतय आत्मसतत्त्वं
विगणयतः परानुभावः परमकारुणिक तयोपदिश्य रहूगणेन सकरुणमभिवन्दितचरण आपूर्णार्णव इव
निभृतकरणोर्म्याशयो धरणिमिमांविचचार ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः सौवीरपति रहूगणले पनि परमात्मज्ञान पाएपछि अविद्याद्वारा आरोपित देहात्मबुद्धि त्यागिदिए। हे राजन्! भगवान्का अनन्य भक्तको शरण लिनेको प्रभाव यस्तै हुन्छ ।। २५ ।।
राजोवाच –
यो ह वा इह बहुविदा महाभागवत त्वयाभिहितः परोक्षेण वचसा
जीवलोकभवाध्वा स ह्यार्यमनीषया कल्पितविषयो नाञ्जसाव्युत्पन्नलोकसमधिगमः । अथ तदेवैतदुरवगमं
समवेतानुकल्पेन निर्दिश्यतामिति ॥ २६ ॥
इति
श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां
पञ्चमस्कन्धे ब्राह्मणरहूगणसंवादे
त्रयोदशोऽध्यायः ।। १३ ।।
🌸
••••••••••
🌸
यस अध्यायको सारांश :
श्रीमद्भागवतको पञ्चम स्कन्ध अन्तर्गतको तेह्रौँ अध्यायमा जडभरतले राजा रहूगणलाई 'भवाटवी' अर्थात् संसार रूपी जङ्गलको एउटा अत्यन्तै गहिरो र सजीव रूपक सुनाउनुभएको छ। यस अध्यायमा जीवलाई एउटा व्यापारीको समूह (सार्थ) सँग तुलना गरिएको छ, जो सुख रूपी धनको खोजीमा जङ्गलमा भौँतारिरहेको छ। यो जङ्गल अरू केही नभएर हाम्रो यो जन्म-मरणको संसार हो। जडभरतका अनुसार, यस जङ्गलमा जीवका इन्द्रियहरू नै ती छ जना लुटेरा हुन्, जसले जीवको विवेक र पुण्य लुटिरहेका हुन्छन्। जङ्गलका थुप्रै कष्टहरू जस्तै– लामखुट्टेको टोकाइ (सानातिना शत्रु), मृगतृष्णा (झूटा आशा), र दावानल (पारिवारिक कलह) को माध्यमबाट संसारको वास्तविकता चित्रण गरिएको छ।
जीव कहिले कामवासनाको लहरामा झुण्डिन्छ त कहिले धनको लोभमा आफ्नै मित्रहरूसँग शत्रुता गर्दछ। जडभरतले बताउनुहुन्छ कि शक्तिशाली राजाहरू पनि 'यो मेरो हो' भन्ने अहङ्कारमा युद्ध गरेर सकिन्छन्, तर तिनीहरूले कहिल्यै शान्ति पाउँदैनन्। जीव कहिले पाखण्डी गुरुहरूको जालमा फस्छ त कहिले इन्द्रिय लम्पट मानिसहरूको सङ्गतमा परेर आफ्नो आयु खेर फाल्छ। यति धेरै दुःख पाउँदा पनि जीव फेरि त्यही पुरानो बन्धनमा फर्किन खोज्छ, जुन सबैभन्दा ठुलो अज्ञान हो। अन्तमा जडभरतले राजालाई हरि-सेवा र ज्ञानरूपी खड्गले यो संसार-जङ्गललाई पार गर्न सल्लाह दिनुहुन्छ। यस उपदेशले राजा रहूगणको अज्ञान पूर्णतः नष्ट हुन्छ र उनी मानव जन्मको सार्थकता बुझ्न सफल हुन्छन्। जडभरतको करुणा र राजाको विनम्रताको यो संवाद भक्तिका लागि प्रेरणादायी छ।
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष :
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष 'संसारको क्षणभङ्गुरता' र 'इन्द्रिय निग्रह' को सिद्धान्तमा आधारित छ। 'भवाटवी' को रूपकले के स्पष्ट पार्छ भने यो दृश्य जगत् एउटा भयानक जङ्गल हो जहाँ जीव केवल भ्रमित भइरहन्छ। दार्शनिक रूपमा, यहाँ 'माया' को शक्तिलाई अत्यन्तै बलियो देखाइएको छ, जसले गर्दा जीवले दुःखलाई नै सुख मान्न पुग्छ। यहाँ प्रयोग गरिएको 'गन्धर्व नगर' र 'मृगतृष्णा' को उदाहरणले अद्वैत वेदान्तको 'जगन्मिथ्या' को धारणालाई पुष्टि गर्दछ। साथै, 'महत्-सङ्ग' (सत्सङ्ग) को महिमालाई यस अध्यायको प्राण मान्न सकिन्छ, जसले मात्र जीवलाई यस जङ्गलबाट बाहिर निकाल्न सक्छ। यसले सिकाउँछ कि आध्यात्मिक ज्ञान बिनाको पुरुषार्थ केवल मृगतृष्णाको पछि दौडिनु मात्र हो।
No comments:
Post a Comment