श्रीमद्भागवत महापुराण
पञ्चमः स्कन्धः – पञ्चदशोऽध्यायः
तस्माद् वृद्धसेनायां देवताजिन्नाम पुत्रोऽभवत् ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः सुमतिको वृद्धसेना नाम गरेकी पत्नीबाट देवताजित् नामका छोरा भए ।। २ ।।
अथासुर्यां तत्तनयो देवद्युम्नस्ततो धेनुमत्यां सुतः परमेष्ठी तस्य सुवर्चलायां प्रतीह उपजातः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः देवताजित्की असुरी नामकी पत्नीको गर्भबाट देवद्युम्न जन्मिए। देवद्युम्नकी पत्नी धेनुमतीबाट परमेष्ठी र परमेष्ठीकी पत्नी सुवर्चलाको गर्भबाट प्रतीह नामका छोरा भए ।। ३ ।।
य आत्मविद्यामाख्याय स्वयं संशुद्धो महापुरुषमनुसस्मार ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रतीहले अरूलाई आत्मविद्याको उपदेश दिएर र स्वयं शुद्धचित्त भएर महापुरुष श्रीनारायणको स्वरूपको चिन्तन गरे ।। ४ ।।
प्रतीहात्सुवर्चलायां प्रतिहर्त्रादयस्त्रय आसन्निज्याकोविदाः सूनवः प्रतिहर्तुः स्तुत्याम् अजभूमानावजनिषाताम् ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रतीहकी पत्नी सुवर्चलाको गर्भबाट प्रतिहर्ता, प्रस्तोता र उद्गाता नामका तीन छोरा भए। यिनीहरू यज्ञ-अनुष्ठानमा अत्यन्त निपुण थिए। तीमध्ये प्रतिहर्ताकी पत्नी स्तुति थिइन्, जसको गर्भबाट अज र भूमा नामका दुई छोरा जन्मिए ।। ५ ।।
भूम्न ऋषिकुल्यायामुद्गीथस्ततः प्रस्तावो देवकुल्यायां प्रस्तावान्नियुत्सायां हृदयज आसीद्विभुर्विभो रत्यां च पृथुषेणस्तस्मान्नक्त आकूत्यां जज्ञे नक्ताद् द्रुतिपुत्रो गयो राजर्षिप्रवर उदारश्रवा अजायत साक्षाद्भगवतो विष्णो र्जगद्रिरक्षिषया गृहीतसत्त्वस्य कलाऽऽत्मवत्त्वादिलक्षणेन महापुरुषतां प्राप्तः ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः भूमाकी पत्नी ऋषिकुल्याबाट उद्गीथ, उद्गीथकी पत्नी देवकुल्याबाट प्रस्ताव र प्रस्तावकी पत्नी नियुत्साबाट विभु नामका छोरा भए। विभुकी पत्नी रतिको गर्भबाट पृथुषेण, पृथुषेणकी पत्नी आकूतिबाट नक्त र नक्तकी पत्नी द्रुतिको गर्भबाट उदारकीर्ति राजर्षिप्रवर गयको जन्म भयो। गय जगत्को रक्षाका लागि सत्त्वगुण स्वीकार गर्ने साक्षात् भगवान् विष्णुको अंश मानिन्थे। आत्मज्ञान र संयमादि महापुरुषका लक्षणहरू भएका कारण उनलाई महापुरुषको श्रेणीमा गणना गरिन्छ ।। ६ ।।
स वै स्वधर्मेण प्रजापालनपोषणप्रीणनोपलालनानुशासनलक्षणेनेज्यादिना च भगवति महापुरुषे परावरे ब्रह्मणि सर्वात्मनार्पितपरमार्थलक्षणेन ब्रह्मविच्चरणानुसेवयाऽऽपादितभगवद्भक्तियोगेन चाभीक्ष्णशः परिभावितातिशुद्धमतिरुपरतानात्म्य आत्मनि स्वयमुपलभ्यमानब्रह्मात्मानुभवोऽपि निरभिमान एवावनिमजूगुपत् ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः महाराज गयले प्रजाको पालन, पोषण, रञ्जन र शासन गरेर तथा विभिन्न यज्ञहरूको अनुष्ठान गरेर गृहस्थ धर्मको पालना गरे। उनले आफ्ना सबै कर्महरू परमात्मा श्रीहरिमा अर्पण गरेका थिए। ब्रह्मवेत्ता महापुरुषहरूको सेवा गर्नाले उनलाई अनन्य भक्तियोग प्राप्त भयो। यसरी निरन्तरको भगवच्चिन्तनले गर्दा उनको चित्त अत्यन्त शुद्ध भयो र देहादि अनात्म वस्तुमा रहेको अहम्भाव हटेर उनले आफ्नै आत्मामा ब्रह्मानन्दको अनुभव गर्न थाले। यति हुँदाहुँदै पनि उनले कुनै अभिमान नराखी पृथ्वीको शासन र रक्षा गरिरहे ।। ७ ।।
तस्येमां गाथां पाण्डवेय पुराविद उपगायन्ति ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे पाण्डुपुत्र परीक्षित! प्राचीन इतिहास जान्ने विद्वान्हरूले राजर्षि गयको विषयमा यी गाथाहरू गाएका छन् ।। ८ ।।
गयं नृपः कः प्रतियाति कर्मभि
नेपाली भावानुवादः अहो! साक्षात् भगवान्को अंश (कला) बाहेक अरू कुन राजाले कर्मका माध्यमबाट राजर्षि गयको बराबरी गर्न सक्छ र? उनी जस्तो यज्ञको विधिवत् अनुष्ठान गर्ने, मनस्वी, सर्वज्ञ, धर्मको रक्षक, ऐश्वर्यशाली, साधुसभाका शिरोमणि र सत्पुरुषका सच्चा सेवक अरू कोही हुन सक्दैन ।। ९ ।।
यमभ्यषिञ्चन् परया मुदा सतीः सत्याशिषोदक्षकन्याः सरिद्भिः । यस्य प्रजानां दुदुहे धराऽऽशिषो निराशिषो गुणवत्सस्नुतोधाः ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः श्रद्धा, मैत्री र दया जस्ता दक्षकन्याहरूले प्रसन्न भएर पवित्र नदीहरूको जलले उनलाई अभिषेक गरेका थिए। जसरी गाईले आफ्ना बाच्छालाई स्नेहपूर्वक दूध खुवाउँछिन्, त्यसैगरी महाराज गय निष्काम भए तापनि उनको गुणबाट प्रसन्न भएर पृथ्वी रूपी गाईले प्रजाका लागि सबै अभीष्ट वस्तुहरू प्रदान गरेकी थिइन् ।। १० ।।
छन्दांस्यकामस्य च यस्य कामान् दुदूराजह्रुरथो बलिं नृपाः । प्रत्यञ्चिता युधि धर्मेण विप्रा यदाशिषां षष्ठमंशं परेत्य ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः उनको कुनै व्यक्तिगत कामना थिएन, तैपनि वेदोक्त कर्महरूले उनलाई सबै प्रकारका भोगहरू प्रदान गरे। अन्य राजाहरूले युद्धमा हारेपछि वा धर्मपूर्वक उनलाई अनेक उपहारहरू टक्र्याउँथे। उनको दान र सम्मानबाट सन्तुष्ट भएका ब्राह्मणहरूले परलोकमा प्राप्त हुने आफ्नो पुण्यको छैटौँ भाग उनलाई आशिर्वाद स्वरूप अर्पण गर्दथे ।। ११ ।।
यस्याध्वरे भगवानध्वरात्मा मघोनि माद्यत्युरुसोमपीथे । श्रद्धाविशुद्धाचलभक्तियोग समर्पितेज्याफलमाजहार ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः उनको यज्ञमा प्रचुर मात्रामा सोमपान गर्नाले देवराज इन्द्र पनि मत्त भएका थिए। उनले अत्यन्त श्रद्धा र निश्चल भक्तिका साथ समर्पण गरेको यज्ञ-फललाई साक्षात् यज्ञपुरुष भगवान्ले प्रकट भएर ग्रहण गर्नुभएको थियो ।। १२ ।।
यत्प्रीणनाद्बर्हिषि देवतिर्यङ् मनुष्यवीरुत्तृणमाविरिञ्चात् । प्रीयेत सद्यः स ह विश्वजीवः प्रीतःस्वयं प्रीतिमगाद्गयस्य ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः जुन भगवान् तृप्त हुँदा ब्रह्माजीदेखि लिएर पशु, पक्षी र झारपातसम्मका सम्पूर्ण चराचर जगत् तत्काल तृप्त हुन्छ, ती विश्वजीव श्रीहरि स्वयं राजर्षि गयको यज्ञबाट सन्तुष्ट हुनुभएको थियो। त्यसैले गयको बराबरी अरू कसले गर्न सक्छ? ।। १३ ।।
गयाद्गयन्त्यां चित्ररथः सुगतिरवरोधन इति त्रयः पुत्रा बभूवुश्चित्ररथादूर्णायां सम्राडजनिष्ट ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः महाराज गयकी रानी गयन्तीको गर्भबाट चित्ररथ, सुगति र अवरोधन नामका तीन छोरा जन्मिए। तीमध्ये चित्ररथकी पत्नी ऊर्णाबाट सम्राटको जन्म भयो ।। १४ ।।
तत उत्कलायां मरीचिर्मरीचेर्बिन्दुमत्यां बिन्दुमानुदपद्यत तस्मात्सरघायां मधुर्नामाभवन्मधोः सुमनसि वीरव्रतस्ततो भोजायां मन्थुप्रमन्थू जज्ञाते मन्थोः सत्यायां भौवनस्ततो दूषणायां त्वष्टाजनिष्ट त्वष्टुर्विरोचनायां विरजो विरजस्य शतजित्प्रवरं पुत्रशतं कन्या च विषूच्यां किल जातम् ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः सम्राटकी पत्नी उत्कलाबाट मरीचि र मरीचिकी पत्नी बिन्दुमतीबाट बिन्दुमान जन्मिए। बिन्दुमानकी पत्नी सरघाबाट मधु, मधुकी पत्नी सुमनाबाट वीरव्रत र वीरव्रतकी पत्नी भोजाबाट मन्थु र प्रमन्थु नामका दुई छोरा भए। मन्थुकी पत्नी सत्याको गर्भबाट भौवन, भौवनकी पत्नी दूषणाबाट त्वष्टा र त्वष्टाकी पत्नी विरोचनाबाट विरज जन्मिए। विरजकी पत्नी विषूचीबाट शतजित् आदि १०० छोरा र एक छोरीको जन्म भयो ।। १५ ।।
तत्रायं श्लोकः – प्रैयव्रतं वंशमिमं विरजश्चरमोद्भवः । अकरोदत्यलं कीर्त्या विष्णुः सुरगणं यथा ॥ १६ ॥
यस अध्यायको सारांश :
श्रीमद्भागवतको पञ्चम स्कन्ध अन्तर्गतको १५औँ अध्यायमा स्वायम्भुव मनुका पुत्र प्रियव्रतको वंशको विस्तृत वर्णन गरिएको छ। विशेष गरी यस अध्यायमा महाराज भरतका उत्तराधिकारीहरू र राजर्षि गयको आदर्श चरित्रमाथि प्रकाश पारिएको छ। भरतका पुत्र सुमतिले आफ्ना हजुरबुबा ऋषभदेवको मार्ग अनुसरण गरेका थिए, जसलाई कलियुगका पाखण्डीहरूले पछि गएर देवताका रूपमा स्थापना गर्नेछन् भन्ने सङ्केत गरिएको छ। सुमतिबाट सुरु भएको यो वंशक्रममा देवद्युम्न, परमेष्ठी, प्रतीह र प्रतिहर्ता हुँदै उदारकीर्ति राजा गयसम्म पुग्दछ।
राजा गय यस अध्यायका मुख्य आकर्षण हुन्। उनी साक्षात् भगवान् विष्णुको कला-अवतार मानिन्थे। उनले आफ्नो शासनकालमा प्रजाको सन्तान जस्तै पालनपोषण गरे र निष्काम भावले अनेक यज्ञहरू सम्पन्न गरे। उनको भक्ति र श्रद्धा यति उच्च थियो कि स्वयं यज्ञपुरुष नारायणले प्रकट भएर उनको यज्ञ-भाग ग्रहण गर्नुभएको थियो। गयको शासनमा पृथ्वीले प्रजाका लागि सबै इच्छित वस्तुहरू प्रदान गरेकी थिइन् भने ब्राह्मणहरूले आफ्नो पुण्यको अंश उनलाई दिन्थे। गयले आफूलाई देहाध्यासबाट मुक्त गरी ब्रह्ममा लीन गराएका थिए, तर पनि कर्तव्यको पालनामा उनी कहिल्यै विचलित भएनन्। यस अध्यायको अन्त्यमा गयका वंशज सम्राट, मरीचि, विरज आदिको चर्चा गर्दै विरजले कसरी भगवान् विष्णुले देवताको शोभा बढाए झैँ प्रियव्रत वंशको मान बढाए भन्ने कुरा उल्लेख गरिएको छ। समग्रमा, यो अध्याय एक आदर्श राजाको कर्तव्य र भक्तिको सुन्दर सङ्गम हो।
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष :
यस अध्यायको दार्शनिक पक्षले 'निर्ममत्व' (ममत्वहीनता) र 'भगवदर्पण बुद्धि' लाई जोड दिएको छ। राजा गयले विशाल साम्राज्यको शासन गर्दा पनि आफूलाई कर्ता नठानी सबै कर्म ईश्वरमा अर्पण गरेका थिए, जसलाई गीतामा 'कर्मयोग' भनिएको छ। उनले आत्मविद्याको माध्यमबाट देह र आत्माको भिन्नता बुझेका थिए, जसले गर्दा राजसी ठाँटमा रहँदा पनि उनी भित्रबाट एक वीतरागी सन्न्यासी जस्तै थिए। "सर्वात्मनार्पितपरमार्थलक्षणेन" भन्ने पदावलीले सबै स्वार्थलाई परमार्थमा विलीन गराउनु नै जीवनको लक्ष्य हो भन्ने सन्देश दिन्छ। यसले पुष्टि गर्छ कि संसारमा रहेर पनि यदि बुद्धि शुद्ध छ र कर्म ईश्वरार्पित छ भने मुक्ति सम्भव छ।
No comments:
Post a Comment