श्रीमद्भागवत महापुराण
एकादशः स्कंधः – प्रथमोऽध्यायः
कृत्वा दैत्यवधं कृष्णः सरामो यदुभिर्वृतः ।
भुवोऽवतारयद् भारं जविष्ठं जनयन् कलिम् ।। १ ।।
नेपाली भावानुवाद : श्रीशुकदेवले भन्नुभयो– भगवान् श्रीकृष्णले बलराम र यदुगणहरूद्वारा घेरिएर धेरै दैत्य-दानवहरूको संहार गर्नुभयो र यदुहरूका बीचमा आपसमा कलह गराई उनीहरूलाई समाप्त पारेर पृथ्वीको भार उतार्नुभयो ।। १ ।।
ये कोपिताः सुबहु पाण्डुसुताः सपत्नै–
र्द्यूतहेलनकचग्रहणादिभिस्तान् ।
कृत्वा निमित्तमितरेतरतः समेतान्
हत्वा नृपान् निरहरत् क्षितिभारमीशः ।। २ ।।
नेपाली भावानुवाद : शत्रुवत् व्यवहार गर्ने दुर्योधनादिले कपटपूर्ण जुवा, अपमान र द्रौपदीको केशकर्षण आदि कार्यद्वारा अत्यन्त पीडित पारिएका पाण्डवहरूलाई निमित्त बनाएर, दुवै पक्षमा भेला भएका राजाहरूलाई आपसमा मराएर समर्थ ईश्वरले पृथ्वीको भार हरण गर्नुभयो ।। २ ।।
भूभारराजपूतना यदुभिर्निरस्य गुप्तैः
स्वबाहुभिरचिन्तयद् अप्रमेयः ।
मन्येऽवनेर्ननु गतोऽप्यगतं हि भारं
यद् यादवं कुलमहो अविषह्यमास्ते ।। ३ ।।
नेपाली भावानुवाद : आफ्ना भुजाहरूद्वारा सुरक्षित यादवहरूका माध्यमबाट पृथ्वीको भारस्वरूप राजाहरू र तिनका सेनालाई नष्ट गरेपछि अप्रमेय भगवान् श्रीकृष्णले विचार गर्नुभयो– "मैले बाहिरी दृष्टिले त पृथ्वीको भार हरण गरेँ, तर अरू कसैबाट पराजित नहुने यो यादवकुल नै अहिले पृथ्वीका लागि असह्य भार बनेर रहेको छ" ।। ३ ।।
नैवान्यतः परिभवोऽस्य भवेत् कथञ्चि–
न्मत्संश्रयस्य विभवोन्नहनस्य नित्यम् ।
अन्तः कलिं यदुकुलस्य विधाय वेणु–
स्तम्बस्य वह्निमिव शान्तिमुपैमि धाम ।। ४ ।।
नेपाली भावानुवाद : मेरो आश्रयमा रहेकाले ऐश्वर्य र पराक्रमले उन्मत्त भएको यो यदुकुललाई अन्य कुनै पनि उपायले पराजित गर्न सम्भव छैन। तसर्थ, बाँसको झाङमा बाँसहरू आपसमा ठोकिँदा निस्किएको आगोले बाँसकै झाङ डढेजस्तै, यिनीहरूमा आन्तरिक कलह उत्पन्न गराई यदुकुलको संहार गरेर मात्र म शान्तिपूर्वक आफ्नो धाममा जानेछु ।। ४ ।।
एवं व्यवसितो राजन् सत्यसङ्कल्प ईश्वरः ।
शापव्याजेन विप्राणां संजह्रे स्वकुलं विभुः ।। ५ ।।
नेपाली भावानुवाद : हे राजा परीक्षित्! सत्यसङ्कल्प भगवान् श्रीकृष्णले यस्तो विचार गरी ब्राह्मणहरूको श्रापलाई निमित्त बनाएर आफ्नो कुलको संहार गर्नुभयो ।। ५ ।।
स्वमूत्र्या लोकलावण्यनिर्मुक्त्या लोचनं नृणाम् ।
गीर्भिस्ताः स्मरतां चित्तं पदैस्तानीक्षतां क्रियाः ।। ६ ।।
आच्छिद्य कीर्तिं सुश्लोकां वितत्य ह्यञ्जसा नु कौ ।
तमोऽनया तरिष्यन्तीत्यगात् स्वं पदमीश्वरः ।। ७ ।।
नेपाली भावानुवाद : भगवान् श्रीकृष्णको श्रीविग्रह संसारका सबै सौन्दर्यलाई तिरस्कृत गर्ने खालको अत्यन्त मनमोहक थियो। उहाँको वाणीले स्मरण गर्नेहरूको चित्त र पदचिह्नले दर्शन गर्नेहरूको दृष्टि एवं क्रियालाई आकर्षित गर्दथ्यो। यसरी पृथ्वीमा सजिलैसँग आफ्नो सुयश फैलाएर, अब मानिसहरूले यही कीर्तिका माध्यमबाट अज्ञानको अन्धकारलाई पार गर्नेछन् भन्ने निश्चित गरी ईश्वर आफ्नो परमधाम पाल्नुभयो ।। ६–७ ।।
राजोवाच
ब्रह्मण्यानां वदान्यानां नित्यं वृद्धोपसेविनाम् ।
विप्रशापः कथमभूद् वृष्णीनां कृष्णचेतसाम् ।। ८ ।।
यन्निमित्तः स वै शापो यादृशो द्विजसत्तम ।
कथमेकात्मनां भेद एतत् सर्वं वदस्व मे ।। ९ ।।
नेपाली भावानुवाद : राजा परीक्षित्ले प्रश्न गर्नुभयो– ब्राह्मणभक्त, दानवीर, वृद्धहरूको सेवा गर्ने र सदैव श्रीकृष्णमा नै चित्त लगाउने यदुवंशीहरूलाई ब्राह्मणको श्राप कसरी लाग्यो? हे द्विजसत्तम! त्यो श्राप के कारणले र कस्तो प्रकारको थियो? सधैँ एकमना भएर मिलेका यादवहरूमा कसरी फाटो आयो? यी सबै कुरा मलाई विस्तारपूर्वक बताउनुहोस् ।। ८–९ ।।
श्रीशुक उवाच
बिभ्रद् वपुः सकलसुन्दरसन्निवेशं
कर्माचरन् भुवि सुमङ्गलमाप्तकामः ।
आस्थाय धाम रममाण उदारकीर्तिः
संहर्तुमैच्छत कुलं स्थितकृत्यशेषः ।। १० ।।
नेपाली भावानुवाद : श्रीशुकदेवले भन्नुभयो– समस्त सौन्दर्यको केन्द्र मानिने श्रीविग्रह धारण गरी पृथ्वीतलमा परम मङ्गलमय लीलाहरू गरेर उदार कीर्ति फैलाउनुभएका, पूर्णकाम भगवान् श्रीकृष्णले अब पृथ्वीमा यदुकुलको संहार मात्र बाँकी कार्य रहेको देखी सोही गर्ने इच्छा गर्नुभयो ।। १० ।।
कर्माणि पुण्यनिवहानि सुमङ्गलानि
गायज्जगत्कलिमलापहराणि कृत्वा ।
कालात्मना निवसता यदुदेवगेहे
पिण्डारकं समगमन् मुनयो निसृष्टाः ।। ११ ।।
नेपाली भावानुवाद : कलियुगका दोषहरू नष्ट गर्ने अत्यन्त पुण्यदायी र मङ्गलमय लीलाहरू गरेर यदुवंशीहरूको दरबारमा कालरूपले निवास गरिरहनुभएका भगवान् श्रीकृष्णबाट प्रेरित भएका विश्वामित्रादि मुनिहरू पिण्डारक नामको तीर्थमा गए ।। ११ ।।
विश्वामित्रोऽसितः कण्वो दुर्वासा भृगुरङ्गिराः ।
कश्यपो वामदेवोऽत्रिर्वसिष्ठो नारदादयः ।। १२ ।।
नेपाली भावानुवाद : विश्वामित्र, असित, कण्व, दुर्वासा, भृगु, अङ्गिरा, कश्यप, वामदेव, अत्रि, वसिष्ठ र नारद आदि ऋषिहरू त्यस पिण्डारक क्षेत्रमा गएका थिए ।। १२ ।।
उपसंगृह्य पप्रच्छुरविनीता विनीतवत् ।। १३ ।।
नेपाली भावानुवाद : एकदिन खेलिरहेका यादव कुमारहरू ती ऋषिहरूका नजिक गए र स्वभावले उद्दण्ड भए पनि बाहिर नम्रता प्रदर्शन गर्दै उनीहरूको चरण स्पर्श गरी यसरी सोधे ।। १३ ।।
ते वेषयित्वा स्त्रीवेषैः साम्बं जाम्बवतीसुतम् ।
एषा पृच्छति वो विप्रा अन्तर्वत्न्यसितेक्षणा ।। १४ ।।
प्रष्टुं विलज्जती साक्षात् प्रब्रूतामोघदर्शनाः ।
प्रसोष्यन्ती पुत्रकामा किंस्वित् सञ्जनयिष्यति ।। १५ ।।
नेपाली भावानुवाद : ती कुमारहरूले जाम्बवतीका पुत्र साम्बलाई स्त्रीको भेष पहिर्याएर ऋषिहरूलाई भने– "हे विप्रहरू! यी मृगनयनी गर्भिणी हुन्। यिनी छोराको इच्छा राख्छिन् तर आफैँ सोध्न लाज मानिरहेकी छन्। हे अमोघदर्शी मुनिहरू! यिनले अब के जन्माउनेछिन्? कृपया बताइदिनुहोस्" ।। १४–१५ ।।
एवं प्रलब्धा मुनयस्तानूचुः कुपिता नृप ।
जनयिष्यति वो मन्दा मुसलं कुलनाशनम् ।। १६ ।।
नेपाली भावानुवाद : हे राजन्! यसरी आफूहरूलाई छक्याउन खोजेको थाहा पाएपछि ऋषिहरूले क्रुद्ध हुँदै भने– "हे मूर्खहरू! यिनले तिमीहरूको कुल नाश गर्ने एउटा मुसल जन्माउनेछिन्" ।। १६ ।।
तच्छ्रुत्वा तेऽतिसन्त्रस्ता विमुच्य सहसोदरम् ।
साम्बस्य ददृशुस्तस्मिन् मुसलं खल्वयस्मयम् ।। १७ ।।
नेपाली भावानुवाद : ऋषिहरूको वचन सुनेर अत्यन्त त्रसित भएका ती कुमारहरूले तुरुन्तै साम्बको कृत्रिम पेट खोलेर हेर्दा त्यहाँ साच्चै नै एउटा फलामको मुसल भेट्टाए ।। १७ ।।
किं कृतं मन्दभाग्यैर्नः किं वदिष्यन्ति नो जनाः ।
इति विह्वलिता गेहानादाय मुसलं ययुः ।। १८ ।।
नेपाली भावानुवाद : "मन्दभाग्य भएका हामीले यो के अनर्थ गर्यौँ? अब मानिसहरूले हामीलाई के भन्लान्?" यसरी व्याकुल हुँदै उनीहरू त्यो मुसल लिएर घरतर्फ लागे ।। १८ ।।
तच्चोपनीय सदसि परिम्लानमुखश्रियः ।
राज्ञ आवेदयाञ्चक्रुः सर्वयादवसन्निधौ ।। १९ ।।
नेपाली भावानुवाद : उनीहरूले मलिन अनुहार लगाउँदै राजसभामा गएर सबै यादवहरूको उपस्थितिमा राजा उग्रसेनलाई मुसलका बारेमा सबै वृत्तान्त सुनाए ।। १९ ।।
श्रुत्वाऽमोघं विप्रशापं दृष्ट्वा च मुसलं नृप ।
विस्मिता भयसन्त्रस्ता बभूवुर्द्वारिकौकसः ।। २० ।।
नेपाली भावानुवाद : हे राजन्! ब्राह्मणहरूको कहिल्यै असफल नहुने श्रापको कुरा सुनेर र मुसलसमेत देखेपछि द्वारकावासीहरू भयभीत र अचम्मित भए ।। २० ।।
तच्चूर्णयित्वा मुसलं यदुराजः स आहुकः ।
समुद्रसलिले प्रास्यल्लोहं चास्यावशेषितम् ।। २१ ।।
नेपाली भावानुवाद : त्यसपछि यदुराज आहुक (उग्रसेन) ले त्यो मुसललाई घोटेर धुलो बनाउन लगाए र त्यो धुलोका साथै बाँकी रहेको फलामको एउटा टुक्रालाई पनि समुद्रमा फालिदिए ।। २१ ।।
कश्चिन्मत्स्योऽग्रसील्लोहं चूर्णानि तरलैस्ततः ।
उह्यमानानि वेलायां लग्नान्यासन् किलैरकाः ।। २२ ।।
नेपाली भावानुवाद : त्यो फलामको टुक्रालाई एउटा माछाले निल्यो र मुसलको धुलो छालहरूसँगै बगेर किनारमा थुप्रिएपछि त्यहाँबाट तरबारजस्तै धारिला 'एरका' नामक झारहरू उम्रे ।। २२ ।।
मत्स्यो गृहीतो मत्स्यघ्नैर्जालिनान्यैः सहार्णवे ।
तस्योदरगतं लोहं स शल्ये लुब्धकोऽकरोत् ।। २३ ।।
नेपाली भावानुवाद : समुद्रमा जाल हाल्दा अन्य माछाहरूसँगै त्यो फलाम निलने माछा पनि माझीको जालमा पर्यो। त्यस माछाको पेटमा भेटिएको फलामको टुक्रालाई एउटा व्याधाले आफ्नो बाणको टुप्पो (फल) बनायो ।। २३ ।।
भगवाञ्ज्ञातसर्वार्थ ईश्वरोऽपि तदन्यथा ।
कर्तुं नैच्छद् विप्रशापं कालरूप्यन्वमोदत ।। २४ ।।
नेपाली भावानुवाद : सर्वज्ञ हुनुभएका ईश्वर श्रीकृष्णलाई यी सबै कुरा थाहा भए तापनि उहाँले ब्राह्मणहरूको श्रापलाई अन्यथा (परिवर्तन) गर्न चाहनुभएन। बरु कालरूपले ती सबै घटनालाई अनुमोदन गर्नुभयो ।। २४ ।।
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवत महापुराणको एकादश स्कन्धको पहिलो अध्यायले यदुकुलको विनाशको पृष्ठभूमि र भगवान् श्रीकृष्णको स्वधाम गमनको सङ्केत गर्दछ। भगवान् श्रीकृष्णले पृथ्वीको भारस्वरूप रहेका कंस, जरासन्ध आदि आततायी राजाहरूको अन्त्य त गराउनुभयो, तर उहाँलाई आफ्नै यादवकुल अर्को ठुलो भारको रूपमा महसुस भयो। यादवहरू भगवान्को आश्रय र असीमित शक्तिले गर्दा अत्यन्त अभिमानी भएका थिए। उनीहरूलाई बाहिरी शत्रुले जित्न असम्भव थियो, त्यसैले भगवान्ले उनीहरूलाई भित्रैबाट नष्ट गर्ने योजना बनाउनुभयो। यसै क्रममा द्वारकामा विश्वामित्र, दुर्वासा र नारद जस्ता महान् ऋषिहरूको आगमन हुन्छ। भगवान्कै इच्छाले प्रेरित भएर यादव कुमारहरूले ती ऋषिहरूसँग एउटा घातक ठट्टा गर्छन्। उनीहरूले जाम्बवतीका पुत्र साम्बलाई महिलाको लुगा पहिर्याएर ऋषिहरूको अगाडि प्रस्तुत गर्छन् र "यिनले के जन्माउलिन्?" भनी सोध्छन्। ऋषिहरूले आफ्नो अपमान भएको महसुस गरी "यिनले तिमीहरूको कुल नाश गर्ने मुसल जन्माउनेछिन्" भनी श्राप दिन्छन्। नभन्दै साम्बको पेटबाट फलामको मुसल निस्कन्छ। डराएका यादवहरूले राजा उग्रसेनको आज्ञाले त्यो मुसललाई घोटेर समुद्रमा फाल्छन्। तर, त्यस मुसलको धुलोबाट 'एरका' नामको धारिलो झार उम्रन्छ र एउटा सानो टुक्रा माछाले निल्छ। पछि त्यही माछाको पेटको फलाम शिकारीको बाणको टुप्पो बन्छ। भगवान् श्रीकृष्णले यी सबै घटनाक्रमलाई चुपचाप हेरिरहनुहुन्छ किनभने उहाँको उद्देश्य नै अब लीला संवरण गरेर स्वधाम फर्कनु थियो। यसरी यो अध्यायले अहंकार र ऋषिहरूको अपमानले कसरी एउटा शक्तिशाली कुलको पतन सुरु हुन्छ भन्ने देखाउँछ।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष अत्यन्त गहन छ। यसले मुख्यतया 'काल' को अमोघ शक्ति र 'प्रारब्ध' को अकाट्य नियमलाई उजागर गर्दछ। स्वयम् भगवान् श्रीकृष्ण सर्वशक्तिमान् हुँदाहुँदै पनि ब्राह्मण (ज्ञानी) को श्राप र प्रकृतिको नियमलाई चुनौती दिनुहुन्न, बरु त्यसलाई शिरोधार्य गर्नुहुन्छ। यसले अहंकारको विनाश निश्चित छ भन्ने सन्देश दिन्छ। यादवकुल भगवान्को आफ्नै कुल भए पनि जब त्यहाँ धर्मको सट्टा अधर्म र अभिमानले वास गर्यो, तब भगवान्ले त्यसको नाश गर्नु नै उचित ठान्नुभयो। यसले ईश्वर कुनै व्यक्ति वा कुलप्रति नभई केवल 'धर्म' प्रति निष्पक्ष हुनुहुन्छ भन्ने पुष्टि गर्छ। संसारका सबै वस्तु र सम्बन्धहरू अस्थायी छन् र एउटा निश्चित समयपछि तिनको अन्त्य अनिवार्य छ भन्ने 'नश्वरता' को दर्शन यहाँ पाइन्छ। मुसलको धुलोबाट झार उम्रनु र सानो टुक्रा बाण बन्नुले कर्मको सूक्ष्म फल कसै गरी पनि टर्दैन भन्ने दर्शाउँछ।
No comments:
Post a Comment