श्रीमद्भागवत महापुराण
प्रथमः स्कन्धः - प्रथमोऽध्यायः
सूत उवाच -विदुरस्तीर्थयात्रायां
मैत्रेयादात्मनो गतिम् । ज्ञात्वागात हास्तिनपुरं
तयावाप्तविवित्सितः ॥ १ ॥नेपाली भावानुवादः सूतजी भन्नुहुन्छ– तीर्थयात्रामा निस्कनुभएका विदुरजीले महर्षि
मैत्रेयबाट आत्मज्ञान प्राप्त गरी आफ्नो वास्तविक स्वरूपलाई बोध गर्नुभयो। त्यसपछि
जे जान्ने इच्छा थियो, त्यो प्राप्त गरिसकेपछि उहाँ
हस्तिनापुर फर्किनुभयो ।।१।। यावतः कृतवान् प्रश्नान् क्षत्ता
कौषारवाग्रतः । जातैकभक्तिः गोविन्दे तेभ्यश्चोपरराम
ह ॥ २ ॥नेपाली भावानुवादः विदुरजी (क्षत्ता) ले मैत्रेयजीका
अगाडि जे-जति प्रश्नहरू राख्नुभएको थियो,
ती सबैको उत्तर पाएपछि भगवान् श्रीकृष्णमा उहाँको अनन्य भक्ति जागृत
भयो र उहाँ अरू प्रश्न गर्नबाट रोकिनुभयो ।।२।। तं बन्धुमागतं दृष्ट्वा धर्मपुत्रः
सहानुजः । धृतराष्ट्रो युयुत्सुश्च सूतः
शारद्वतः पृथा ॥ ३ ॥ गान्धारी द्रौपदी ब्रह्मन् सुभद्रा
चोत्तरा कृपी । अन्याश्च जामयः पाण्डोः ज्ञातयः
ससुताः स्त्रियः ॥ ४ ॥ प्रत्युज्जग्मुः प्रहर्षेण प्राणं
तन्व इवागतम् । अभिसङ्गम्य विधिवत्
परिष्वङ्गाभिवादनैः ॥ ५ ॥नेपाली भावानुवादः हे शौनकजी! आफ्ना प्रिय बन्धु
विदुरजी आएको देखेर महाराज युधिष्ठिर,
उहाँका चारै भाइ, धृतराष्ट्र, युयुत्सु, सञ्जय, कृपाचार्य,
कुन्ती, गान्धारी, द्रौपदी,
सुभद्रा, उत्तरा, कृपी
तथा पाण्डव कुलका अन्य आत्मीय स्त्रीहरू र पुत्रहरू असाध्यै प्रसन्न भए। जसरी
निर्जीव शरीरमा प्राण फर्किँदा खुसी भइन्छ, त्यसरी नै उनीहरू
हर्षित हुँदै विदुरजीलाई लिन गए र विधिवत् आलिङ्गन तथा अभिवादनद्वारा स्वागत गरे
।।३, ४, ५।। मुमुचुः प्रेमबाष्पौघं विरहौत्कण्ठ्य
कातराः । जा तमर्हयां चक्रे कृतासन परिग्रहम् ॥
६ ॥नेपाली भावानुवादः लामो समयको विछोड र भेटको उत्कण्ठाका
कारण प्रेमविह्वल भई उनीहरूले हर्षको आँसु बगाए। त्यसपछि राजा युधिष्ठिरले
विदुरजीलाई उचित आसनमा राखी विधिवत् पूजा-सत्कार गर्नुभयो ।।६।। तं भुक्तवन्तं विश्रान्तं आसीनं
सुखमासने । प्रश्रयावनतो राजा प्राह तेषां च
श्रृण्वताम् ॥ ७ ॥नेपाली भावानुवादः जब विदुरजीले भोजन गरी विश्राम गरेर
सुखपूर्वक आसनमा बस्नुभयो, तब राजा युधिष्ठिरले
सबैका सामु विनम्र भई उहाँसँग यसरी भन्नुभयो ।।७।। युधिष्ठिर उवाच - अपि स्मरथ नो युष्मत
पक्षच्छायासमेधितान् । विपद्गणाद् विषाग्न्यादेः मोचिता
यत्समातृकाः ॥ ८ ॥नेपाली भावानुवादः युधिष्ठिरले भन्नुभयो– 'काका! के तपाईंले हामीलाई कहिलेकाहीँ
सम्झनुभयो? जसरी चराले आफ्नो पखेटाको ओत दिएर बच्चाहरूलाई
बचाउँछ, त्यसरी नै तपाईंको छत्रछायामा हामी हुर्कियौँ।
तपाईंले नै हामीलाई र आमा कुन्तीलाई विषपान, लाक्षागृहको दहन
आदि अनेकौँ प्राणघातक विपत्तिहरूबाट बचाउनुभएको थियो' ।।८।। कया वृत्त्या वर्तितं वः चरद्भिः
क्षितिमण्डलम् । तीर्थानि क्षेत्रमुख्यानि सेवितानीह
भूतले ॥ ९ ॥नेपाली भावानुवादः 'यो पृथ्वीमण्डलको भ्रमण गर्दा तपाईंले कसरी
जीवन निर्वाह गर्नुभयो? अनि यस धरतीका कुन-कुन मुख्य तीर्थ र
पुण्य क्षेत्रहरूको सेवा (दर्शन) गर्नुभयो?' ।।९।। भवद्विधा भागवताः तीर्थभूताः स्वयं
विभो । तीर्थीकुर्वन्ति तीर्थानि
स्वान्तःस्थेन गदाभृता ॥ १० ॥नेपाली भावानुवादः 'हे प्रभु! तपाईं जस्ता भगवान्का परम भक्तहरू त
स्वयं तीर्थस्वरूप हुनुहुन्छ। तपाईंहरूले त आफ्नो हृदयमा विराजमान भगवान् गदाधरका
माध्यमबाट सामान्य तीर्थहरूलाई पनि महातीर्थ बनाइदिनुहुन्छ' ।।१०।। अपि नः सुहृदस्तात बान्धवाः
कृष्णदेवताः । दृष्टाः श्रुता वा यदवः स्वपुर्यां
सुखमासते ॥ ११ ॥नेपाली भावानुवादः 'काका! के तपाईंले हाम्रा हितैषी र
श्रीकृष्णलाई नै आफ्नो आराध्यदेव मान्ने यादवहरूलाई द्वारकामा देख्नुभयो वा
उनीहरूका बारेमा केही सुन्नुभयो? के उनीहरू आफ्नो नगरमा
सुखपूर्वक बसेका छन्?' ।।११।। इत्युक्तो धर्मराजेन सर्वं तत्
समवर्णयत् । यथानुभूतं क्रमशः विना यदुकुलक्षयम् ॥
१२ ॥नेपाली भावानुवादः धर्मराज युधिष्ठिरले यसरी सोध्दा
विदुरजीले आफूले तीर्थयात्रामा अनुभव गरेका र देखेका सबै कुरा क्रमशः बताउनुभयो, तर यदुवंशको विनाशको बारेमा भने केही भन्नुभएन
।।१२।। नन्वप्रियं दुर्विषहं नृणां
स्वयमुपस्थितम् । नावेदयत् सकरुणो दुःखितान्
द्रष्टुमक्षमः ॥ १३ ॥नेपाली भावानुवादः किनकि करुणाका खानी विदुरजी
पाण्डवहरूलाई दुःखी देख्न सक्नुहुन्नथ्यो। मानिसका लागि सहन कठिन हुने त्यो अप्रिय
घटना (यदुवंशको नाश) आफैँ प्रकट हुने भएकाले उहाँले त्यसबेला बताउन उचित ठान्नुभएन
।।१३।। कञ्चित् कालमथ अवात्सीत् सत्कृतो देववत्सुखम्
। भ्रातुर्ज्येष्ठस्य श्रेयस्कृत् सर्वेषां सुखमावहन ॥ १४ ॥नेपाली भावानुवादः देवता झैँ पूजित हुनुभएका विदुरजी
आफ्ना दाजु धृतराष्ट्रको कल्याण र अरू सबैको प्रसन्नताका लागि केही समय
हस्तिनापुरमै बस्नुभयो ।।१४।। अबिभ्रदर्यमा दण्डं यथावत् अघकारिषु ।
यावद् दधार शूद्रत्वं शापात् वर्षशतं
यमः ॥ १५ ॥नेपाली भावानुवादः वास्तवमा विदुर साक्षात् यमराज
(धर्मराज) हुनुहुन्थ्यो, जो माण्डव्य ऋषिको
श्रापका कारण सय वर्षका लागि शूद्र हुनुभएको थियो। त्यस अवधिमा यमराजको पदमा
अर्यमाले कार्यभार सम्हालेर पापीहरूलाई दण्ड दिने काम गरिरहनुभएको थियो ।।१५।। युधिष्ठिरो लब्धराज्यो दृष्ट्वा
पौत्रं कुलन्धरम् । भ्रातृभिर्लोकपालाभैः मुमुदे परया
श्रिया ॥ १६ ॥नेपाली भावानुवादः गुमेको राज्य पुनः प्राप्त भएपछि र
कुलका उत्तराधिकारी परीक्षितको जन्म भएपछि,
लोकपाल झैँ तेजस्वी भाइहरूका साथ महाराज युधिष्ठिर अत्यन्त ऐश्वर्य
र आनन्दका साथ बस्न लाग्नुभयो ।।१६।। एवं गृहेषु सक्तानां प्रमत्तानां
तदीहया । अत्यक्रामत् अविज्ञातः कालः
परमदुस्तरः ॥ १७ ॥नेपाली भावानुवादः यसरी गृहस्थीको मोहमा फसेका र
सांसारिक सुखमा मत्त भएका उनीहरूको समय कसैले थाहा नपाई बित्दै गयो। अत्यन्तै
दुस्तर 'काल' नजिक आइपुग्यो ।।१७।। विदुरस्तत् अभिप्रेत्य धृतराष्ट्रं
अभाषत । राजन् निर्गम्यतां शीघ्रं पश्येदं
भयमागतम् ॥ १८ ॥नेपाली भावानुवादः समयको गतिलाई बुझ्नुभएका विदुरजीले
धृतराष्ट्रलाई भन्नुभयो– 'हे राजन्! अब ढिला
नगरी यहाँबाट निस्कनुहोस्। हेर्नुहोस्, ठूलो भय (मृत्यु)
नजिक आइसकेको छ' ।।१८।। प्रतिक्रिया न यस्येह कुतश्चित्
कर्हिचित् प्रभो । स एष भगवान् कालः सर्वेषां नः समागतः
॥ १९ ॥नेपाली भावानुवादः 'हे प्रभु! जसलाई रोक्ने कुनै उपाय कतै पनि छैन,
त्यो शक्तिशाली भगवान् काल (मृत्यु) हामी सबैको सामुन्ने उपस्थित
भएको छ' ।।१९।। येन चैवाभिपन्नोऽयं प्राणैः
प्रियतमैरपि । जनः सद्यो वियुज्येत किमुतान्यैः
धनादिभिः ॥ २० ॥नेपाली भावानुवादः 'जब कालको चपेटामा परिन्छ, तब मानिसले आफ्नो सबैभन्दा प्यारो प्राण त त्याग्नुपर्छ भने धनसम्पत्ति र अरू
वस्तुको के कुरा भयो र?' ।।२०।। पितृभ्रातृसुहृत्पुत्रा हतास्ते विगतं
वयः । आत्मा च जरया ग्रस्तः परगेहमुपाससे ॥
२१ ॥नेपाली भावानुवादः 'तपाईंका पिता, भाइ,
मित्र र छोराहरू सबै मारिइसकेका छन्। तपाईंको उमेर पनि सकिँदैछ,
शरीरलाई बुढ्यौलीले समातिसकेको छ र अहिले तपाईं अरूको (पाण्डवहरूको)
घरमा आश्रित हुनुहुन्छ' ।।२१।। अहो महीयसी जन्तोः जीविताशा यया भवान्
। भीमापवर्जितं पिण्डं आदत्ते गृहपालवत्
॥ २२ ॥नेपाली भावानुवादः 'अहो! प्राणीमा बाँच्ने इच्छा कति प्रबल हुँदो
रहेछ। त्यही तृष्णाका कारण तपाईंले जसले आफ्ना छोराहरूलाई मार्यो, त्यही भीमले दिएको अन्न कुकुरले झैँ खाएर जीवन बिताइरहनुभएको छ' ।।२२।। अग्निर्निसृष्टो दत्तश्च गरो दाराश्च
दूषिताः । हृतं क्षेत्रं धनं येषां
तद्दत्तैरसुभिः कियत् ॥ २३ ॥नेपाली भावानुवादः 'जसलाई तपाईंले आगोमा जलाउने प्रयत्न गर्नुभयो,
जसलाई विष खुवाउनुभयो, जसकी पत्नीको अपमान
गर्नुभयो र जसको राज्य र धन लुट्नुभयो; तिनैले दिएको दानबाट
बाँच्नुको के अर्थ छ र?' ।।२३।। तस्यापि तव देहोऽयं कृपणस्य जिजीविषोः
। परैत्यनिच्छतो जीर्णो जरया वाससी इव ॥
२४ ॥नेपाली भावानुवादः 'अझै पनि बाँच्न चाहने तपाईंको यो शरीर
बुढ्यौलीले गर्दा पुरानो कपडा झैँ जीर्ण भइसकेको छ। तपाईंले नचाहँदा-नचाहँदै पनि
यो शरीर छिट्टै नष्ट हुनेवाला छ' ।।२४।। गतस्वार्थमिमं देहं विरक्तो
मुक्तबन्धनः । अविज्ञातगतिः जह्यात् स वै धीर
उदाहृतः ॥ २५ ॥नेपाली भावानुवादः 'जसले स्वार्थ सकिएको यस शरीरप्रति वैराग्य भाव
राखी, मोहको बन्धन काटेर कसैले थाहा नपाउने गरी घर छोडिदिन्छ,
उसैलाई साँचो अर्थमा धीर पुरुष भनिन्छ' ।।२५।। यः स्वकात्परतो वेह जातनिर्वेद
आत्मवान् । हृदि कृत्वा हरिं गेहात् प्रव्रजेत् स
नरोत्तमः ॥ २६ ॥नेपाली भावानुवादः 'आफूले बुझेर होस् वा अरूको उपदेशबाट, जसले यस संसारलाई दुःखमय ठानेर विरक्त हुन्छ र हृदयमा भगवान्लाई धारण गरी
सन्न्यास लिएर घरबाट निस्कन्छ, त्यही नै नरोत्तम (मानिसमा
श्रेष्ठ) हो' ।।२६।। अथोदीचीं दिशं यातु स्वैरज्ञात
गतिर्भवान् । इतोऽर्वाक् प्रायशः कालः पुंसां गुणविकर्षणः
॥ २७ ॥नेपाली भावानुवादः 'त्यसैले अबको समय भनेको मानिसको सामर्थ्य र
गुण घट्दै जाने समय हो। तपाईं कसैले थाहा नपाउने गरी उत्तर दिशा (हिमालय) तर्फ
प्रस्थान गर्नुहोस्' ।।२७।। एवं राजा विदुरेणानुजेन प्रज्ञाचक्षुर्बोधित आजमीढः । छित्त्वा स्वेषु स्नेहपाशान्द्रढिम्नो
निश्चक्राम भ्रातृसन्दर्शिताध्वा ॥ २८
॥नेपाली भावानुवादः यसरी भाइ विदुरले दिएको ज्ञानबाट
धृतराष्ट्रको विवेक जागृत भयो। उनले आफ्नो परिवारप्रतिको कडा मोहको बन्धनलाई काटेर
विदुरले देखाएको बाटो पछ्याउँदै घरबाट बाहिर निस्किए ।।२८।। पतिं प्रयान्तं सुबलस्य पुत्री पतिव्रता चानुजगाम साध्वी । हिमालयं न्यस्तदण्डप्रहर्षं मनस्विनामिव सत्सम्प्रहारः ॥ २९ ॥नेपाली भावानुवादः आफ्ना पति हिमालयको कठिन यात्रामा
जान लाग्नुभएको थाहा पाएपछि पतिव्रता र साध्वी गान्धारी पनि पतिको पछि-पछि लागिन्।
जसरी वीर पुरुष शत्रुको प्रहारमा पनि आनन्द मान्छन्,
त्यसरी नै उनले गृहत्यागको कष्टलाई सहर्ष स्वीकार गरिन् ।।२९।। अजातशत्रुः कृतमैत्रो हुताग्निः विप्रान् नत्वा तिलगोभूमिरुक्मैः । गृहं प्रविष्टो गुरुवन्दनाय न चापश्यत् पितरौ सौबलीं च ॥ ३० ॥नेपाली भावानुवादः कुनै शत्रु नभएका युधिष्ठिरले
बिहानको नित्यकर्म र अग्निहोत्र सकेर ब्राह्मणहरूलाई तिल, गाई, भूमि र सुन दान गरी
ढोग गरे। त्यसपछि उनी गुरुजनको सेवाका लागि महलमा गए, तर
त्यहाँ न त काका धृतराष्ट्र थिए, न त विदुर र गान्धारी नै
।।३०।। तत्र सञ्जयमासीनं पप्रच्छोद्विग्नमानसः
। गावल्गणे क्व नस्तातो वृद्धो हीनश्च
नेत्रयोः ॥ ३१ ॥नेपाली भावानुवादः चिन्तित मनले युधिष्ठिरले त्यहाँ
बसिरहेका सञ्जयलाई सोधे– 'हे सञ्जय! हाम्रा
वृद्ध र दृष्टिविहीन काका कहाँ जानुभयो?' ।।३१।। अम्बा च हतपुत्राऽऽर्ता पितृव्यः क्व
गतः सुहृत् । अपि मय्यकृतप्रज्ञे हतबन्धुः स
भार्यया । आशंसमानः शमलं गङ्गायां दुःखितोऽपतत्
॥ ३२ ॥नेपाली भावानुवादः 'पुत्रशोकले व्याकुल भएकी आमा गान्धारी र
हाम्रा हितैषी काका विदुर कहाँ जानुभयो? आफ्ना छोरा र
बन्धुहरूको मृत्युबाट दुःखी हुनुभएका उहाँहरूले म जस्तो अज्ञानीप्रति शङ्का गरी
कतै गङ्गामा हामफालेर प्राण त त्याग्नुभएन?' ।।३२।। पितर्युपरते पाण्डौ सर्वान्नः सुहृदः
शिशून् । अरक्षतां व्यसनतः पितृव्यौ क्व
गतावितः ॥ ३३ ॥नेपाली भावानुवादः 'हाम्रा पिता पाण्डुको मृत्यु भएपछि हामीलाई
बालक छँदा जुन काकाहरूले अपार कष्ट सहेर बचाउनुभयो र हुर्काउनुभयो, उहाँहरू आज हामीलाई छोडेर कता जानुभयो?' ।।३३।। सूत उवाच - कृपया स्नेहवैक्लव्यात् सूतो
विरहकर्शितः । आत्मेश्वरमचक्षाणो न
प्रत्याहातिपीडितः ॥ ३४ ॥नेपाली भावानुवादः सूतजी भन्नुहुन्छ– धृतराष्ट्रको स्नेह र वियोगले गर्दा सञ्जय यति
धेरै पीडामा थिए कि उनी आफ्नो मालिकलाई नदेखेर रुन थाले र केही बेर उत्तर दिनै
सकेनन् ।।३४।। विमृज्याश्रूणि पाणिभ्यां
विष्टभ्यात्मानमात्मना । अजातशत्रुं प्रत्यूचे प्रभोः
पादावनुस्मरन् ॥ ३५ ॥नेपाली भावानुवादः पछि उनले हातले आँसु पुछेर आफूलाई
सम्हाले र मालिक धृतराष्ट्रको चरण सम्झँदै युधिष्ठिरलाई उत्तर दिए ।।३५।। सञ्जय उवाच -नाहं वेद व्यवसितं पित्रोर्वः
कुलनन्दन । गान्धार्या वा महाबाहो मुषितोऽस्मि
महात्मभिः ॥ ३६ ॥नेपाली भावानुवादः सञ्जयले भने– 'हे कुलभूषण! मलाई तपाईंका दुवै काका र आमा
गान्धारीको निश्चय (गन्तव्य) का बारेमा केही थाहा छैन। हे महाबाहु! ती
महात्माहरूले मलाई ठगेर (छोडेर) गए' ।।३६।। अथाजगाम भगवान् नारदः सहतुम्बुरुः । प्रत्युत्थायाभिवाद्याह
सानुजोऽभ्यर्चयन् मुनिम् ॥ ३७ ॥नेपाली भावानुवादः सञ्जयले यसो भन्दै गर्दा त्यहाँ
देवर्षि नारद तुम्बुरुका साथ प्रकट हुनुभयो। महाराज युधिष्ठिरले भाइहरूका साथ उठेर
मुनिलाई अभिवादन र पूजा गरेर यसरी सोध्नुभयो ।।३७।। युधिष्ठिर उवाच -नाहं वेद गतिं पित्रोः भगवन् क्व
गतावितः । अम्बा वा हतपुत्रार्ता क्व गता च
तपस्विनी ॥ ३८ ॥नेपाली भावानुवादः युधिष्ठिरले भन्नुभयो– 'हे भगवन्! मलाई हाम्रा दुवै काका र तपस्विनी
आमा गान्धारी कता जानुभयो भन्ने केही थाहा भएन। उहाँहरू कहाँ जानुभयो होला?'
।।३८।। कर्णधार इवापारे भगवान् पारदर्शकः । अथाबभाषे भगवान् नारदो मुनिसत्तमः ॥
३९ ॥नेपाली भावानुवादः 'हे देवर्षि! जसरी मल्लाहले डुङ्गालाई पार
लगाउँछ, त्यसरी नै यो शोकसागरबाट पार लगाउने र बाटो देखाउने
तपाईं नै हुनुहुन्छ।' त्यसपछि मुनिश्रेष्ठ नारदजीले भन्नुभयो
।।३९।। नारद उवाच - मा कञ्चन शुचो राजन् यदीश्वरवशं जगत्
। लोकाः सपाला यस्येमे वहन्ति
बलिमीशितुः । स संयुनक्ति भूतानि स एव वियुनक्ति च
॥ ४० ॥नेपाली भावानुवादः नारदजीले भन्नुभयो– 'हे धर्मराज! तिमी कसैका लागि शोक नगर,
किनकि यो सारा जगत् ईश्वरको अधीनमा छ। लोक र लोकपालहरू सबैले
ईश्वरकै आज्ञा पालन गर्छन्। उहाँले नै प्राणीहरूलाई मिलाउनुहुन्छ र उहाँले नै
विछोड गराउनुहुन्छ' ।।४०।। यथा गावो नसि प्रोताः तन्त्यां बद्धाः
स्वदामभिः । वाक्तन्त्यां नामभिर्बद्धा वहन्ति
बलिमीशितुः ॥ ४१ ॥नेपाली भावानुवादः 'जसरी नत्थी लगाइएको र डोरीले बाँधिएको गोरु
मालिकको अधीनमा रहन्छ, त्यसरी नै मानिसहरू पनि वर्णाश्रम आदि
नामका वेदरूपी डोरीले बाँधिएर ईश्वरकै आज्ञाको पालना गरिरहेका हुन्छन्' ।।४१।। यथा क्रीडोपस्कराणां संयोगविगमाविह । इच्छया क्रीडितुः स्यातां
तथैवेशेच्छया नृणाम् ॥ ४२ ॥नेपाली भावानुवादः 'जसरी खेलाडीको इच्छा अनुसार खेलौनाहरू जुट्छन्
र छुट्टिन्छन्, त्यसरी नै भगवान्को इच्छाले मात्र
मानिसहरूको मिलन र विछोड हुन्छ' ।।४२।। यन्मन्यसे ध्रुवं लोकं अध्रुवं वा न
चोभयम् । सर्वथा न हि शोच्यास्ते स्नेहात्
अन्यत्र मोहजात् ॥ ४३ ॥नेपाली भावानुवादः 'तिमीले आत्मालाई नित्य मान वा शरीरलाई अनित्य,
कुनै पनि अवस्थामा शोक गर्नुको कुनै अर्थ छैन। यो त केवल मोहजन्य
आशक्ति मात्र हो' ।।४३।। तस्माज्जह्यङ्ग वैक्लव्यं
अज्ञानकृतमात्मनः । कथं त्वनाथाः कृपणा वर्तेरंस्ते च मां
विना ॥ ४४ ॥नेपाली भावानुवादः 'त्यसैले हे राजन्! मेरो बिना ती दीन-दुःखीहरू
कसरी बाँच्लान् भन्ने अज्ञानताले भरिएको यो मानसिक व्याकुलतालाई त्यागिदेऊ'
।।४४।। कालकर्म गुणाधीनो देहोऽयं पाञ्चभौतिकः
। कथमन्यांस्तु गोपायेत् सर्पग्रस्तो
यथा परम् ॥ ४५ ॥नेपाली भावानुवादः 'यो पाँच भौतिक तत्वले बनेको शरीर काल, कर्म र गुणको अधीनमा छ। सर्पको मुखमा परेको जीवले अर्को जीवलाई बचाउन नसके
झैँ यो पराधीन शरीरले अरूको रक्षा कसरी गर्न सक्छ र?' ।।४५।। अहस्तानि सहस्तानां अपदानि चतुष्पदाम्
। फल्गूनि तत्र महतां जीवो जीवस्य
जीवनम् ॥ ४६ ॥नेपाली भावानुवादः 'हात नभएकाहरू हात भएकाहरूको आहार हुन्,
गोडा नभएकाहरू चौपायाका आहार हुन्। साना जीव ठूलाका आहार हुन्। यसरी
यो संसारमा एक जीव अर्को जीवको जीवनको आधार बनेको छ' ।।४६।। तदिदं भगवान् राजन् एक आत्मात्मनां
स्वदृक् । अन्तरोऽनन्तरो भाति पश्य तं माययोरुधा
॥ ४७ ॥नेपाली भावानुवादः 'हे राजन्! ती एकमात्र स्वयंप्रकाश परमात्मा नै
सबै आत्माका पनि आत्मा हुनुहुन्छ। उहाँ नै बाहिर र भित्र अनेक रूपमा भासमान हुनुहुन्छ,
उहाँलाई मायाका अनेक रूपमा हेर' ।।४७।। सोऽयमद्य महाराज भगवान् भूतभावनः । कालरूपोऽवतीर्णोऽस्यां अभावाय
सुरद्विषाम् ॥ ४८ ॥नेपाली भावानुवादः 'महाराज! तिनै भगवान् अहिले पृथ्वीमा कालरूपले
अवतरित हुनुभएको छ, ताकि देवताका शत्रुहरूको नाश र धर्मको
रक्षा होस्' ।।४८।। निष्पादितं देवकृत्यं अवशेषं
प्रतीक्षाते । तावद् यूयं अवेक्षध्वं भवेद्
यावदिहेश्वरः ॥ ४९ ॥नेपाली भावानुवादः 'भगवान्ले धेरै कार्य पूरा गरिसक्नुभयो,
अब थोरै बाँकी छ। उहाँ जबसम्म यस पृथ्वीमा हुनुहुन्छ, तबसम्म तिमीहरू उहाँकै प्रतीक्षा गर' ।।४९।। धृतराष्ट्रः सह भ्रात्रा गान्धार्या च
स्वभार्यया । दक्षिणेन हिमवत ऋषीणां आश्रमं गतः ॥
५० ॥नेपाली भावानुवादः 'धर्मराज! धृतराष्ट्र आफ्ना भाइ विदुर र पत्नी
गान्धारीका साथ हिमालयको दक्षिण भागमा रहेको ऋषिहरूको आश्रममा गएका छन्' ।।५०।। स्रोतोभिः सप्तभिर्या वै स्वर्धुनी
सप्तधा व्यधात् । सप्तानां प्रीतये नाना सप्तस्रोतः
प्रचक्षते ॥ ५१ ॥नेपाली भावानुवादः 'जहाँ सप्तऋषिहरूको प्रसन्नताका लागि गङ्गाजीले
आफूलाई सात धारामा विभाजित गर्नुभएको छ, जसलाई सप्तस्रोत
भनिन्छ' ।।५१।। स्नात्वानुसवनं तस्मिन् हुत्वा चाग्नीन्यथाविधि
। अब्भक्ष उपशान्तात्मा स आस्ते
विगतैषणः ॥ ५२ ॥नेपाली भावानुवादः 'त्यहाँ धृतराष्ट्रले त्रिकाल स्नान र
विधिपूर्वक अग्निहोत्र गरिरहेका छन्। अहिले उनी सबै चाहनाहरू त्यागेर, केवल पानी मात्र पिएर शान्त चित्तले बसेका छन्' ।।५२।। जितासनो जितश्वासः
प्रत्याहृतषडिन्द्रियः । हरिभावनया ध्वस्तः अजःसत्त्वतमोमलः ॥
५३ ॥नेपाली भावानुवादः 'उनले आसन र प्राणलाई जितेका छन् र आफ्ना
इन्द्रियहरूलाई विषयबाट फर्काएर हृदयमा भगवान्लाई धारण गरेका छन्। यसले गर्दा
उनका रज र तम गुणका सबै दोषहरू नष्ट भएका छन्' ।।५३।। विज्ञानात्मनी संयोज्य क्षेत्रज्ञे
प्रविलाप्य तम् । ब्रह्मण्यात्मानमाधारे
घटाम्बरमिवाम्बरे ॥ ५४ ॥नेपाली भावानुवादः 'उनले आफ्नो अहंकारलाई बुद्धिमा र बुद्धिलाई
क्षेत्रज्ञ आत्मामा लीन गराई आत्मालाई ब्रह्ममा मिसाएका छन्, जसरी घडा फुटेपछि भित्रको आकाश महाआकाशमा मिल्छ' ।।५४।। ध्वस्तमायागुणोदर्को निरुद्धकरणाशयः । निवर्तिताखिलाहार आस्ते स्थाणुरिवाचलः
। तस्यान्तरायो मैवाभूः
सन्न्यस्ताखिलकर्मणः ॥ ५५ ॥नेपाली भावानुवादः 'मायाका गुणहरूबाट मुक्त भई, इन्द्रिय र मनलाई रोकेर उनले आहार समेत त्यागेका छन्। उनी अहिले ठुटो रुख
झैँ स्थिर छन्। त्यसैले सबै कर्म सन्न्यास गरेका उनको बाटोमा तिमी अवरोध नबन'
।।५५।। स वा अद्यतनाद् राजन् परतः पञ्चमेऽहनि
। कलेवरं हास्यति स्वं तच्च
भस्मीभविष्यति ॥ ५६ ॥नेपाली भावानुवादः 'हे राजन्! आजको पाँचौँ दिनमा उनले आफ्नो शरीर
त्याग गर्नेछन् र त्यो शरीर योगअग्निद्वारा डढेर भस्म हुनेछ' ।।५६।। दह्यमानेऽग्निभिर्देहे पत्युः पत्नी
सहोटजे । बहिः स्थिता पतिं साध्वी तमग्निमनु
वेक्ष्यति ॥ ५७ ॥नेपाली भावानुवादः 'पतिको शरीर कुटीका साथ डढिरहेको देखेर बाहिर
रहेकी साध्वी गान्धारीले पनि पतिको अनुगमन गर्दै त्यही अग्निमा प्रवेश गर्नेछिन्'
।।५७।। विदुरस्तु तदाश्चर्यं निशाम्य
कुरुनन्दन । हर्षशोकयुतस्तस्माद् गन्ता
तीर्थनिषेवकः ॥ ५८ ॥नेपाली भावानुवादः 'हे कुरुनन्दन! विदुरजी आफ्ना दाजुको त्यो
आश्चर्यमय मोक्ष देखेर हर्ष र वियोगको शोक मिश्रित मनले पुनः तीर्थयात्रामा
लाग्नुहुनेछ' ।।५८।। इत्युक्त्वाथारुहत् स्वर्गं नारदः
सहतुम्बुरुः । युधिष्ठिरो वचस्तस्य हृदि
कृत्वाजहाच्छुचः ॥ ५९ ॥नेपाली भावानुवादः यति भनेर देवर्षि नारद तुम्बुरुका
साथ स्वर्ग प्रस्थान गर्नुभयो। महाराज युधिष्ठिरले पनि नारदजीको उपदेशलाई हृदयमा
धारण गरी शोकलाई त्याग्नुभयो ।।५९।। इति
श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां प्रथमस्कन्धेनैमिषीयोपाख्याने
त्रयोदशोऽध्यायः ।।१३।।
सूत उवाच -विदुरस्तीर्थयात्रायां
मैत्रेयादात्मनो गतिम् । ज्ञात्वागात हास्तिनपुरं
तयावाप्तविवित्सितः ॥ १ ॥नेपाली भावानुवादः सूतजी भन्नुहुन्छ– तीर्थयात्रामा निस्कनुभएका विदुरजीले महर्षि
मैत्रेयबाट आत्मज्ञान प्राप्त गरी आफ्नो वास्तविक स्वरूपलाई बोध गर्नुभयो। त्यसपछि
जे जान्ने इच्छा थियो, त्यो प्राप्त गरिसकेपछि उहाँ
हस्तिनापुर फर्किनुभयो ।।१।। यावतः कृतवान् प्रश्नान् क्षत्ता
कौषारवाग्रतः । जातैकभक्तिः गोविन्दे तेभ्यश्चोपरराम
ह ॥ २ ॥नेपाली भावानुवादः विदुरजी (क्षत्ता) ले मैत्रेयजीका
अगाडि जे-जति प्रश्नहरू राख्नुभएको थियो,
ती सबैको उत्तर पाएपछि भगवान् श्रीकृष्णमा उहाँको अनन्य भक्ति जागृत
भयो र उहाँ अरू प्रश्न गर्नबाट रोकिनुभयो ।।२।। तं बन्धुमागतं दृष्ट्वा धर्मपुत्रः
सहानुजः । धृतराष्ट्रो युयुत्सुश्च सूतः
शारद्वतः पृथा ॥ ३ ॥ गान्धारी द्रौपदी ब्रह्मन् सुभद्रा
चोत्तरा कृपी । अन्याश्च जामयः पाण्डोः ज्ञातयः
ससुताः स्त्रियः ॥ ४ ॥ प्रत्युज्जग्मुः प्रहर्षेण प्राणं
तन्व इवागतम् । अभिसङ्गम्य विधिवत्
परिष्वङ्गाभिवादनैः ॥ ५ ॥नेपाली भावानुवादः हे शौनकजी! आफ्ना प्रिय बन्धु
विदुरजी आएको देखेर महाराज युधिष्ठिर,
उहाँका चारै भाइ, धृतराष्ट्र, युयुत्सु, सञ्जय, कृपाचार्य,
कुन्ती, गान्धारी, द्रौपदी,
सुभद्रा, उत्तरा, कृपी
तथा पाण्डव कुलका अन्य आत्मीय स्त्रीहरू र पुत्रहरू असाध्यै प्रसन्न भए। जसरी
निर्जीव शरीरमा प्राण फर्किँदा खुसी भइन्छ, त्यसरी नै उनीहरू
हर्षित हुँदै विदुरजीलाई लिन गए र विधिवत् आलिङ्गन तथा अभिवादनद्वारा स्वागत गरे
।।३, ४, ५।। मुमुचुः प्रेमबाष्पौघं विरहौत्कण्ठ्य
कातराः । जा तमर्हयां चक्रे कृतासन परिग्रहम् ॥
६ ॥नेपाली भावानुवादः लामो समयको विछोड र भेटको उत्कण्ठाका
कारण प्रेमविह्वल भई उनीहरूले हर्षको आँसु बगाए। त्यसपछि राजा युधिष्ठिरले
विदुरजीलाई उचित आसनमा राखी विधिवत् पूजा-सत्कार गर्नुभयो ।।६।। तं भुक्तवन्तं विश्रान्तं आसीनं
सुखमासने । प्रश्रयावनतो राजा प्राह तेषां च
श्रृण्वताम् ॥ ७ ॥नेपाली भावानुवादः जब विदुरजीले भोजन गरी विश्राम गरेर
सुखपूर्वक आसनमा बस्नुभयो, तब राजा युधिष्ठिरले
सबैका सामु विनम्र भई उहाँसँग यसरी भन्नुभयो ।।७।। युधिष्ठिर उवाच - अपि स्मरथ नो युष्मत
पक्षच्छायासमेधितान् । विपद्गणाद् विषाग्न्यादेः मोचिता
यत्समातृकाः ॥ ८ ॥नेपाली भावानुवादः युधिष्ठिरले भन्नुभयो– 'काका! के तपाईंले हामीलाई कहिलेकाहीँ
सम्झनुभयो? जसरी चराले आफ्नो पखेटाको ओत दिएर बच्चाहरूलाई
बचाउँछ, त्यसरी नै तपाईंको छत्रछायामा हामी हुर्कियौँ।
तपाईंले नै हामीलाई र आमा कुन्तीलाई विषपान, लाक्षागृहको दहन
आदि अनेकौँ प्राणघातक विपत्तिहरूबाट बचाउनुभएको थियो' ।।८।। कया वृत्त्या वर्तितं वः चरद्भिः
क्षितिमण्डलम् । तीर्थानि क्षेत्रमुख्यानि सेवितानीह
भूतले ॥ ९ ॥नेपाली भावानुवादः 'यो पृथ्वीमण्डलको भ्रमण गर्दा तपाईंले कसरी
जीवन निर्वाह गर्नुभयो? अनि यस धरतीका कुन-कुन मुख्य तीर्थ र
पुण्य क्षेत्रहरूको सेवा (दर्शन) गर्नुभयो?' ।।९।। भवद्विधा भागवताः तीर्थभूताः स्वयं
विभो । तीर्थीकुर्वन्ति तीर्थानि
स्वान्तःस्थेन गदाभृता ॥ १० ॥नेपाली भावानुवादः 'हे प्रभु! तपाईं जस्ता भगवान्का परम भक्तहरू त
स्वयं तीर्थस्वरूप हुनुहुन्छ। तपाईंहरूले त आफ्नो हृदयमा विराजमान भगवान् गदाधरका
माध्यमबाट सामान्य तीर्थहरूलाई पनि महातीर्थ बनाइदिनुहुन्छ' ।।१०।। अपि नः सुहृदस्तात बान्धवाः
कृष्णदेवताः । दृष्टाः श्रुता वा यदवः स्वपुर्यां
सुखमासते ॥ ११ ॥नेपाली भावानुवादः 'काका! के तपाईंले हाम्रा हितैषी र
श्रीकृष्णलाई नै आफ्नो आराध्यदेव मान्ने यादवहरूलाई द्वारकामा देख्नुभयो वा
उनीहरूका बारेमा केही सुन्नुभयो? के उनीहरू आफ्नो नगरमा
सुखपूर्वक बसेका छन्?' ।।११।। इत्युक्तो धर्मराजेन सर्वं तत्
समवर्णयत् । यथानुभूतं क्रमशः विना यदुकुलक्षयम् ॥
१२ ॥नेपाली भावानुवादः धर्मराज युधिष्ठिरले यसरी सोध्दा
विदुरजीले आफूले तीर्थयात्रामा अनुभव गरेका र देखेका सबै कुरा क्रमशः बताउनुभयो, तर यदुवंशको विनाशको बारेमा भने केही भन्नुभएन
।।१२।। नन्वप्रियं दुर्विषहं नृणां
स्वयमुपस्थितम् । नावेदयत् सकरुणो दुःखितान्
द्रष्टुमक्षमः ॥ १३ ॥नेपाली भावानुवादः किनकि करुणाका खानी विदुरजी
पाण्डवहरूलाई दुःखी देख्न सक्नुहुन्नथ्यो। मानिसका लागि सहन कठिन हुने त्यो अप्रिय
घटना (यदुवंशको नाश) आफैँ प्रकट हुने भएकाले उहाँले त्यसबेला बताउन उचित ठान्नुभएन
।।१३।। कञ्चित् कालमथ अवात्सीत् सत्कृतो देववत्सुखम्
। भ्रातुर्ज्येष्ठस्य श्रेयस्कृत् सर्वेषां सुखमावहन ॥ १४ ॥नेपाली भावानुवादः देवता झैँ पूजित हुनुभएका विदुरजी
आफ्ना दाजु धृतराष्ट्रको कल्याण र अरू सबैको प्रसन्नताका लागि केही समय
हस्तिनापुरमै बस्नुभयो ।।१४।। अबिभ्रदर्यमा दण्डं यथावत् अघकारिषु ।
यावद् दधार शूद्रत्वं शापात् वर्षशतं
यमः ॥ १५ ॥नेपाली भावानुवादः वास्तवमा विदुर साक्षात् यमराज
(धर्मराज) हुनुहुन्थ्यो, जो माण्डव्य ऋषिको
श्रापका कारण सय वर्षका लागि शूद्र हुनुभएको थियो। त्यस अवधिमा यमराजको पदमा
अर्यमाले कार्यभार सम्हालेर पापीहरूलाई दण्ड दिने काम गरिरहनुभएको थियो ।।१५।। युधिष्ठिरो लब्धराज्यो दृष्ट्वा
पौत्रं कुलन्धरम् । भ्रातृभिर्लोकपालाभैः मुमुदे परया
श्रिया ॥ १६ ॥नेपाली भावानुवादः गुमेको राज्य पुनः प्राप्त भएपछि र
कुलका उत्तराधिकारी परीक्षितको जन्म भएपछि,
लोकपाल झैँ तेजस्वी भाइहरूका साथ महाराज युधिष्ठिर अत्यन्त ऐश्वर्य
र आनन्दका साथ बस्न लाग्नुभयो ।।१६।। एवं गृहेषु सक्तानां प्रमत्तानां
तदीहया । अत्यक्रामत् अविज्ञातः कालः
परमदुस्तरः ॥ १७ ॥नेपाली भावानुवादः यसरी गृहस्थीको मोहमा फसेका र
सांसारिक सुखमा मत्त भएका उनीहरूको समय कसैले थाहा नपाई बित्दै गयो। अत्यन्तै
दुस्तर 'काल' नजिक आइपुग्यो ।।१७।। विदुरस्तत् अभिप्रेत्य धृतराष्ट्रं
अभाषत । राजन् निर्गम्यतां शीघ्रं पश्येदं
भयमागतम् ॥ १८ ॥नेपाली भावानुवादः समयको गतिलाई बुझ्नुभएका विदुरजीले
धृतराष्ट्रलाई भन्नुभयो– 'हे राजन्! अब ढिला
नगरी यहाँबाट निस्कनुहोस्। हेर्नुहोस्, ठूलो भय (मृत्यु)
नजिक आइसकेको छ' ।।१८।। प्रतिक्रिया न यस्येह कुतश्चित्
कर्हिचित् प्रभो । स एष भगवान् कालः सर्वेषां नः समागतः
॥ १९ ॥नेपाली भावानुवादः 'हे प्रभु! जसलाई रोक्ने कुनै उपाय कतै पनि छैन,
त्यो शक्तिशाली भगवान् काल (मृत्यु) हामी सबैको सामुन्ने उपस्थित
भएको छ' ।।१९।। येन चैवाभिपन्नोऽयं प्राणैः
प्रियतमैरपि । जनः सद्यो वियुज्येत किमुतान्यैः
धनादिभिः ॥ २० ॥नेपाली भावानुवादः 'जब कालको चपेटामा परिन्छ, तब मानिसले आफ्नो सबैभन्दा प्यारो प्राण त त्याग्नुपर्छ भने धनसम्पत्ति र अरू
वस्तुको के कुरा भयो र?' ।।२०।। पितृभ्रातृसुहृत्पुत्रा हतास्ते विगतं
वयः । आत्मा च जरया ग्रस्तः परगेहमुपाससे ॥
२१ ॥नेपाली भावानुवादः 'तपाईंका पिता, भाइ,
मित्र र छोराहरू सबै मारिइसकेका छन्। तपाईंको उमेर पनि सकिँदैछ,
शरीरलाई बुढ्यौलीले समातिसकेको छ र अहिले तपाईं अरूको (पाण्डवहरूको)
घरमा आश्रित हुनुहुन्छ' ।।२१।। अहो महीयसी जन्तोः जीविताशा यया भवान्
। भीमापवर्जितं पिण्डं आदत्ते गृहपालवत्
॥ २२ ॥नेपाली भावानुवादः 'अहो! प्राणीमा बाँच्ने इच्छा कति प्रबल हुँदो
रहेछ। त्यही तृष्णाका कारण तपाईंले जसले आफ्ना छोराहरूलाई मार्यो, त्यही भीमले दिएको अन्न कुकुरले झैँ खाएर जीवन बिताइरहनुभएको छ' ।।२२।। अग्निर्निसृष्टो दत्तश्च गरो दाराश्च
दूषिताः । हृतं क्षेत्रं धनं येषां
तद्दत्तैरसुभिः कियत् ॥ २३ ॥नेपाली भावानुवादः 'जसलाई तपाईंले आगोमा जलाउने प्रयत्न गर्नुभयो,
जसलाई विष खुवाउनुभयो, जसकी पत्नीको अपमान
गर्नुभयो र जसको राज्य र धन लुट्नुभयो; तिनैले दिएको दानबाट
बाँच्नुको के अर्थ छ र?' ।।२३।। तस्यापि तव देहोऽयं कृपणस्य जिजीविषोः
। परैत्यनिच्छतो जीर्णो जरया वाससी इव ॥
२४ ॥नेपाली भावानुवादः 'अझै पनि बाँच्न चाहने तपाईंको यो शरीर
बुढ्यौलीले गर्दा पुरानो कपडा झैँ जीर्ण भइसकेको छ। तपाईंले नचाहँदा-नचाहँदै पनि
यो शरीर छिट्टै नष्ट हुनेवाला छ' ।।२४।। गतस्वार्थमिमं देहं विरक्तो
मुक्तबन्धनः । अविज्ञातगतिः जह्यात् स वै धीर
उदाहृतः ॥ २५ ॥नेपाली भावानुवादः 'जसले स्वार्थ सकिएको यस शरीरप्रति वैराग्य भाव
राखी, मोहको बन्धन काटेर कसैले थाहा नपाउने गरी घर छोडिदिन्छ,
उसैलाई साँचो अर्थमा धीर पुरुष भनिन्छ' ।।२५।। यः स्वकात्परतो वेह जातनिर्वेद
आत्मवान् । हृदि कृत्वा हरिं गेहात् प्रव्रजेत् स
नरोत्तमः ॥ २६ ॥नेपाली भावानुवादः 'आफूले बुझेर होस् वा अरूको उपदेशबाट, जसले यस संसारलाई दुःखमय ठानेर विरक्त हुन्छ र हृदयमा भगवान्लाई धारण गरी
सन्न्यास लिएर घरबाट निस्कन्छ, त्यही नै नरोत्तम (मानिसमा
श्रेष्ठ) हो' ।।२६।। अथोदीचीं दिशं यातु स्वैरज्ञात
गतिर्भवान् । इतोऽर्वाक् प्रायशः कालः पुंसां गुणविकर्षणः
॥ २७ ॥नेपाली भावानुवादः 'त्यसैले अबको समय भनेको मानिसको सामर्थ्य र
गुण घट्दै जाने समय हो। तपाईं कसैले थाहा नपाउने गरी उत्तर दिशा (हिमालय) तर्फ
प्रस्थान गर्नुहोस्' ।।२७।। एवं राजा विदुरेणानुजेन प्रज्ञाचक्षुर्बोधित आजमीढः । छित्त्वा स्वेषु स्नेहपाशान्द्रढिम्नो
निश्चक्राम भ्रातृसन्दर्शिताध्वा ॥ २८
॥नेपाली भावानुवादः यसरी भाइ विदुरले दिएको ज्ञानबाट
धृतराष्ट्रको विवेक जागृत भयो। उनले आफ्नो परिवारप्रतिको कडा मोहको बन्धनलाई काटेर
विदुरले देखाएको बाटो पछ्याउँदै घरबाट बाहिर निस्किए ।।२८।। पतिं प्रयान्तं सुबलस्य पुत्री पतिव्रता चानुजगाम साध्वी । हिमालयं न्यस्तदण्डप्रहर्षं मनस्विनामिव सत्सम्प्रहारः ॥ २९ ॥नेपाली भावानुवादः आफ्ना पति हिमालयको कठिन यात्रामा
जान लाग्नुभएको थाहा पाएपछि पतिव्रता र साध्वी गान्धारी पनि पतिको पछि-पछि लागिन्।
जसरी वीर पुरुष शत्रुको प्रहारमा पनि आनन्द मान्छन्,
त्यसरी नै उनले गृहत्यागको कष्टलाई सहर्ष स्वीकार गरिन् ।।२९।। अजातशत्रुः कृतमैत्रो हुताग्निः विप्रान् नत्वा तिलगोभूमिरुक्मैः । गृहं प्रविष्टो गुरुवन्दनाय न चापश्यत् पितरौ सौबलीं च ॥ ३० ॥नेपाली भावानुवादः कुनै शत्रु नभएका युधिष्ठिरले
बिहानको नित्यकर्म र अग्निहोत्र सकेर ब्राह्मणहरूलाई तिल, गाई, भूमि र सुन दान गरी
ढोग गरे। त्यसपछि उनी गुरुजनको सेवाका लागि महलमा गए, तर
त्यहाँ न त काका धृतराष्ट्र थिए, न त विदुर र गान्धारी नै
।।३०।। तत्र सञ्जयमासीनं पप्रच्छोद्विग्नमानसः
। गावल्गणे क्व नस्तातो वृद्धो हीनश्च
नेत्रयोः ॥ ३१ ॥नेपाली भावानुवादः चिन्तित मनले युधिष्ठिरले त्यहाँ
बसिरहेका सञ्जयलाई सोधे– 'हे सञ्जय! हाम्रा
वृद्ध र दृष्टिविहीन काका कहाँ जानुभयो?' ।।३१।। अम्बा च हतपुत्राऽऽर्ता पितृव्यः क्व
गतः सुहृत् । अपि मय्यकृतप्रज्ञे हतबन्धुः स
भार्यया । आशंसमानः शमलं गङ्गायां दुःखितोऽपतत्
॥ ३२ ॥नेपाली भावानुवादः 'पुत्रशोकले व्याकुल भएकी आमा गान्धारी र
हाम्रा हितैषी काका विदुर कहाँ जानुभयो? आफ्ना छोरा र
बन्धुहरूको मृत्युबाट दुःखी हुनुभएका उहाँहरूले म जस्तो अज्ञानीप्रति शङ्का गरी
कतै गङ्गामा हामफालेर प्राण त त्याग्नुभएन?' ।।३२।। पितर्युपरते पाण्डौ सर्वान्नः सुहृदः
शिशून् । अरक्षतां व्यसनतः पितृव्यौ क्व
गतावितः ॥ ३३ ॥नेपाली भावानुवादः 'हाम्रा पिता पाण्डुको मृत्यु भएपछि हामीलाई
बालक छँदा जुन काकाहरूले अपार कष्ट सहेर बचाउनुभयो र हुर्काउनुभयो, उहाँहरू आज हामीलाई छोडेर कता जानुभयो?' ।।३३।। सूत उवाच - कृपया स्नेहवैक्लव्यात् सूतो
विरहकर्शितः । आत्मेश्वरमचक्षाणो न
प्रत्याहातिपीडितः ॥ ३४ ॥नेपाली भावानुवादः सूतजी भन्नुहुन्छ– धृतराष्ट्रको स्नेह र वियोगले गर्दा सञ्जय यति
धेरै पीडामा थिए कि उनी आफ्नो मालिकलाई नदेखेर रुन थाले र केही बेर उत्तर दिनै
सकेनन् ।।३४।। विमृज्याश्रूणि पाणिभ्यां
विष्टभ्यात्मानमात्मना । अजातशत्रुं प्रत्यूचे प्रभोः
पादावनुस्मरन् ॥ ३५ ॥नेपाली भावानुवादः पछि उनले हातले आँसु पुछेर आफूलाई
सम्हाले र मालिक धृतराष्ट्रको चरण सम्झँदै युधिष्ठिरलाई उत्तर दिए ।।३५।। सञ्जय उवाच -नाहं वेद व्यवसितं पित्रोर्वः
कुलनन्दन । गान्धार्या वा महाबाहो मुषितोऽस्मि
महात्मभिः ॥ ३६ ॥नेपाली भावानुवादः सञ्जयले भने– 'हे कुलभूषण! मलाई तपाईंका दुवै काका र आमा
गान्धारीको निश्चय (गन्तव्य) का बारेमा केही थाहा छैन। हे महाबाहु! ती
महात्माहरूले मलाई ठगेर (छोडेर) गए' ।।३६।। अथाजगाम भगवान् नारदः सहतुम्बुरुः । प्रत्युत्थायाभिवाद्याह
सानुजोऽभ्यर्चयन् मुनिम् ॥ ३७ ॥नेपाली भावानुवादः सञ्जयले यसो भन्दै गर्दा त्यहाँ
देवर्षि नारद तुम्बुरुका साथ प्रकट हुनुभयो। महाराज युधिष्ठिरले भाइहरूका साथ उठेर
मुनिलाई अभिवादन र पूजा गरेर यसरी सोध्नुभयो ।।३७।। युधिष्ठिर उवाच -नाहं वेद गतिं पित्रोः भगवन् क्व
गतावितः । अम्बा वा हतपुत्रार्ता क्व गता च
तपस्विनी ॥ ३८ ॥नेपाली भावानुवादः युधिष्ठिरले भन्नुभयो– 'हे भगवन्! मलाई हाम्रा दुवै काका र तपस्विनी
आमा गान्धारी कता जानुभयो भन्ने केही थाहा भएन। उहाँहरू कहाँ जानुभयो होला?'
।।३८।। कर्णधार इवापारे भगवान् पारदर्शकः । अथाबभाषे भगवान् नारदो मुनिसत्तमः ॥
३९ ॥नेपाली भावानुवादः 'हे देवर्षि! जसरी मल्लाहले डुङ्गालाई पार
लगाउँछ, त्यसरी नै यो शोकसागरबाट पार लगाउने र बाटो देखाउने
तपाईं नै हुनुहुन्छ।' त्यसपछि मुनिश्रेष्ठ नारदजीले भन्नुभयो
।।३९।। नारद उवाच - मा कञ्चन शुचो राजन् यदीश्वरवशं जगत्
। लोकाः सपाला यस्येमे वहन्ति
बलिमीशितुः । स संयुनक्ति भूतानि स एव वियुनक्ति च
॥ ४० ॥नेपाली भावानुवादः नारदजीले भन्नुभयो– 'हे धर्मराज! तिमी कसैका लागि शोक नगर,
किनकि यो सारा जगत् ईश्वरको अधीनमा छ। लोक र लोकपालहरू सबैले
ईश्वरकै आज्ञा पालन गर्छन्। उहाँले नै प्राणीहरूलाई मिलाउनुहुन्छ र उहाँले नै
विछोड गराउनुहुन्छ' ।।४०।। यथा गावो नसि प्रोताः तन्त्यां बद्धाः
स्वदामभिः । वाक्तन्त्यां नामभिर्बद्धा वहन्ति
बलिमीशितुः ॥ ४१ ॥नेपाली भावानुवादः 'जसरी नत्थी लगाइएको र डोरीले बाँधिएको गोरु
मालिकको अधीनमा रहन्छ, त्यसरी नै मानिसहरू पनि वर्णाश्रम आदि
नामका वेदरूपी डोरीले बाँधिएर ईश्वरकै आज्ञाको पालना गरिरहेका हुन्छन्' ।।४१।। यथा क्रीडोपस्कराणां संयोगविगमाविह । इच्छया क्रीडितुः स्यातां
तथैवेशेच्छया नृणाम् ॥ ४२ ॥नेपाली भावानुवादः 'जसरी खेलाडीको इच्छा अनुसार खेलौनाहरू जुट्छन्
र छुट्टिन्छन्, त्यसरी नै भगवान्को इच्छाले मात्र
मानिसहरूको मिलन र विछोड हुन्छ' ।।४२।। यन्मन्यसे ध्रुवं लोकं अध्रुवं वा न
चोभयम् । सर्वथा न हि शोच्यास्ते स्नेहात्
अन्यत्र मोहजात् ॥ ४३ ॥नेपाली भावानुवादः 'तिमीले आत्मालाई नित्य मान वा शरीरलाई अनित्य,
कुनै पनि अवस्थामा शोक गर्नुको कुनै अर्थ छैन। यो त केवल मोहजन्य
आशक्ति मात्र हो' ।।४३।। तस्माज्जह्यङ्ग वैक्लव्यं
अज्ञानकृतमात्मनः । कथं त्वनाथाः कृपणा वर्तेरंस्ते च मां
विना ॥ ४४ ॥नेपाली भावानुवादः 'त्यसैले हे राजन्! मेरो बिना ती दीन-दुःखीहरू
कसरी बाँच्लान् भन्ने अज्ञानताले भरिएको यो मानसिक व्याकुलतालाई त्यागिदेऊ'
।।४४।। कालकर्म गुणाधीनो देहोऽयं पाञ्चभौतिकः
। कथमन्यांस्तु गोपायेत् सर्पग्रस्तो
यथा परम् ॥ ४५ ॥नेपाली भावानुवादः 'यो पाँच भौतिक तत्वले बनेको शरीर काल, कर्म र गुणको अधीनमा छ। सर्पको मुखमा परेको जीवले अर्को जीवलाई बचाउन नसके
झैँ यो पराधीन शरीरले अरूको रक्षा कसरी गर्न सक्छ र?' ।।४५।। अहस्तानि सहस्तानां अपदानि चतुष्पदाम्
। फल्गूनि तत्र महतां जीवो जीवस्य
जीवनम् ॥ ४६ ॥नेपाली भावानुवादः 'हात नभएकाहरू हात भएकाहरूको आहार हुन्,
गोडा नभएकाहरू चौपायाका आहार हुन्। साना जीव ठूलाका आहार हुन्। यसरी
यो संसारमा एक जीव अर्को जीवको जीवनको आधार बनेको छ' ।।४६।। तदिदं भगवान् राजन् एक आत्मात्मनां
स्वदृक् । अन्तरोऽनन्तरो भाति पश्य तं माययोरुधा
॥ ४७ ॥नेपाली भावानुवादः 'हे राजन्! ती एकमात्र स्वयंप्रकाश परमात्मा नै
सबै आत्माका पनि आत्मा हुनुहुन्छ। उहाँ नै बाहिर र भित्र अनेक रूपमा भासमान हुनुहुन्छ,
उहाँलाई मायाका अनेक रूपमा हेर' ।।४७।। सोऽयमद्य महाराज भगवान् भूतभावनः । कालरूपोऽवतीर्णोऽस्यां अभावाय
सुरद्विषाम् ॥ ४८ ॥नेपाली भावानुवादः 'महाराज! तिनै भगवान् अहिले पृथ्वीमा कालरूपले
अवतरित हुनुभएको छ, ताकि देवताका शत्रुहरूको नाश र धर्मको
रक्षा होस्' ।।४८।। निष्पादितं देवकृत्यं अवशेषं
प्रतीक्षाते । तावद् यूयं अवेक्षध्वं भवेद्
यावदिहेश्वरः ॥ ४९ ॥नेपाली भावानुवादः 'भगवान्ले धेरै कार्य पूरा गरिसक्नुभयो,
अब थोरै बाँकी छ। उहाँ जबसम्म यस पृथ्वीमा हुनुहुन्छ, तबसम्म तिमीहरू उहाँकै प्रतीक्षा गर' ।।४९।। धृतराष्ट्रः सह भ्रात्रा गान्धार्या च
स्वभार्यया । दक्षिणेन हिमवत ऋषीणां आश्रमं गतः ॥
५० ॥नेपाली भावानुवादः 'धर्मराज! धृतराष्ट्र आफ्ना भाइ विदुर र पत्नी
गान्धारीका साथ हिमालयको दक्षिण भागमा रहेको ऋषिहरूको आश्रममा गएका छन्' ।।५०।। स्रोतोभिः सप्तभिर्या वै स्वर्धुनी
सप्तधा व्यधात् । सप्तानां प्रीतये नाना सप्तस्रोतः
प्रचक्षते ॥ ५१ ॥नेपाली भावानुवादः 'जहाँ सप्तऋषिहरूको प्रसन्नताका लागि गङ्गाजीले
आफूलाई सात धारामा विभाजित गर्नुभएको छ, जसलाई सप्तस्रोत
भनिन्छ' ।।५१।। स्नात्वानुसवनं तस्मिन् हुत्वा चाग्नीन्यथाविधि
। अब्भक्ष उपशान्तात्मा स आस्ते
विगतैषणः ॥ ५२ ॥नेपाली भावानुवादः 'त्यहाँ धृतराष्ट्रले त्रिकाल स्नान र
विधिपूर्वक अग्निहोत्र गरिरहेका छन्। अहिले उनी सबै चाहनाहरू त्यागेर, केवल पानी मात्र पिएर शान्त चित्तले बसेका छन्' ।।५२।। जितासनो जितश्वासः
प्रत्याहृतषडिन्द्रियः । हरिभावनया ध्वस्तः अजःसत्त्वतमोमलः ॥
५३ ॥नेपाली भावानुवादः 'उनले आसन र प्राणलाई जितेका छन् र आफ्ना
इन्द्रियहरूलाई विषयबाट फर्काएर हृदयमा भगवान्लाई धारण गरेका छन्। यसले गर्दा
उनका रज र तम गुणका सबै दोषहरू नष्ट भएका छन्' ।।५३।। विज्ञानात्मनी संयोज्य क्षेत्रज्ञे
प्रविलाप्य तम् । ब्रह्मण्यात्मानमाधारे
घटाम्बरमिवाम्बरे ॥ ५४ ॥नेपाली भावानुवादः 'उनले आफ्नो अहंकारलाई बुद्धिमा र बुद्धिलाई
क्षेत्रज्ञ आत्मामा लीन गराई आत्मालाई ब्रह्ममा मिसाएका छन्, जसरी घडा फुटेपछि भित्रको आकाश महाआकाशमा मिल्छ' ।।५४।। ध्वस्तमायागुणोदर्को निरुद्धकरणाशयः । निवर्तिताखिलाहार आस्ते स्थाणुरिवाचलः
। तस्यान्तरायो मैवाभूः
सन्न्यस्ताखिलकर्मणः ॥ ५५ ॥नेपाली भावानुवादः 'मायाका गुणहरूबाट मुक्त भई, इन्द्रिय र मनलाई रोकेर उनले आहार समेत त्यागेका छन्। उनी अहिले ठुटो रुख
झैँ स्थिर छन्। त्यसैले सबै कर्म सन्न्यास गरेका उनको बाटोमा तिमी अवरोध नबन'
।।५५।। स वा अद्यतनाद् राजन् परतः पञ्चमेऽहनि
। कलेवरं हास्यति स्वं तच्च
भस्मीभविष्यति ॥ ५६ ॥नेपाली भावानुवादः 'हे राजन्! आजको पाँचौँ दिनमा उनले आफ्नो शरीर
त्याग गर्नेछन् र त्यो शरीर योगअग्निद्वारा डढेर भस्म हुनेछ' ।।५६।। दह्यमानेऽग्निभिर्देहे पत्युः पत्नी
सहोटजे । बहिः स्थिता पतिं साध्वी तमग्निमनु
वेक्ष्यति ॥ ५७ ॥नेपाली भावानुवादः 'पतिको शरीर कुटीका साथ डढिरहेको देखेर बाहिर
रहेकी साध्वी गान्धारीले पनि पतिको अनुगमन गर्दै त्यही अग्निमा प्रवेश गर्नेछिन्'
।।५७।। विदुरस्तु तदाश्चर्यं निशाम्य
कुरुनन्दन । हर्षशोकयुतस्तस्माद् गन्ता
तीर्थनिषेवकः ॥ ५८ ॥नेपाली भावानुवादः 'हे कुरुनन्दन! विदुरजी आफ्ना दाजुको त्यो
आश्चर्यमय मोक्ष देखेर हर्ष र वियोगको शोक मिश्रित मनले पुनः तीर्थयात्रामा
लाग्नुहुनेछ' ।।५८।। इत्युक्त्वाथारुहत् स्वर्गं नारदः
सहतुम्बुरुः । युधिष्ठिरो वचस्तस्य हृदि
कृत्वाजहाच्छुचः ॥ ५९ ॥नेपाली भावानुवादः यति भनेर देवर्षि नारद तुम्बुरुका
साथ स्वर्ग प्रस्थान गर्नुभयो। महाराज युधिष्ठिरले पनि नारदजीको उपदेशलाई हृदयमा
धारण गरी शोकलाई त्याग्नुभयो ।।५९।। इति
श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां प्रथमस्कन्धेनैमिषीयोपाख्याने
त्रयोदशोऽध्यायः ।।१३।।
यावतः कृतवान् प्रश्नान् क्षत्ता
कौषारवाग्रतः ।
तं बन्धुमागतं दृष्ट्वा धर्मपुत्रः
सहानुजः ।
मुमुचुः प्रेमबाष्पौघं विरहौत्कण्ठ्य
कातराः ।
युधिष्ठिर उवाच -
कया वृत्त्या वर्तितं वः चरद्भिः
क्षितिमण्डलम् ।
भवद्विधा भागवताः तीर्थभूताः स्वयं
विभो ।
अपि नः सुहृदस्तात बान्धवाः
कृष्णदेवताः ।
इत्युक्तो धर्मराजेन सर्वं तत्
समवर्णयत् ।
नन्वप्रियं दुर्विषहं नृणां
स्वयमुपस्थितम् ।
युधिष्ठिरो लब्धराज्यो दृष्ट्वा
पौत्रं कुलन्धरम् ।
एवं गृहेषु सक्तानां प्रमत्तानां
तदीहया ।
विदुरस्तत् अभिप्रेत्य धृतराष्ट्रं
अभाषत ।
प्रतिक्रिया न यस्येह कुतश्चित्
कर्हिचित् प्रभो ।
येन चैवाभिपन्नोऽयं प्राणैः
प्रियतमैरपि ।
पितृभ्रातृसुहृत्पुत्रा हतास्ते विगतं
वयः ।
अहो महीयसी जन्तोः जीविताशा यया भवान्
।
अग्निर्निसृष्टो दत्तश्च गरो दाराश्च
दूषिताः ।
तस्यापि तव देहोऽयं कृपणस्य जिजीविषोः
।
गतस्वार्थमिमं देहं विरक्तो
मुक्तबन्धनः ।
यः स्वकात्परतो वेह जातनिर्वेद
आत्मवान् ।
अथोदीचीं दिशं यातु स्वैरज्ञात
गतिर्भवान् ।
एवं राजा विदुरेणानुजेन
अजातशत्रुः कृतमैत्रो हुताग्निः
तत्र सञ्जयमासीनं पप्रच्छोद्विग्नमानसः
।
अम्बा च हतपुत्राऽऽर्ता पितृव्यः क्व
गतः सुहृत् ।
पितर्युपरते पाण्डौ सर्वान्नः सुहृदः
शिशून् ।
सूत उवाच -
विमृज्याश्रूणि पाणिभ्यां
विष्टभ्यात्मानमात्मना ।
अथाजगाम भगवान् नारदः सहतुम्बुरुः ।
कर्णधार इवापारे भगवान् पारदर्शकः ।
नारद उवाच -
यथा गावो नसि प्रोताः तन्त्यां बद्धाः
स्वदामभिः ।
यथा क्रीडोपस्कराणां संयोगविगमाविह ।
यन्मन्यसे ध्रुवं लोकं अध्रुवं वा न
चोभयम् ।
तस्माज्जह्यङ्ग वैक्लव्यं
अज्ञानकृतमात्मनः ।
कालकर्म गुणाधीनो देहोऽयं पाञ्चभौतिकः
।
अहस्तानि सहस्तानां अपदानि चतुष्पदाम्
।
तदिदं भगवान् राजन् एक आत्मात्मनां
स्वदृक् ।
सोऽयमद्य महाराज भगवान् भूतभावनः ।
निष्पादितं देवकृत्यं अवशेषं
प्रतीक्षाते ।
धृतराष्ट्रः सह भ्रात्रा गान्धार्या च
स्वभार्यया ।
स्रोतोभिः सप्तभिर्या वै स्वर्धुनी
सप्तधा व्यधात् ।
स्नात्वानुसवनं तस्मिन् हुत्वा चाग्नीन्यथाविधि
।
जितासनो जितश्वासः
प्रत्याहृतषडिन्द्रियः ।
विज्ञानात्मनी संयोज्य क्षेत्रज्ञे
प्रविलाप्य तम् ।
ध्वस्तमायागुणोदर्को निरुद्धकरणाशयः ।
स वा अद्यतनाद् राजन् परतः पञ्चमेऽहनि
।
दह्यमानेऽग्निभिर्देहे पत्युः पत्नी
सहोटजे ।
विदुरस्तु तदाश्चर्यं निशाम्य
कुरुनन्दन ।
इत्युक्त्वाथारुहत् स्वर्गं नारदः
सहतुम्बुरुः ।
🌸
••••••••••
🌸
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवत महापुराणको प्रथम स्कन्धको तेह्रौँ अध्यायमा विदुरको हस्तिनापुर फिर्ती र धृतराष्ट्रको अन्तिम समयको वैराग्यपूर्ण कथा वर्णन गरिएको छ। महाभारतको युद्धपछि विदुरजी तीर्थयात्राबाट फर्केर हस्तिनापुर आउनुभयो, जहाँ उहाँलाई पाण्डव र धृतराष्ट्रको परिवारले भव्य स्वागत गरे। विदुरजीले मैत्रेय मुनिबाट आत्मज्ञान प्राप्त गरिसक्नुभएको थियो, त्यसैले उहाँको व्यक्तित्वमा दिव्य शान्ति थियो। युधिष्ठिरले विदुरजीसँग तीर्थयात्राका अनुभवहरू सोधे र द्वारकाका यादवहरूको हालचाल बुझ्न खोजे। विदुरजीलाई यदुवंशको विनाश भइसकेको थाहा थियो, तर पाण्डवहरूको खुसीका लागि उहाँले त्यो अप्रिय कुरा बताउनुभएन। विदुरजीले आफ्ना वृद्ध दाजु धृतराष्ट्रलाई विलासी जीवन र मोहबाट मुक्त गराउन कठोर तर हितकारी उपदेश दिनुभयो। उहाँले धृतराष्ट्रलाई सम्झाउनुभयो कि जसले तपाईंका छोराहरूलाई मार्यो, उसैले दिएको अन्न खाएर बाँच्नु अपमानजनक छ। विदुरजीको उपदेशले धृतराष्ट्रको विवेक जागृत भयो र उनले तत्कालै गृहत्याग गर्ने निर्णय गरे। धृतराष्ट्रका साथमा उनकी पतिव्रता पत्नी गान्धारी र भाइ विदुर पनि कसैले थाहा नपाउने गरी वनतर्फ प्रस्थान गरे। भोलिपल्ट बिहान धृतराष्ट्रलाई नदेखेपछि युधिष्ठिर र सञ्जय अत्यन्तै चिन्तित र दुःखी भए। युधिष्ठिरलाई लाग्यो कि कतै आफ्ना काका-काकीले अपमान महसुस गरेर गङ्गामा आत्मदाह त गरेनन्। सञ्जय पनि आफ्ना मालिकको वियोगमा भावविह्वल भई रुन थाले। त्यही समयमा देवर्षि नारद त्यहाँ प्रकट भएर युधिष्ठिरको शोक निवारण गर्नुभयो। नारदजीले सम्झाउनुभयो कि यो संसार ईश्वरको इच्छाले चल्छ र यहाँको मिलन-विछोड सबै पूर्वनिर्धारित हुन्छ। उहाँले धृतराष्ट्र हिमालयको दक्षिण भागमा रहेको सप्तस्रोत भन्ने ठाउँमा गएर कठोर तपस्या गरिरहेको जानकारी दिनुभयो। धृतराष्ट्रले योगका माध्यमबाट आफ्नो शरीरलाई ब्रह्ममा लीन गराउने निश्चय गरेको कुरा नारदले बताए। नारदजीले भविष्यवाणी गर्नुभयो कि अबको पाँचौँ दिनमा धृतराष्ट्रले देह त्याग गर्नेछन् र गान्धारी पनि सती जानेछिन्। यो सुनेपछि युधिष्ठिरको मन शान्त भयो र उनले आफ्नो कर्तव्यमा ध्यान दिए। विदुरजी भने दाजुको मोक्षको साक्षी बनेर पुनः तीर्थाटनमा लाग्नुभयो। यस अध्यायले देखाउँछ कि कसरी विदुरले एक साँचो हितैषी भएर धृतराष्ट्रलाई अन्तिम समयमा उद्धार गर्नुभयो। मोहको बन्धन काट्न र ईश्वरको शरणमा जान कुनै पनि समय ढिला हुँदैन भन्ने सन्देश यसले दिन्छ। धृतराष्ट्रको यो वैराग्य र मुक्ति भागवतको एक प्रेरणादायी प्रसङ्ग हो। अन्ततः युधिष्ठिरले नारदको उपदेश शिरोधार्य गर्दै मोहको त्याग गरे।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायले 'वैराग्य' र 'काल' को अजेय शक्तिलाई दार्शनिक रूपमा प्रस्तुत गरेको छ। विदुरको उपदेशले बुझाउँछ कि वृद्धावस्थामा पनि सांसारिक सुखको तृष्णा रहनु अज्ञानताको पराकाष्ठा हो। मानिसले आफ्नो 'स्वार्थ' र 'ममता' को बन्धन नतोडेसम्म वास्तविक शान्ति प्राप्त गर्न सक्दैन। नारदजीको संवादले 'ईश्वर-इच्छा' नै सर्वोपरि हो भन्ने 'दैववाद' को पुष्टि गर्दछ। जीव र शरीरको सम्बन्धलाई 'घडा र आकाश' को उदाहरण (घटाकाश-महाकाश) द्वारा अद्वैत दर्शन बुझाइएको छ। संसारमा एक जीव अर्को जीवको आहार बन्नुलाई प्रकृतिको नियम र ईश्वरको लीलाका रूपमा व्याख्या गरिएको छ। धृतराष्ट्रको गृहत्यागले देखाउँछ कि 'सन्न्यास' को अर्थ घर छोड्नु मात्र होइन, बरु मनबाट मोह हटाउनु हो। भक्ति मार्गमा साँचो मित्र वा गुरु (विदुर) को उपदेशले अन्धकारमा रहेको जीवलाई पनि प्रकाशतर्फ लैजान्छ। यस अध्यायले 'प्रारब्ध' र 'पुरुषार्थ' को सन्तुलनलाई पनि सङ्केत गर्दछ। अन्ततः सबै प्राणीहरू परमात्माकै अंश हुन् र उहाँमै लीन हुनु जीवनको अन्तिम लक्ष्य हो भन्ने दर्शन यहाँ पाइन्छ।
