श्रीमद्भागवत महापुराण
दशमस्कन्धः – त्र्यशीतितमोऽध्यायः
शुक उवाच–
तथानुगृह्य भगवान् गोपीनां स गुरुर्गतिः ।
युधिष्ठिरमथापृच्छत् सर्वांश्च सुहृदोऽव्ययम् ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे परीक्षित्! गोपिनीहरूका गुरु एवं परमगति अविनाशी भगवान् श्रीकृष्णले उनीहरूलाई अनुग्रह गरेर युधिष्ठिर लगायत सबै आत्मीय जनहरूसँग कुशलमङ्गलका बारेमा सोधपुछ गर्नुभयो ।।१।।
त एवं लोकनाथेन परिपृष्टाः सुसत्कृताः ।
प्रत्यूचुर्हृष्टमनसस्तत्पादेक्षाहतांहसः ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः जगत्पिता भगवान् श्रीकृष्णले यसरी भलिभाँती सोध्नुभएपछि र उहाँबाट सम्मानित भएपछि, उहाँको चरणकमलको दर्शनले सम्पूर्ण पाप नष्ट भएका ती पाण्डव तथा सुहृदहरूले प्रसन्न चित्तले उत्तर दिए ।।२।।
कुतोऽशिवं त्वच्चरणाम्बुजासवं
महन्मनस्तो मुखनिःसृतं क्वचित् ।
पिबन्ति ये कर्णपुटैरलं प्रभो
देहंभृतां देहकृदस्मृतिच्छिदम् ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे प्रभो! महापुरुषहरूको मनमा रहने र कहिलेकाहीँ उनीहरूका मुखबाट निस्कने हजुरको चरणकमलको मकरन्दरूपी कथालाई जसले कानरूपी दुनाद्वारा पर्याप्त पान गर्दछन्, उनीहरूको अमङ्गल कसरी हुन सक्छ र? किनकि यो रसले देहधारीहरूको देहाभिमान र अज्ञानजन्य विस्मृतिलाई पूर्णतः नष्ट गरिदिन्छ ।।३।।
हित्वाऽऽत्मधामविधुतात्मकृतत्र्यवस्थ-
मानन्दसम्प्लवमखण्डमकुण्ठबोधम् ।
कालोपसृष्टनिगमावन आत्तयोग-
मायाकृतिं परमहंसगतिं नताः स्म ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे भगवान्! हजुर आफ्नो स्वरूपभूत आनन्दमै स्थित रहेर बुद्धिद्वारा कल्पित जाग्रत्, स्वप्न र सुषुप्ति—यी तीन अवस्थालाई नष्ट गरिदिनुहुन्छ। हजुर आनन्दका राशि, अखण्ड र अकुण्ठित ज्ञानस्वरूप हुनुहुन्छ। कालक्रमले लुप्त हुन लागेको वेदको रक्षाका लागि योगमायाद्वारा मनुष्य शरीर धारण गर्ने र परमहंसहरूको परमगति स्वरूप हजुरलाई हामी नमस्कार गर्दछौँ ।।४।।
ऋषिरुवाच–
इत्युत्तमश्लोकशिखामणिं जने-
ष्वभिष्टुवत्स्वन्धककौरवस्त्रियः ।
समेत्य गोविन्दकथा मिथोऽगृणन्-
स्त्रिलोकगीताः शृणु वर्णयामि ते ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ— यसरी भक्तहरूले पुण्यकीर्ति भगवान्को स्तुति गरिरहँदा अन्धक र कुरुवंशका नारीहरू एकै ठाउँमा भेला भए। उनीहरू आपसमा मिलेर तीनै लोकमा गाइने भगवान्का यशका कथाहरू भन्न थाले, जुन म तपाईंलाई वर्णन गर्दछु, सुन्नुहोस् ।।५।।
द्रौपद्युवाच–
हे वैदर्भ्यच्युतो भद्रे हे जाम्बवति कौसले ।
हे सत्यभामे कालिन्दि शैब्ये रोहिणि लक्ष्मणे ॥ ६ ॥
हे कृष्णपत्न्यल एतन्नो ब्रूते वो भगवान् स्वयम् ।
उपयेमे यथा लोकमनुकुर्वन् स्वमायया ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः द्रौपदीले भनिन्– हे रुक्मिणी! हे भद्रा! हे जाम्बवती! हे सत्या! हे सत्यभामा! हे कालिन्दी! हे शैव्या! हे लक्ष्मणा! हे रोहिणी! हे श्रीकृष्णका अन्य पत्नीहरू! स्वयं भगवान् भएर पनि आफ्नो मायाद्वारा लोकको अनुकरण गर्दै श्रीकृष्णले तपाईंहरूलाई कसरी विवाह गर्नुभयो? यसबारे हामीलाई बताउनुहोस् ।।६–७।।
रुक्मिण्युवाच–
चैद्याय मार्पयितुमुद्यतकार्मुकेषु
राजस्वजेयभटशेखरिताङ्घ्रिरेणुः ।
निन्ये मृगेन्द्र इव भागमजावियूथात्
तच्छ्रीनिकेतचरणोऽस्तु ममार्चनाय ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः रुक्मिणीले भन्नुभयो– हे द्रौपदी! शिशुपाललाई म सुम्पिनका लागि जरासन्ध लगायतका राजाहरू हतियार लिएर तयार थिए। त्यस बखतमा जसरी सिंहले भेडाबाख्राको बथानबाट आफ्नो भाग खोसेर लैजान्छ, त्यसरी नै वीर शिरोमणि भगवान् श्रीकृष्णले ती सबैलाई पराजित गरी मलाई हरण गरेर ल्याउनुभयो। लक्ष्मीका निवासस्थान ती चरणकमल मेरो पूजाका लागि सधैँ रहिरहून् ।।८।।
सत्यभामोवाच–
यो मे सनाभिवधतप्तहृदा
ततेन लिप्ताभिशापमपमार्ष्टुमुपाजहार ।
जित्वर्क्षराजमथ रत्नमदात् स तेन भीतः
पितादिशत मां प्रभवेऽपि दत्ताम् ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः सत्यभामाले भनिन्– मेरो बुबा आफ्नो भाइ प्रसेनको मृत्युबाट अत्यन्त दुःखी हुनुहुन्थ्यो र उहाँले भगवान्माथि स्यमन्तक मणि चोरेको र भाइ मारेको मिथ्या कलङ्क लगाउनुभयो। त्यो कलङ्क पखाल्न भगवान्ले ऋक्षराज जाम्बवानलाई पराजित गरी मणि ल्याएर मेरो बुबालाई दिनुभयो। यसबाट डराएका मेरा पिताले पहिले अरूलाई नै दिने वचन दिइसकेको भए पनि मलाई भगवान्कै चरणमा सुम्पनुभयो ।।९।।
जाम्बवत्युवाच–
प्राज्ञाय देहकृदमुं निजनाथदैवं
सीतापतिं त्रिणवहान्यमुनाभ्ययुध्यत् ।
ज्ञात्वा परीक्षित उपाहरदर्हणं मां
पादौ प्रगृह्य मणिनाहममुष्य दासी ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः जाम्बवतीले भनिन्– मेरो बुबा ऋक्षराज जाम्बवानलाई आफ्ना स्वामी सीतापति श्रीराम नै श्रीकृष्णका रूपमा आउनुभएको हो भन्ने थाहा भएन। त्यसैले उहाँले भगवान्सँग सत्ताइस दिनसम्म युद्ध गर्नुभयो। पछि उहाँलाई चिनेपछि उपहारस्वरूप मणिका साथ मलाई पनि उहाँका चरणमा सुम्पनुभयो। म त उहाँकी दासी हुँ ।।१०।।
कालिन्द्युवाच–
तपश्चरन्तीमाज्ञाय स्वपादस्पर्शनाशया ।
सख्योपेत्याग्रहीत् पाणिं योऽहं तद्गृहमार्जनी ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः कालिन्दीले भनिन्– म उहाँको चरण स्पर्श गर्ने अभिलाषाले तपस्या गरिरहेकी थिएँ। यो कुरा बुझेर उहाँ आफ्नो मित्र अर्जुनका साथमा आउनुभयो र मेरो हात समात्नुभयो (मलाई स्वीकार गर्नुभयो)। अहिले म उहाँको घरको सेवा गर्दछु ।।११।।
मित्रविन्दोवाच–
यो मां स्वयंवर उपेत्य विजित्य भूपान्
निन्ये श्वयूथगमिवात्मबलिं द्विपारिः ।
भ्रातॄंश्च मेऽपकुरुतः स्वपुरं श्रियौक-
तस्यास्तु मेऽनुभवमङ्घ्र्यवनेजनत्वम् ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः मित्रविन्दाले भनिन्– मेरो स्वयंवरमा उपस्थित राजाहरू र विरोध गर्ने मेरा भाइहरूलाई जितेर, जसरी सिंहले कुकुरहरूको बथानबाट आफ्नो भाग लैजान्छ, त्यसरी नै लक्ष्मीनिवास भगवान् श्रीकृष्णले मलाई आफ्नो द्वारका पुरीमा ल्याउनुभयो। मलाई जन्म–जन्मान्तरसम्म उहाँको चरण धुने सेवा प्राप्त भइरहोस् ।।१२।।
सत्योवाच–
सप्तोक्षणोऽतिबलवीर्यसुतीक्ष्णशृङ्गान्
पित्रा कृतान् क्षितिपवीर्यपरीक्षणाय ।
तान् वीरदुर्मदहनस्तरसा निगृह्य क्रीडन्
बबन्ध ह यथा शिशवोऽजतोकान् ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः सत्याले भनिन्– मेरा पिताले राजाहरूको वीरता परीक्षण गर्न तीखा सिङ भएका र अत्यन्त बलिया सातवटा साँढेहरू राख्नुभएको थियो। ती साँढेहरूले धेरै वीरहरूको घमण्ड तोडिदिएका थिए। तर भगवान् श्रीकृष्णले बालकले बाख्राका पाठालाई बाँधेझैँ सजिलै ती साँढेहरूलाई नाथ्नुभयो र बाँधिदिनुभयो ।।१३।।
य इत्थं वीर्यशुल्कां मां दासीभिश्चतुरङ्गिणीम् ।
पथि निर्जित्य राजन्यान् निन्ये तद्दास्यमस्तु मे ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी वीरताको शुल्क तिरेर मलाई प्राप्त गर्नुभएपछि बाटोमा रोक्न खोज्ने राजाहरूलाई पराजित गरी उहाँले मलाई द्वारका ल्याउनुभयो। उहाँको सेवा नै मेरो एक मात्र लक्ष्य होस् ।।१४।।
भद्रोवाच–
पिता मे मातुलेयाय स्वयमाहूय दत्तवान् ।
कृष्णे कृष्णाय तच्चित्तामक्षौहिण्या सखीजनैः ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः भद्राले भनिन्– हे द्रौपदी! मेरो मन श्रीकृष्णमा नै अनुरक्त छ भन्ने थाहा पाएर मेरा पिताले आफ्ना फुपूका छोरा श्रीकृष्णलाई आफैँ बोलाएर अक्षौहिणी सेना र सखीहरूसहित मलाई सुम्पनुभयो ।।१५।।
अस्य मे पादसंस्पर्शो भवेज्जन्मनि जन्मनि ।
कर्मभिर्भ्राम्यमाणाया येन तच्छ्रेय आत्मनः ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्ना कर्महरूका कारण संसारचक्रमा घुमिरहेकी मलाई जन्म–जन्मान्तरसम्म उहाँको चरणस्पर्श प्राप्त भइरहोस्, किनकि उहाँको चरणस्पर्श नै मेरो परम कल्याण हो ।।१६।।
लक्ष्मणोवाच–
ममापि राज्ञ्यच्युतजन्मकर्म
श्रुत्वा मुहुर्नारदगीतमास ह ।
चित्तं मुकुन्दे किल पद्महस्तया
वृतः सुसंमृश्य विहाय लोकपान् ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः लक्ष्मणाले भनिन्– हे रानी! देवर्षि नारदको मुखबाट भगवान् श्रीकृष्णको जन्म र पराक्रमका गाथाहरू पटक–पटक सुनेर मेरो मन मुकुन्दमा नै लाग्यो। लक्ष्मीले पनि लोकपालहरूलाई छाडेर उहाँलाई नै वरण गर्नुभएको कुरा विचार गरेर मैले पनि उहाँलाई नै पतिका रूपमा रोजेँ ।।१७।।
ज्ञात्वा मम मतं साध्वि पिता दुहितृवत्सलः ।
बृहत्सेन इति ख्यातस्तत्रोपायमचीकरत् ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे साध्वी! छोरीलाई अत्यन्त स्नेह गर्ने मेरा पिता बृहत्सेनले मेरो मनोभाव बुझेर मेरो विवाहका लागि एउटा उपाय रच्नुभयो ।।१८।।
यथा स्वयंवरे राज्ञि मत्स्यः पार्थेप्सया कृतः ।
अयं तु बहिराच्छन्नो दृश्यते स जले परम् ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे रानी! जसरी तपाईंको स्वयंवरमा अर्जुनलाई पाउनका लागि मत्स्यवेधको आयोजना गरिएको थियो, मेरा पिताले पनि त्यस्तै आयोजना गर्नुभयो। तर हाम्रोमा माछो बाहिरबाट ढाकिएको थियो र त्यसलाई सिधै नहेरी तलको जलमा प्रतिबिम्ब हेरेर मात्र वेध गर्नुपर्ने थियो ।।१९।।
श्रुत्वैतत्सर्वतो भूपा आययुर्मत्पितुः पुरम् ।
सर्वास्त्रशस्त्रतत्त्वज्ञाः सोपाध्यायाः सहस्रशः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः यो समाचार सुनेर सबैतिरका शस्त्र–अस्त्र विद्यामा निपुण हजारौँ राजाहरू आफ्ना गुरुहरूका साथ मेरो पिताको राजधानीमा आए ।।२०।।
पित्रा सम्पूजिताः सर्वे यथावीर्यं यथावयः ।
आददुः सशरं चापं वेद्धुं पर्षदि मद्धियः ॥ २१ ॥
आदाय व्यसृजन् केचित् सज्यं कर्तुमनीश्वराः ।
आकोटि ज्यां समुत्कृष्य पेतुरेकेऽमुना हताः ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः मेरा पिताले उनीहरूको बल र उमेरअनुसार उचित स्वागत गर्नुभयो। मलाई पाउने इच्छाले उनीहरूले धनुष–बाण उठाए। कतिपयले त ताँदो चढाउनै सकेनन् र धनुष छाडिदिए, कतिपय त ताँदोको झट्काले उछिट्टिएर भुइँमा ढले ।।२१–२२।।
सज्यं कृत्वापरे वीरा मागधाम्बष्ठचेदिपाः ।
भीमो दुर्योधनः कर्णो नाविन्दन् तदवस्थितिम् ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः जरासन्ध, शिशुपाल, भीम, दुर्योधन र कर्ण जस्ता वीरहरूले ताँदो त चढाए, तर उनीहरूले माछाको ठ्याक्कै स्थिति पत्ता लगाउन सकेनन् ।।२३।।
मत्स्याभासं जले वीक्ष्य ज्ञात्वा च तदवस्थितिम् ।
पार्थो यत्तोऽसृजद् बाणं नाच्छिनत् पस्पृशे परम् ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः अर्जुनले जलमा माछाको प्रतिबिम्ब देखेर सावधानीपूर्वक बाण हाने, तर त्यसले माछोलाई छोयो मात्र, खसाल्न सकेन ।।२४।।
राजन्येषु निवृत्तेषु भग्नमानेषु मानिषु ।
भगवान् धनुरादाय सज्यं कृत्वाथ लीलया ॥ २५ ॥
तस्मिन् सन्धाय विशिखं मत्स्यं वीक्ष्य सकृज्जले ।
छित्त्वेषुणापातयत्तं सूर्ये चाभिजिति स्थिते ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः घमण्डी राजाहरूको मानमर्दन भएर उनीहरू पछि हटेपछि भगवान् श्रीकृष्णले लीलापूर्वक धनुष उठाउनुभयो र ताँदो चढाउनुभयो। जलमा एक पटक माछाको प्रतिबिम्ब हेरेर ठिक अभिजित् नक्षत्रको समयमा उहाँले बाणद्वारा माछोलाई तल खसाल्नुभयो ।।२५–२६।।
दिवि दुन्दुभयो नेदुः जयशब्दयुता भुवि ।
देवाश्च कुसुमासारान् मुमुचुर्हर्षविह्वलाः ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस बखत आकाशमा दुन्दुभि बजे, पृथ्वीमा जयजयकार भयो र देवताहरूले हर्षित हुँदै पुष्पवृष्टि गरे ।।२७।।
तद् रङ्गमाविशमहं कलनूपुराभ्यां प
द्भ्यां प्रगृह्य कनकोज्ज्वलरत्न मालाम् ।
नूत्ने निवीय परिधाय च कौशिकाग्र्ये
सव्रीडहासवदना कबरीधृतस्रक् ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि म हातमा रत्नजडित स्वर्णमाला लिएर, पाउमा नूपुर बजाउँदै, रेशमी वस्त्र पहिरिएर र केशमा पुष्पमाला सजाएर, लज्जा र मुस्कानका साथ रङ्गमञ्चमा प्रवेश गरेँ ।।२८।।
उन्नीय वक्त्रमुरुकुन्तलकुण्डलत्विड्-
गण्डस्थलं शिशिरहासकटाक्षमोक्षैः ।
राज्ञो निरीक्ष्य परितः शनकैर्मुरारे-
रंसेऽनुरक्तहृदया निदधे स्वमालाम् ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः घुम्रिएको कपाल र कुण्डलको चमकले मेरो अनुहार शोभायमान थियो। मैले मन्द मुस्कानका साथ वरिपरि रहेका राजाहरूलाई हेर्दै अगाडि बढेँ र पहिलेदेखि नै उहाँमा समर्पित मेरो हृदयको भावसहित भगवान् श्रीकृष्णको गलामा माला पहिर्याइदिएँ ।।२९।।
तावन्मृदङ्गपटहाः शङ्खभेर्यानकादयः ।
निनेदुर्नटनर्तक्यो ननृतुर्गायका जगुः ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः माला पहिर्याउने बित्तिकै मृदङ्ग, शङ्ख र नगराहरू बज्न थाले। गायकहरूले गीत गाए भने नर्तक–नर्तकीहरू नाच्न थाले ।।३०।।
एवं वृते भगवति मयेशे नृपयूथपाः ।
न सेहिरे याज्ञसेनि स्पर्धन्तो हृच्छयातुराः ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः हे द्रौपदी! जब मैले यसरी भगवान्लाई पति वरण गरेँ, तब कामुक र ईर्ष्यालु राजाहरूले यो सहन सकेनन् ।।३१।।
मां तावद् रथमारोप्य हयरत्नचतुष्टयम् ।
शार्ङ्गमुद्यम्य सन्नद्धस्तस्थावाजौ चतुर्भुजः ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् श्रीकृष्णले मलाई चारवटा उत्तम घोडाहरू जोतिएको रथमा चढाउनुभयो र आफ्नो शार्ङ्ग धनुष लिएर युद्धका लागि तयार भई उभिनुभयो ।।३२।।
दारुकश्चोदयामास काञ्चनोपस्करं रथम् ।
मिषतां भूभुजां राज्ञि मृगाणां मृगराडिव ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे रानी! जसरी सिंहले मृगहरूका बीचबाट आफ्नो भाग निर्धक्क लिएर जान्छ, त्यसरी नै भगवान्का सारथि दारुकले ती राजाहरू हेरेको हेर्यै हुने गरी सुनौलो रथलाई द्वारकातिर अगाडि बढाए ।।३३।।
तेऽन्वसज्जन्त राजन्या निषेद्धुं पथि केचन ।
संयत्ता उद्धृतेष्वासा ग्रामसिंहा यथा हरिम् ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः बाटोमा केही राजाहरूले कुकुरले सिंहलाई लखेटेझैँ धनुष उठाएर भगवान्लाई रोक्न खोजे ।।३४।।
ते शार्ङ्गच्युतबाणौघैः कृत्तबाह्वङ्घ्रिकन्धराः ।
निपेतुः प्रधने केचिदेके सन्त्यज्य दुद्रुवुः ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्को शार्ङ्ग धनुषबाट छुटेका बाणहरूले कसैका हात, कसैका खुट्टा त कसैका टाउको काटिए। कोही युद्धमै ढले त कोही रणभूमि छाडेर भागे ।।३५।।
ततः पुरीं यदुपतिरत्यलङ्कृतां र
विच्छदध्वजपटचित्रतोरणाम् ।
कुशस्थलीं दिवि भुवि चाभिसंस्तुतां
समाविशत्तरणिरिव स्वकेतनम् ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि यदुपति भगवान् श्रीकृष्णले ध्वजा, तोरण र चित्रहरूले सुसज्जित, स्वर्ग र पृथ्वीमा समेत प्रशंसित आफ्नो राजधानी द्वारकामा सूर्य झैँ प्रवेश गर्नुभयो ।।३६।।
पिता मे पूजयामास सुहृत्संबन्धिबान्धवान् ।
महार्हवासोऽलङ्कारैः शय्यासनपरिच्छदैः ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः मेरा पिताले हर्षित हुँदै आएका आफन्त र बान्धवहरूलाई बहुमूल्य वस्त्र, अलङ्कार र सैया आदिद्वारा सत्कार गर्नुभयो ।।३७।।
दासीभिः सर्वसंपद्भिः भटेभरथवाजिभिः ।
आयुधानि महार्हाणि ददौ पूर्णस्य भक्तितः ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् स्वयम्मा पूर्ण हुनुभए तापनि मेरो पिताले भक्तिपूर्वक धेरै दासी, रथ, हात्ती, घोडा र बहुमूल्य अस्त्र–शस्त्रहरू उहाँलाई अर्पण गर्नुभयो ।।३८।।
आत्मारामस्य तस्येमा वयं वै गृहदासिकाः ।
सर्वसङ्गनिवृत्त्याद्धा तपसा च बभूविम ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः हामीले पूर्वजन्ममा सबै आसक्ति त्यागेर गरेको तपस्याको फलस्वरुप आज आत्माराम भगवान् श्रीकृष्णको सेवा गर्ने सौभाग्य पाएका छौँ ।।३९।।
महिष्य ऊचुः–
भौमं निहत्य सगणं युधि तेन रुद्धा
ज्ञात्वाथ नः क्षितिजये जितराजकन्याः ।
निर्मुच्य संसृतिविमोक्षमनुस्मरन्तीः
पादाम्बुजं परिणिनाय य आप्तकामः ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः अन्य रानीहरूले भने– भौमासुरले संसारका राजाहरूलाई जितेर हामीलाई बन्दी बनाएको थियो। भगवान्ले भौमासुर र उसको सेनालाई मारेर हामीलाई बन्धनमुक्त गर्नुभयो। जन्म–मरणको चक्रबाट छुटाउने उहाँका चरणकमलको स्मरण गरिरहेका हामीलाई आप्तकाम भगवान्ले पत्नीका रूपमा स्वीकार गर्नुभयो ।।४०।।
न वयं साध्वि साम्राज्यं स्वाराज्यं भौज्यमप्युत ।
वैराज्यं पारमेष्ठ्यं च आनन्त्यं वा हरेः पदम् ॥ ४१ ॥
कामयामह एतस्य श्रीमत्पादरजः श्रियः ।
कुचकुङ्कुमगन्धाढ्यं मूर्ध्ना वोढुं गदाभृतः ॥ ४२ ॥
व्रजस्त्रियो यद् वाञ्छन्ति पुलिन्द्यस्तृणवीरुधः ।
गावश्चारयतो गोपाः पदस्पर्शं महात्मनः ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे साध्वी द्रौपदी! हामीलाई पृथ्वीको साम्राज्य, स्वर्गको इन्द्रपद, ब्रह्माको लोक वा मोक्ष समेतको इच्छा छैन। हामी त केवल लक्ष्मीको कुङ्कुमले सुगन्धित भगवान् श्रीकृष्णको चरणधुलि आफ्नो शिरमा धारण गर्न चाहन्छौँ। ब्रजका गोपिनी, भिल्लिनी, गोठाला र त्यहाँका घाँसपातले समेत जुन चरणस्पर्शको अभिलाषा राख्दछन्, त्यही सेवा नै हाम्रो परम लक्ष्य हो ।।४१–४३।।
इति
श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे उत्तरार्धे
त्र्यशीतितमोऽध्यायः ॥ ८३ ॥
🌸
••••••••••
🌸
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवत महापुराणको दशम स्कन्ध अन्तर्गतको यस ८३औँ अध्यायमा कुरुक्षेत्रको पावन भूमिमा भगवान् श्रीकृष्णका रानीहरू र द्रौपदीबीच भएको संवादको अत्यन्तै भावपूर्ण वर्णन गरिएको छ। महाभारतको युद्ध हुनुपूर्वको समयमा जब सबै पाण्डव, यादव र अन्य राजाहरू कुरुक्षेत्रमा जम्मा भएका थिए, त्यहाँका महिलाहरू पनि एकापसमा मिलेर अध्यात्म र सम्बन्धका कुराहरू गर्दछन्। विशेष गरी द्रौपदीले श्रीकृष्णका प्रमुख रानीहरू रुक्मिणी, सत्यभामा, जाम्बवती, कालिन्दी, मित्रविन्दा, सत्या, भद्रा र लक्ष्मणासँग उनीहरूको भगवान् श्रीकृष्णसँग विवाह कसरी भयो भनी जिज्ञासा राख्छिन्। यसका उत्तरमा प्रत्येक रानीले आफ्नो विवाहको प्रसङ्ग सुनाउँछन्। रुक्मिणीले शिशुपालका पक्षपाती राजाहरूलाई जितेर भगवान्ले आफूलाई सिंहले आफ्नो भाग लगेझैँ हरण गरेको बताउँछिन्। सत्यभामाले स्यमन्तक मणिको प्रसङ्ग र बुबाले लगाएको झुटो आरोप पखालिएको कथा सुनाउँछिन्। जाम्बवतीले आफ्ना पिता जाम्बवान र श्रीकृष्णबीचको २७ दिनको युद्ध र पछि चिन्न सकेपछि भएको विवाहको वर्णन गर्छिन्। कालिन्दीले यमुना किनारमा गरेको तपस्याको फलस्वरुप भगवान्ले हात समातेको बताउँछिन्। मित्रविन्दा र सत्याले पनि स्वयंवरमा भगवान्ले देखाउनुभएको पराक्रम र सातवटा बलिया साँढेलाई नाथ्ने साहसिक कार्यको स्मरण गर्दछन्। लक्ष्मणाले आफ्नो स्वयंवरमा भएको कठिन मत्स्यवेधको कथा सुनाउँछिन्, जहाँ धेरै वीर राजाहरू असफल भएका थिए तर भगवान्ले सजिलै माछो खसाल्नुभएको थियो। भौमासुरको बन्धनबाट मुक्त भएका अन्य १६,००० रानीहरूले पनि भगवान्को कृपा र उहाँप्रतिको आफ्नो अनन्य भक्तिको वर्णन गर्दछन्। यस कथाले भगवान् श्रीकृष्ण कसरी आफ्ना भक्तहरूको रक्षा गर्नुहुन्छ र उनीहरूको प्रेमलाई स्वीकार गर्नुहुन्छ भन्ने प्रस्ट पार्छ। सबै रानीहरूले आफूलाई भगवान्को रानी भन्नु भन्दा पनि 'चरणको दासी' भन्नुमा नै ठुलो गर्व र आनन्द महसुस गरेको देखिन्छ। यो संवादमा भक्ति, त्याग र समर्पणको पराकाष्ठा देखिन्छ, जहाँ सांसारिक ऐश्वर्य भन्दा भगवान्को सामिप्यतालाई उच्च मानिएको छ। अन्ततः यो अध्यायले भगवान् श्रीकृष्णको लीला र उहाँका पत्नीहरूको निष्काम प्रेमलाई उजागर गर्दै पाठकको मनमा भक्तिभाव जागृत गराउँछ।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष अत्यन्त गहिरो र मर्मस्पर्शी छ। यहाँ 'आत्माराम' भगवान् श्रीकृष्णका पत्नीहरूले व्यक्त गरेका विचारले जीव र ईश्वरबीचको सम्बन्धलाई स्पष्ट पार्छन्। दार्शनिक रूपमा, श्रीकृष्ण पूर्ण ब्रह्म हुनुहुन्छ र उहाँका पत्नीहरू उहाँकै विभिन्न शक्तिहरूका स्वरूप हुन्। रानीहरूले आफूलाई 'गृहदासी' भन्नुले अहंकारको पूर्ण विसर्जन र ईश्वरमा पूर्ण समर्पणको दर्शन दिन्छ। संसारका सबै सुख, स्वर्गको राज्य र मोक्षभन्दा पनि भगवान्को चरणधुलिलाई उत्तम मान्नुले 'भक्ति' नै 'मुक्ति' भन्दा ठुलो हो भन्ने सिद्धान्त प्रतिपादन गर्छ। यहाँको मत्स्यवेध र साँढे नाथ्ने क्रियाहरूले जीवले परमात्मा पाउनका लागि गर्नुपर्ने इन्द्रिय निग्रह र कठिन साधनाको सङ्केत गर्दछन्। भौतिक आकर्षण र शक्तिभन्दा माथि उठेर गरिएको निष्काम प्रेमले मात्र ईश्वर प्राप्त हुन्छ भन्ने यसको मूल दर्शन हो।
No comments:
Post a Comment