श्रीमद्भागवत महापुराण
प्रथमः स्कन्धः - चतुर्दशोऽध्यायः
सूत उवाच -सम्प्रस्थिते द्वारकायां जिष्णौ
बन्धुदिदृक्षया ।ज्ञातुं च पुण्यश्लोकस्य कृष्णस्य च
विचेष्टितम् ॥ १ ॥नेपाली भावानुवादः सूतजी भन्नुहुन्छ– आफ्ना आत्मीय बन्धुबान्धवहरूलाई भेट्न र
पुण्यश्लोक भगवान् श्रीकृष्णका पछिल्ला क्रियाकलापहरू बुझ्नका लागि अर्जुन द्वारका
जानुभएको थियो ।।१।। व्यतीताः कतिचिन्मासाः तदा नायात्
ततोऽर्जुनः ।ददर्श घोररूपाणि निमित्तानि कुरूद्वहः
॥ २ ॥नेपाली भावानुवादः अर्जुन द्वारका गएको धेरै महिना
बितिसक्दा पनि उहाँ फर्कनुभएन। यता हस्तिनापुरमा कुरुवंश शिरोमणि महाराज
युधिष्ठिरले डरलाग्दा अपशकुनहरू देख्न थाल्नुभयो ।।२।। कालस्य च गतिं रौद्रां
विपर्यस्तर्तुधर्मिणः ।पापीयसीं नृणां वार्तां
क्रोधलोभानृतात्मनाम् ॥ ३ ॥नेपाली भावानुवादः उहाँले समयको गति अत्यन्त भयानक र
ऋतुहरूको स्वभाव पनि उल्टो भएको देख्नुभयो। मानिसहरूमा क्रोध, लोभ र असत्य बढ्दै गएको तथा उनीहरूको व्यवहार
पापी हुँदै गएको पाइयो ।।३।। जिह्मप्रायं व्यवहृतं शाठ्यमिश्रं च
सौहृदम् ।पितृमातृसुहृद्भ्रातृ दम्पतीनां च
कल्कनम् ॥ ४ ॥नेपाली भावानुवादः आपसी व्यवहारमा कपट र मित्रतामा
धूर्तता मिसिन थाल्यो। माता, पिता, मित्र, दाजुभाइ र
पति-पत्नीका बीचमा समेत अनावश्यक कलह र झगडा बढ्न थाल्यो ।।४।। निमित्तान्यत्यरिष्टानि काले तु
अनुगते नृणाम् ।लोभादि अधर्मप्रकृतिं
दृष्ट्वोवाचानुजं नृपः ॥ ५ ॥नेपाली भावानुवादः कलियुगको आगमन हुन लागेकाले मानिसहरू
लोभ र अधर्मतर्फ आकर्षित भएको तथा प्रकृतिमा पनि अनिष्टका सङ्केतहरू देखिएको
पाएपछि राजा युधिष्ठिरले आफ्ना भाइ भीमसेनलाई भन्नुभयो ।।५।। युधिष्ठिर उवाच -सम्प्रेषितो द्वारकायां जिष्णुर्बन्धु
दिदृक्षया ।ज्ञातुं च पुण्यश्लोकस्य कृष्णस्य च
विचेष्टितम् ॥ ६ ॥नेपाली भावानुवादः युधिष्ठिरले भन्नुभयो– 'हे भीमसेन! भगवान् श्रीकृष्णका गतिविधिहरू
बुझ्न र आफन्तहरूसँग भेटघाट गर्नका लागि हामीले अर्जुनलाई द्वारका पठाएका थियौँ'
।।६।। गताः सप्ताधुना मासा भीमसेन तवानुजः ।नायाति कस्य वा हेतोः नाहं वेदेदमञ्जसा
॥ ७ ॥नेपाली भावानुवादः 'आज सात महिना बितिसक्दा पनि तिम्रो भाइ अर्जुन
फर्केको छैन। उनी किन आएनन् र त्यहाँ के भइरहेको छ, मैले
केही बुझ्न सकेको छैन' ।।७।। अपि देवर्षिणाऽऽदिष्टः स
कालोऽयमुपस्थितः ।यदाऽऽत्मनोऽङ्गमाक्रीडं भगवान्
उत्सिसृक्षति ॥ ८ ॥नेपाली भावानुवादः 'कतै देवर्षि नारदले बताएको त्यो समय त आएन,
जतिबेला भगवान् श्रीकृष्ण आफ्नो लीला संवरण (समाप्त) गर्न
चाहनुहुन्छ?' ।।८।। यस्मान्नः सम्पदो राज्यं दाराः
प्राणाः कुलं प्रजाः ।आसन् सपत्नविजयो लोकाश्च यदनुग्रहात्
॥ ९ ॥नेपाली भावानुवादः 'जुन भगवान्को कृपाले हामीले राज्य, धन-सम्पत्ति, स्त्री, प्राण,
कुल, प्रजा र शत्रुमाथि विजय प्राप्त गर्यौँ,
कतै उहाँ नै जाने बेला त भएन?' ।।९।। पश्योत्पातान् नरव्याघ्र दिव्यान्
भौमान् सदैहिकान् ।दारुणान्शंसतोऽदूराद् भयं नो
बुद्धिमोहनम् ॥ १० ॥नेपाली भावानुवादः 'हे पुरुषव्याघ्र भीम! आकाश, पृथ्वी र शरीरमा देखिने भयानक उत्पातहरूलाई हेर। यसले निकट भविष्यमा कुनै
ठूलो भय आउने सङ्केत गरिरहेको छ, जसले हाम्रो बुद्धिलाई समेत
मोहमा पारिरहेको छ' ।।१०।। ऊर्वक्षिबाहवो मह्यं स्फुरन्त्यङ्ग
पुनः पुनः ।वेपथुश्चापि हृदये आरात् दास्यन्ति
विप्रियम् ॥ ११ ॥नेपाली भावानुवादः 'मेरो बायाँ आँखा, हात र
तिघ्राहरू पटक-पटक फरकफरक गरिरहेका छन्। हृदयमा ढुकढुकी बढिरहेको छ, यसले पक्कै पनि छिट्टै कुनै अप्रिय समाचार सुनाउनेछ' ।।११।। शिवैषोद्यन्तं आदित्यं अभिरौति
अनलानना ।मामङ्ग सारमेयोऽयं अभिरेभत्यभीरुवत् ॥
१२ ॥नेपाली भावानुवादः 'हेर, यो स्यालनी उदाउँदो
सूर्यतर्फ फर्केर मुखबाट आगो ओकल्दै रोइरहेकी छे। यो कुकुर पनि मलाई देखेर
निर्भयताका साथ कराउँदै छ' ।।१२।। शस्ताः कुर्वन्ति मां सव्यं दक्षिणं
पशवोऽपरे ।वाहांश्च पुरुषव्याघ्र लक्षये रुदतो
मम ॥ १३ ॥नेपाली भावानुवादः 'गाई जस्ता शुभ पशुहरू मेरो बायाँतिर परिरहेका
छन् भने गधा जस्ता अशुभ पशुहरू दाहिनेतिर भइरहेका छन्। मेरा वाहन (घोडा) हरू पनि
रोइरहेका छन्' ।।१३।। मृत्युदूतः कपोतोऽयं उलूकः कम्पयन्
मनः ।प्रत्युलूकश्च कुह्वानैः अनिद्रौ शून्यमिच्छतः
॥ १४ ॥नेपाली भावानुवादः 'मृत्युको दूत मानिने परेवा, लाटोकोसेरो र कागहरू मन नै थर्किने गरी डरलाग्दो स्वरमा कराइरहेका छन्। यी
पंक्षीहरूले संसार नै शून्य पार्न खोजेका जस्तो लाग्छ' ।।१४।। धूम्रा दिशः परिधयः कम्पते भूः
सहाद्रिभिः ।निर्घातश्च महांस्तात साकं च
स्तनयित्नुभिः ॥ १५ ॥नेपाली भावानुवादः 'दिशाहरू धुम्मिएका छन्, पहाडसहितको
पृथ्वी हल्लिरहेको छ। विजुलीको चमक र मेघको गर्जनका साथमा ठूला-ठूला उत्पातहरू
भइरहेका छन्' ।।१५।। वायुर्वाति खरस्पर्शो रजसा
विसृजंस्तमः ।असृग् वर्षन्ति जलदा बीभत्सं इव
सर्वतः ॥ १६ ॥नेपाली भावानुवादः 'शरीरलाई नै चिर्ने गरी धूलोसहितको तीव्र हावा
चलिरहेको छ। बादलबाट जताततै रगतको वर्षा जस्तो बीभत्स दृश्य देखिँदै छ' ।।१६।। सूर्यं हतप्रभं पश्य ग्रहमर्दं मिथो
दिवि ।ससङ्कुलैर्भूतगणैः ज्वलिते इव रोदसी ॥
१७ ॥नेपाली भावानुवादः 'सूर्यको प्रभा मन्द भएको छ र आकाशमा ग्रहहरू
एक-आपसमा ठोक्किइरहेका छन्। पृथ्वी र अन्तरिक्षमा जताततै भूतप्रेतका समूहले डढाउन
लागे जस्तो देखिन्छ' ।।१७।। नद्यो नदाश्च क्षुभिताः सरांसि च
मनांसि च ।न ज्वलत्यग्निराज्येन कालोऽयं किं
विधास्यति ॥ १८ ॥नेपाली भावानुवादः 'नदी, तलाउ र मानिसका
मनहरू समेत अशान्त र क्षुब्ध भएका छन्। घिउ हाल्दा पनि आगो राम्ररी बल्दैन। यो
भयानक समयले के अनर्थ गर्ने हो, थाहा छैन' ।।१८।। न पिबन्ति स्तनं वत्सा न दुह्यन्ति च
मातरः ।रुदन्त्यश्रुमुखा गावो न हृष्यन्ति
ऋषभा व्रजे ॥ १९ ॥नेपाली भावानुवादः 'बाच्छाहरूले दूध पिउन छोडेका छन्, गाईहरूले पनि दूध दिन मानेका छैनन्। गोठमा गाईहरू आँसु झार्दै रोइरहेका
छन् र गोरुहरूमा पनि उत्साह छैन' ।।१९।। दैवतानि रुदन्तीव स्विद्यन्ति
ह्युच्चलन्ति च ।इमे जनपदा ग्रामाः
पुरोद्यानाकराश्रमाः ।भ्रष्टश्रियो निरानन्दाः किमघं
दर्शयन्ति नः ॥ २० ॥नेपाली भावानुवादः 'देवताका मूर्तिहरू रोए जस्तो देखिन्छन्,
उनीहरूबाट पसिना आइरहेको छ र उनीहरू हल्लिरहेका छन्। देश, नगर, गाउँ, बगैँचा र आश्रमहरू
श्रीहीन र आनन्दविहीन देखिन्छन्। यसले कुन विपत्तिको सङ्केत गरेको हो?' ।।२०।। मन्य एतैर्महोत्पातैः नूनं भगवतः पदैः
।अनन्यपुरुषश्रीभिः हीना भूर्हतसौभगा ॥
२१ ॥नेपाली भावानुवादः 'मलाई लाग्छ, यी भयानक
उत्पातहरूले के सङ्केत गरिरहेका छन् भने— ध्वजा, वज्र र अङ्कुश आदि दिव्य चिन्हले युक्त भगवान्का चरणकमलहरूबाट यो पृथ्वी
अब रिक्त भइसकेकी छे' ।।२१।। इति चिन्तयतस्तस्य दृष्टारिष्टेन
चेतसा ।राज्ञः प्रत्यागमद् ब्रह्मन्
यदुपुर्याः कपिध्वजः ॥ २२ ॥नेपाली भावानुवादः हे शौनकजी! राजा युधिष्ठिरले यसरी
चिन्ता गरिरहेका बेला द्वारकाबाट अर्जुन (कपिध्वज) हस्तिनापुर आइपुग्नुभयो ।।२२।। तं पादयोः निपतितं अयथापूर्वमातुरम् ।अधोवदनं अब्बिन्दून् सृजन्तं
नयनाब्जयोः ॥ २३ ॥नेपाली भावानुवादः युधिष्ठिरको चरणमा पर्दा अर्जुन
पहिलाको जस्तो उत्साही देखिएनन्। उनी अत्यन्त व्याकुल थिए, मुख मलिन थियो र आँखाबाट आँसुका थोपाहरू
झिरहेका थिए ।।२३।। विलोक्य उद्विग्नहृदयो विच्छायं अनुजं
नृपः ।पृच्छति स्म सुहृत् मध्ये संस्मरन्
नारदेरितम् ॥ २४ ॥नेपाली भावानुवादः आफ्नो भाइलाई कान्तिहीन र दुःखी
अवस्थामा देखेर युधिष्ठिरको हृदय अत्तालियो। उनले देवर्षि नारदको भविष्यवाणीलाई
स्मरण गर्दै सबैका सामु अर्जुनलाई यसरी सोध्न थाल्नुभयो ।।२४।। युधिष्ठिर उवाच -कच्चिदानर्तपुर्यां नः स्वजनाः
सुखमासते ।मधुभोजदशार्हार्ह सात्वतान्धकवृष्णयः
॥ २५ ॥नेपाली भावानुवादः युधिष्ठिरले भन्नुभयो– 'हे भाइ! द्वारकापुरीमा हाम्रा आत्मीय
बन्धुहरू मधु, भोज, दशार्ह, सात्वत, अन्धक र वृष्णिवंशीहरू कुशलै त छन्?'
।।२५।। शूरो मातामहः कच्चित् स्वस्त्यास्ते
वाथ मारिषः ।मातुलः सानुजः कच्चित्
कुशल्यानकदुन्दुभिः ॥ २६ ॥नेपाली भावानुवादः 'हाम्रा हजुरबुबा शूरसेन र उहाँका भाइहरू आरामै
हुनुहुन्छ? मामा वसुदेव (आनकदुन्दुभि) र उहाँका भाइहरू सकुशल
हुनुहुन्छ त?' ।।२६।। सप्त स्वसारस्तत्पत्न्यो मातुलान्यः
सहात्मजाः ।आसते सस्नुषाः क्षेमं देवकीप्रमुखाः
स्वयं ॥ २७ ॥नेपाली भावानुवादः 'मामाका पत्नीहरू देवकी आदि सातै जना
दिदीबहिनीहरू आफ्ना छोरा र बुहारीहरूसहित आनन्दपूर्वक हुनुहुन्छ त?' ।।२७।। कच्चित् राजाऽऽहुको जीवति
असत्पुत्रोऽस्य चानुजः । हृदीकः ससुतोऽक्रूरो जयन्तगदसारणाः ॥ २८ ॥नेपाली भावानुवादः 'दुष्ट पुत्र (कंस) भएका राजा उग्रसेन र उनका
भाइ देवक जीवितै छन्? हृदीक, उनका छोरा
कृतवर्मा, अक्रूर, जयन्त, गद र सारणहरू कुशलै छन् त?' ।।२८।। आसते कुशलं कच्चित् ये च शत्रुजिदादयः
।कच्चिदास्ते सुखं रामो भगवान्
सात्वतां प्रभुः ॥ २९ ॥नेपाली भावानुवादः 'शत्रुजित् आदि वीरहरू र सात्वतहरूका स्वामी
भगवान् बलरामजी पनि सुखपूर्वक हुनुहुन्छ त?' ।।२९।। प्रद्युम्नः सर्ववृष्णीनां सुखमास्ते
महारथः ।गम्भीररयोऽनिरुद्धो वर्धते भगवानुत ॥ ३०
॥नेपाली भावानुवादः 'वृष्णिवंशीहरूका महारथी प्रद्युम्न र युद्धमा
तीव्र गति भएका अनिरुद्ध भगवान्लाई कस्तो छ? उहाँहरू त खुसी
नै हुनुहोला?' ।।३०।। सुषेणश्चारुदेष्णश्च साम्बो
जाम्बवतीसुतः ।अन्ये च कार्ष्णिप्रवराः सपुत्रा
ऋषभादयः ॥ ३१ ॥नेपाली भावानुवादः 'सुषेण, चारुदेष्ण र
जाम्बवतीका पुत्र साम्बका साथै ऋषभदेव आदि भगवान्का अरू छोराहरू त आनन्दै छन्?'
।।३१।। तथैवानुचराः शौरेः श्रुतदेवोद्धवादयः
।सुनन्दनन्दशीर्षण्या ये चान्ये
सात्वतर्षभाः ॥ ३२ ॥नेपाली भावानुवादः 'त्यसैगरी भगवान् श्रीकृष्णका सेवक श्रुतदेव,
उद्धव, सुनन्द र नन्द आदि प्रधान सात्वत
वीरहरू सबै सकुशल छन् त?' ।।३२।। अपि स्वस्त्यासते सर्वे रामकृष्ण
भुजाश्रयः ।अपि स्मरन्ति कुशलं अस्माकं
बद्धसौहृदाः ॥ ३३ ॥नेपाली भावानुवादः 'राम र कृष्णका भुजाहरूको आश्रयमा रहेका उनीहरू
सबै कुशलै होलान्? के हामीसँग प्रगाढ मित्रता भएका उनीहरूले
हाम्रो पनि हालखबर सोधे?' ।।३३।। भगवानपि गोविन्दो ब्रह्मण्यो
भक्तवत्सलः ।कच्चित्पुरे सुधर्मायां सुखमास्ते
सुहृद्वृतः ॥ ३४ ॥नेपाली भावानुवादः 'भक्तवत्सल र ब्राह्मणभक्त भगवान् गोविन्द
द्वारकाको सुधर्मा सभामा आफ्ना आफन्तहरूसँग सुखपूर्वक विराजमान हुनुहुन्छ त?'
।।३४।। मङ्गलाय च लोकानां क्षेमाय च भवाय च ।आस्ते यदुकुलाम्भोधौ आद्योऽनन्तसखः
पुमान् ॥ ३५ ॥नेपाली भावानुवादः 'यो संसारको कल्याण, सुरक्षा
र समृद्धिका लागि यदुकुलरूपी क्षीरसागरमा आदिपुरुष भगवान् श्रीकृष्ण अनन्त (बलराम)
को साथमा रहनुभएको छ' ।।३५।। यद्बाहुदण्डगुप्तायां स्वपुर्यां
यदवोऽर्चिताः ।क्रीडन्ति परमानन्दं महापौरुषिका इव ॥
३६ ॥नेपाली भावानुवादः 'उहाँको बाहुबलले सुरक्षित द्वारकापुरीमा
यादवहरू सबैबाट सम्मानित भएर विष्णुका पार्षदहरूले झैँ आनन्दपूर्वक बिहार गरिरहेका
होलान्' ।।३६।। यत् पादशुश्रूषणमुख्य कर्मणा सत्यादयो द्व्यष्टसहस्रयोषितः ।निर्जित्य सङ्ख्ये त्रिदशांस्तदाशिषो हरन्ति
वज्रायुधवल्लभोचिताः ॥ ३७ ॥नेपाली भावानुवादः 'सत्यभामा आदि १६ हजार रानीहरूले भगवान्को चरण
सेवाकै प्रभावले युद्धमा इन्द्रादि देवताहरूलाई जितेर स्वर्गकी इन्द्राणीले उपभोग
गर्ने पारिजात आदि वस्तुहरू प्राप्त गरेका छन्' ।।३७।। यद्बाहुदण्डाभ्युदयानुजीविनो यदुप्रवीरा ह्यकुतोभया मुहुः ।अधिक्रमन्त्यङ्घ्रिभिराहृतां बलात् सभां सुधर्मां सुरसत्तमोचिताम् ॥ ३८ ॥नेपाली भावानुवादः 'यदुवंशी वीरहरू श्रीकृष्णको बाहुबलकै कारण
निर्भय छन् र देवताहरू बस्न योग्य सुधर्मा सभामा सदा आफ्नो अधिकार जमाउँछन्'
।।३८।। कच्चित्तेऽनामयं तात भ्रष्टतेजा
विभासि मे ।अलब्धमानोऽवज्ञातः किं वा तात
चिरोषितः ॥ ३९ ॥नेपाली भावानुवादः 'हे भाइ अर्जुन! तिमीलाई त कुशल छ? मलाई तिम्रो तेज हराएको जस्तो देखिँदै छ। तिमी द्वारकामा धेरै समय बस्दा
कतै कसैले तिम्रो अपमान त गरेन? वा तिमीले उचित सम्मान पाएनौ
कि?' ।।३९।। कच्चित् नाभिहतोऽभावैः
शब्दादिभिरमङ्गलैः ।न दत्तमुक्तमर्थिभ्य आशया
यत्प्रतिश्रुतम् ॥ ४० ॥नेपाली भावानुवादः 'कसैले कठोर र नराम्रा शब्द बोलेर तिम्रो चित्त
त दुखाएनन्? कतै तिमीले याचकलाई दिन्छु भनेको वचन पूरा गर्न
नसकेको वा कसैलाई सहयोग गर्न नसकेकाले पो तिमी दुःखी छौ कि?' ।।४०।। कच्चित्त्वं ब्राह्मणं बालं गां
वृद्धं रोगिणं स्त्रियम् ।शरणोपसृतं सत्त्वं नात्याक्षीः
शरणप्रदः ॥ ४१ ॥नेपाली भावानुवादः 'तिमी त सधैँ शरणमा आउनेलाई आश्रय दिने मानिस
हौ। कतै तिम्रो शरणमा आएका ब्राह्मण, बालक, गाई, वृद्ध, रोगी वा स्त्रीलाई
सुरक्षा दिन नसकेर फर्काउनु त परेन?' ।।४१।। कच्चित्त्वं नागमोऽगम्यां गम्यां
वासत्कृतां स्त्रियम् ।पराजितो वाथ भवान् नोत्तमैर्नासमैः
पथि ॥ ४२ ॥नेपाली भावानुवादः 'कतै तिमीबाट कुनै अमर्यादित कार्य त भएन?
वा बाटोमा हिँड्दा आफूभन्दा कम बलियो वा बराबरको मानिसबाट पराजित त
हुनुपरेन?' ।।४२।। अपि स्वित्पर्यभुङ्क्थास्त्वं
सम्भोज्यान् वृद्धबालकान् ।जुगुप्सितं कर्म किञ्चित् कृतवान्न
यदक्षमम् ॥ ४३ ॥नेपाली भावानुवादः 'के तिमीले भोजन गराउनु पर्ने बालक र
वृद्धहरूलाई नखुवाई एक्लै त भोजन गरेनौ? मलाई विश्वास छ,
तिमीले यस्तो निन्दित र अयोग्य काम त पक्कै पनि गरेनौ होला' ।।४३।। कच्चित्प्रेष्ठतमेनाथ
हृदयेनात्मबन्धुना ।शून्योऽस्मि रहितो नित्यं मन्यसे
तेऽन्यथा न रुक् ॥ ४४ ॥नेपाली भावानुवादः 'अथवा तिम्रो यो पीडाको कारण अर्कै छ? तिमीलाई आफ्ना प्राणप्रिय मित्र भगवान् श्रीकृष्णको वियोग भएको त होइन?
किनकि उहाँको साथबिना तिमी आफूलाई शून्य महसुस गर्दै छौ जस्तो लाग्छ'
।।४४।। इति
श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां प्रथमस्कन्धेयुधिष्टिरवितर्को
नाम चतुर्दशोऽध्यायः ।।१४।।
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवतको यो चौधौँ अध्यायमा पाण्डवहरूले अनुभव गरेका भयानक अपशकुन र अर्जुनको द्वारकाबाट फिर्तीको प्रसङ्ग छ। अर्जुन आफ्ना आफन्त र भगवान् श्रीकृष्णको समाचार बुझ्न द्वारका गएका थिए। उनी गएको सात महिना बितिसक्दा पनि नफर्केपछि महाराज युधिष्ठिरको मनमा ठूलो चिन्ता पैदा भयो। त्यही समयमा हस्तिनापुर र वरपरका क्षेत्रमा अनेकौँ अनिष्टकारी सङ्केतहरू देखिन थाले। युधिष्ठिरले देखे कि समयको गति उल्टो भएको छ र मानिसहरूका स्वभावमा पनि परिवर्तन आएको छ। प्रकृतिमा ऋतुहरूका धर्म बदलिएका थिए र समाजमा लोभ, क्रोध र असत्यको बोलवाला हुन थालेको थियो। परिवारका सदस्यहरू बीच कलह बढ्नु र मित्रहरू बीच कपट हुनु कलियुगको आगमनको लक्षण थियो। युधिष्ठिरले भीमसेनलाई यी सबै कुरा बताउँदै भगवान् श्रीकृष्णले पृथ्वी छोड्न लाग्नुभएको त होइन भन्ने आशङ्का गरे। उहाँले आफ्नो शरीरको बायाँ अङ्गहरू फरकनु, कुकुर र स्यालनीको रुवाइ, र पंक्षीहरूको भयानक स्वर जस्ता अपशकुनहरू सुनाउनुभयो। गाईहरूले बाच्छालाई दूध नदिनु, बादलबाट रगतको वर्षा हुनु र मूर्तिहरू रोएको देखिनुले विनाशको सङ्केत दिन्थ्यो। युधिष्ठिरलाई लाग्यो कि भगवान् श्रीकृष्णको चरणबिना यो पृथ्वी अब श्रीहीन र अभागी भएकी छे। त्यही बेला अर्जुन द्वारकाबाट फर्किए तर उनको अवस्था अत्यन्तै दयनीय थियो। अर्जुन युधिष्ठिरको चरणमा पर्दा उनको मुख कान्तिहीन थियो र आँखाबाट आँसुका धारा बगिरहेका थिए। अर्जुनको यस्तो रूप देखेर युधिष्ठिरले देवर्षि नारदको पहिलेको भविष्यवाणी सम्झनुभयो। उहाँले हतार-हतार अर्जुनलाई द्वारकाका सबै आफन्त र यादव वीरहरूको कुशलता सोध्न थाल्नुभयो। युधिष्ठिरले क्रमशः हजुरबुबा शूरसेन, मामा वसुदेव, रानीहरू र अन्य सबै यादवहरूको नाम लिएर समाचार बुझ्न खोज्नुभयो। उहाँले यादवहरू श्रीकृष्णको भुजपाशमा कसरी सुरक्षित र सुखी थिए भन्ने कुरा पनि स्मरण गर्नुभयो। अर्जुनको मलिन अनुहार देखेर युधिष्ठिरले उनलाई कसैले अपमान गरेको वा शरणमा आएकालाई रक्षा गर्न नसकेको हो कि भनेर सोध्नुभयो। कतै अमर्यादित भोजन वा निन्दित कर्मका कारण अर्जुनको तेज घटेको त होइन भन्ने युधिष्ठिरको प्रश्न थियो। अन्त्यमा युधिष्ठिरले आफ्नो मुख्य शङ्का व्यक्त गरे कि कतै भगवान् श्रीकृष्णले यो संसार छोडेर जानुभएको त होइन। अर्जुनको मौनता र दुःखले यो शङ्कालाई अझ बलियो बनाउँदै लग्यो। यो अध्यायले भगवान्को वियोगमा भक्त र प्रकृतिको कस्तो अवस्था हुन्छ भन्ने मार्मिक चित्रण गरेको छ। पाण्डवहरूको जीवनको एउटा ठूलो अध्याय समाप्त हुन लागेको यसले सङ्केत गर्दछ।
यस अध्यायले 'अपशकुन' र 'प्रकृतिको सङ्केत' मार्फत ईश्वरको उपस्थिति र अनुपस्थितिको प्रभावलाई दर्शन गराउँछ। जब भगवान् (परमात्मा) को सामीप्य छुट्छ, तब प्रकृति पनि श्रीहीन र विकृत हुन्छ भन्ने यसको मुख्य दर्शन हो। युधिष्ठिरका चिन्ताहरूले 'काल' (समय) को अजेय शक्ति र यसले ल्याउने परिवर्तनलाई उजागर गर्दछन्। मानिसको मन र प्रकृतिको बीचमा गहिरो सम्बन्ध हुन्छ, जसलाई यहाँ 'उत्पात' हरू मार्फत देखाइएको छ। कलियुगको लक्षणका रूपमा क्रोध, लोभ र असत्यलाई चित्रण गर्दै धर्मको क्षयको प्रक्रिया बुझाइएको छ। अर्जुनको कान्तिहीन अवस्थाले 'भक्त' र 'भगवान्' बीचको अविच्छिन्न सम्बन्धलाई दर्शाउँछ। भगवान् बिनाको ऐश्वर्य र शक्ति कसरी शून्य हुन्छ भन्ने कुरा अर्जुनको मलिनताले सिद्ध गर्दछ। यसले बुझाउँछ कि भौतिक उपलब्धिहरू (राज्य, विजय) ईश्वरकै अनुग्रहका परिणाम हुन्। ईश्वरको अन्तर्ध्यान हुनु भनेको पृथ्वीका लागि धर्मको आधार गुम्नु हो भन्ने दार्शनिक निष्कर्ष यहाँ पाइन्छ। यो अध्यायले भक्तिको सर्वोच्चता र वियोगको चरम पीडालाई एकैसाथ प्रस्तुत गरेको छ।
