दशमस्कन्ध– द्वितीयोध्याऽयः
तृतीय स्कंधः– प्रथमोऽध्यायः
(गर्भगत विष्णुको स्तुति)
शुक उवाच –
(अनुष्टुप्)
प्रलम्बबकचाणूरतृणावर्तमहाशनैः ।
मुष्टिकारिष्टद्विविदपूतनाकेशीधेनुकैः ॥ १ ॥
अन्यैश्चासुरभूपालैर्बाणभौमादिभिर्युतः ।
यदूनां कदनं चक्रे बली मागधसंश्रयः ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे परीक्षित् ! कंस आफैँमा बलवान् थियो, त्यसमाथि उसलाई मगधराज जरासन्धको ठूलो सहयोग प्राप्त थियो । प्रलम्बासुर, बकासुर, चाणुर, तृणावर्त, अघासुर, मुष्टिक, अरिष्टासुर, द्विविद, पुतना, केशी, धेनुकासुर, बाणासुर र भौमासुरजस्ता धेरै असुर राजाहरूको सहयोग लिएर उसले यदुवंशीहरूको विनाश गर्न थाल्यो ।। १–२ ।।
ते पीडिता निविविशुः कुरुपञ्चालकेकयान् ।
शाल्वान् विदर्भान् निषधान् विदेहान् कोसलानपि ॥ ३ ॥
एके तमनुरुन्धाना ज्ञातयः पर्युपासते ।
हतेषु षट्सु बालेषु देवक्या औग्रसेनिना ॥ ४ ॥
सप्तमो वैष्णवं धाम यमनन्तं प्रचक्षते ।
गर्भो बभूव देवक्या हर्षशोकविवर्धनः ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः कंसबाट पीडित भई डराएका यदुवंशीहरू कुरु, पञ्चाल, केकय, शाल्व, विदर्भ, निषध, विदेह र कोसल आदि देशहरूमा गई शरण लिन थाले । कतिपय आफन्तहरू भने अन्य उपाय नदेखेर उसैको अनुकूल भई सेवामा बसे । उता उग्रसेनपुत्र कंसले देवकीका छ जना सन्तानलाई एक–एक गरी मारिसकेपछि देवकीको सातौँ गर्भमा भगवान्को 'वैष्णव धाम' (तेज) प्रकट भयो, जसलाई 'अनन्त' (शेषजी) पनि भनिन्छ । शेषजीको आगमनले देवकीलाई एकातिर हर्ष भयो भने अर्कातिर कंसले मार्नेछ भन्ने डरले उनको शोक पनि बढ्यो ।। ३–५ ।।
भगवानपि विश्वात्मा विदित्वा कंसजं भयम् ।
यदूनां निजनाथानां योगमायां समादिशत् ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः सबैका आत्मा र रक्षक भगवान् श्रीकृष्णले आफ्ना अनन्य भक्त यदुवंशीहरू कंसबाट अत्यन्त त्रसित भएको थाहा पाएर योगमायालाई यस्तो आज्ञा दिनुभयो ।। ६ ।।
रोहिणी वसुदेवस्य भार्याऽऽस्ते नन्दगोकुले । अ
न्याश्च कंससंविग्ना विवरेषु वसन्ति हि ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे देवी ! हे कल्याणी ! तिमी व्रज (गोकुल) मा जाऊ, जुन क्षेत्र गाई–गोरुहरूले सुशोभित छ । त्यहाँ नन्दको गोकुलमा वसुदेवकी पत्नी रोहिणी बस्छिन् । उनका अन्य पत्नीहरू पनि कंसको डरले गुप्त स्थानहरूमा लुकिछिपी बसिरहेका छन् ।। ७ ।।
गच्छ देवि व्रजं भद्रे गोपगोभिरलङ्कृतम् ।
देवक्या जठरे गर्भं शेषाख्यं धाम मामकम् ।
तत् संनिकृष्य रोहिण्या उदरे सन्निवेशय ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः अहिले देवकीको गर्भमा मेरो 'शेष' नामक अंश (तेज) अवस्थित छ । तिमीले त्यसलाई त्यहाँबाट खिचेर (आकर्षण गरेर) रोहिणीको गर्भमा राखिदेऊ ।। ८ ।।
अथाहमंशभागेन देवक्याः पुत्रतां शुभे ।
प्राप्स्यामि त्वं यशोदायां नन्दपत्न्यां भविष्यसि ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे शुभे ! अब म आफ्ना पूर्ण शक्तिसहित देवकीको पुत्रका रूपमा प्रकट हुनेछु र तिमी नन्दपत्नी यशोदाको गर्भबाट जन्म लिनू ।। ९ ।।
अर्चिष्यन्ति मनुष्यास्त्वां सर्वकामवरेश्वरीम् ।
धूपोपहारबलिभिः सर्वकामवरप्रदाम् ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः तिमी समस्त इच्छाहरू पूर्ण गर्ने वरदायिनी हुनेछौ, त्यसैले मनुष्यहरूले तिमीलाई धूप, दीप, नैवेद्य र बलि आदि सामग्रीद्वारा पूजा गर्नेछन् ।। १० ।।
नामधेयानि कुर्वन्ति स्थानानि च नरा भुवि ।
दुर्गेति भद्रकालीति विजया वैष्णवीति च ॥ ११ ॥
कुमुदा चण्डिका कृष्णा माधवी कन्यकेति च ।
माया नारायणीशानी शारदेत्यम्बिकेति च ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः तिम्रो शक्ति र प्रभावका कारण पृथ्वीमा मानिसहरूले तिमीलाई दुर्गा, भद्रकाली, विजया, वैष्णवी, कुमुदा, चण्डिका, कृष्णा, माधवी, कन्यका, माया, नारायणी, ईशानी, शारदा र अम्बिका आदि धेरै नामले पुज्नेछन् र तिम्रा अनेकौँ शक्तिपीठहरू स्थापना हुनेछन् ।। ११–१२ ।।
गर्भसंकर्षणात् तं वै प्राहुः संकर्षणं भुवि ।
रामेति लोकरमणाद् बलं बलवदुच्छ्रयात् ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः देवकीको गर्भबाट खिचेर (आकर्षण गरेर) ल्याइएका कारण संसारमा शेषजीलाई 'संकर्षण' भनिनेछ । सबैलाई आनन्द दिने भएकाले 'राम' र अत्यधिक बलवान् भएकाले 'बलभद्र' पनि भनिनेछ ।। १३ ।।
सन्दिष्टैवं भगवता तथेत्योमिति तद्वचः ।
प्रतिगृह्य परिक्रम्य गां गता तत् तथाकरोत् ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्को यस्तो आज्ञा पाएपछि योगमायाले 'स्वीकार छ' भन्दै उहाँको परिक्रमा गरी पृथ्वीमा आइन् र भगवान्को आदेशअनुसार सबै कार्य सम्पन्न गरिन् ।। १४ ।।
गर्भे प्रणीते देवक्या रोहिणीं योगनिद्रया ।
अहो विस्रंसितो गर्भ इति पौरा विचुक्रुशुः ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः जब योगमायाले देवकीको गर्भ खिचेर रोहिणीको गर्भमा राखिदिइन्, तब मथुराका नगरवासीहरू 'अहो ! कंसको त्रासले देवकीको गर्भ तुहिएछ' भन्दै विलाप गर्न थाले ।। १५ ।।
भगवानपि विश्वात्मा भक्तानामभयङ्करः ।
आविवेशांशभागेन मन आनकदुन्दुभेः ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः भक्तहरूलाई अभय दान दिने सर्वव्यापक भगवान् पनि आफ्नो पूर्ण अंशसहित वसुदेव (आनकदुन्दुभि) को मनमा प्रवेश गर्नुभयो ।। १६ ।।
स बिभ्रत् पौरुषं धाम भ्राजमानो यथा रविः ।
दुरासदोऽतिदुर्धर्षो भूतानां सम्बभूव ह ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्को त्यो तेज धारण गरेका वसुदेव सूर्यजस्तै तेजस्वी देखिए । उनी यति प्रभावशाली भए कि कसैले उनलाई आँखा जुधाएर हेर्न वा पराजित गर्न नसक्ने भए ।। १७ ।।
(उपेन्द्रवज्रा)
ततो जगन्मङ्गलमच्युतांशं
समाहितं शूरसुतेन देवी ।
दधार सर्वात्मकमात्मभूतं
काष्ठा यथाऽऽनन्दकरं मनस्तः ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि वसुदेवले जगत्का मङ्गलकर्ता भगवान्को त्यस ज्योतिर्मय अंशलाई देवकीको हृदयमा स्थापित गरिदिए । तब देवी देवकीले पूर्व दिशाले उज्यालो चन्द्रमालाई धारण गरेझैँ ती सर्वात्मा भगवान्लाई धारण गरिन् ।। १८ ।।
(इन्द्रवज्रा)
सा देवकी सर्वजगन्निवास-
निवासभूता नितरां न रेजे ।
भोजेन्द्रगेहेऽग्निशिखेव रुद्धा
सरस्वती ज्ञानखले यथा सती ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः सारा जगत्का निवास (आश्रय) हुनुभएका भगवान्की आश्रयदाता भएर पनि देवकी कंसको कारागारमा भएका कारण उत्ति प्रकाशित हुन सकिनन् । जसरी घैँटोभित्र लुकाइएको दीपको शिखा वा स्वार्थी विद्वान्को ज्ञान बाहिर फैलन पाउँदैन, त्यसरी नै कंसको बन्धनमा रहेकी देवकीको तेज बाहिर प्रकट हुन सकेन ।। १९ ।।
(मिश्र)
तां वीक्ष्य कंसः प्रभयाजितान्तरां
विरोचयन्तीं भवनं शुचिस्मिताम् ।
आहैष मे प्राणहरो हरिर्गुहां
ध्रुवं श्रितो यन्न पुरेयमीदृशी ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः देवकीको गर्भमा भगवान् विराजमान भएकाले उनको पवित्र मुस्कानसहितको दिव्य आभाले कारागारलाई नै प्रकाशित पारेको थियो । त्यो तेज देखेर कंसले मनमनै भन्यो– 'यसपालि मेरो प्राण हरण गर्ने विष्णु पक्कै पनि यिनकै गर्भमा आएका छन्, किनभने देवकीको यस्तो विलक्षण तेज पहिले कहिल्यै थिएन' ।। २० ।।
किमद्य तस्मिन् करणीयमाशु मे
यदर्थतन्त्रो न विहन्ति विक्रमम् ।
स्त्रियाः स्वसुर्गुरुमत्या वधोऽयं
यशः श्रियं हन्त्यनुकालमायुः ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः कंसले सोच्यो– 'अब मैले के गर्ने ? स्वार्थी व्यक्तिले पनि आफ्नो पराक्रमलाई कलङ्कित पार्ने काम गर्नु हुँदैन । एकातिर यिनी स्त्री हुन्, त्यसमाथि आफ्नै बहिनी र त्यसमा पनि गर्भवती । यदि मैले यिनलाई मारेँ भने मेरो यश, ऐश्वर्य र आयु तत्काल नष्ट हुनेछ' ।। २१ ।।
(इन्द्रवज्रा)
स एष जीवन् खलु सम्परेतो
वर्तेत योऽत्यन्तनृशंसितेन ।
देहे मृते तं मनुजाः शपन्ति
गन्ता तमोऽन्धं तनुमानिनो ध्रुवम् ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः अत्यन्त क्रूर व्यवहार गर्ने व्यक्ति बाँचेर पनि मरेतुल्य नै हुन्छ । यस्तो हिंस्रक व्यक्तिलाई मृत्युपश्चात् मानिसहरूले धिक्कार्छन् र उ पक्कै पनि घोर अन्धकारमय नरकमा जान्छ ।। २२ ।।
(अनुष्टुप्)
इति घोरतमात् भावात् सन्निवृत्तः स्वयं प्रभुः ।
आस्ते प्रतीक्षंस्तज्जन्म हरेर्वैरानुबन्धकृत् ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्नो विनाशको डर भए पनि कंसले यस्तो घृणित विचार त्याग्यो । अब उ भगवान्प्रति तीव्र शत्रुता राख्दै उहाँको जन्मको प्रतीक्षा गर्न थाल्यो ।। २३ ।।
आसीनः संविशंस्तिष्ठन् भुञ्जानः पर्यटन् महीम् ।
चिन्तयानो हृषीकेशमपश्यत् तन्मयं जगत् ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः अब कंसले खाँदा, बस्दा, सुत्दा र हिँड्दा पनि सधैँ भगवान् हृषीकेशकै चिन्तन गर्न थाल्यो । शत्रुताकै कारण भए पनि उ यति तन्मय भयो कि उसले जताततै श्रीकृष्णकै रूप देख्न थाल्यो ।। २४ ।।
ब्रह्मा भवश्च तत्रैत्य मुनिभिर्नारदादिभिः ।
देवैः सानुचरैः साकं गीर्भिर्वृषणमैडयन् ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे परीक्षित् ! त्यस समय ब्रह्मा, महादेव, नारद आदि मुनिहरू र आफ्ना गणहरूसहित समस्त देवताहरू त्यहाँ आए र मधुर वाणीले भगवान्को स्तुति गर्न थाले ।। २५ ।।
(इन्द्रवज्रा)
सत्यव्रतं सत्यपरं त्रिसत्यं
सत्यस्य योनिं निहितं च सत्ये ।
सत्यस्य सत्यमृतसत्यनेत्रं
सत्यात्मकं त्वां शरणं प्रपन्नाः ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे प्रभु ! हजुर सत्यव्रत हुनुहुन्छ र सत्य नै हजुरको प्राप्तिको परम साधन हो । हजुर सृष्टि हुनुभन्दा अघि, सृष्टि रहेका बेला र प्रलयपछि पनि सत्य हुनुहुन्छ । पञ्चमहाभूतका कारण र त्यसभित्र अन्तर्यामीका रूपमा रहने पनि हजुर नै हुनुहुन्छ । हजुर सत्य र प्रिय वाणीका प्रवर्तक हुनुहुन्छ । हामी यस्ता परम सत्यस्वरूप हजुरकै शरणमा आएका छौँ ।। २६ ।।
एकायनोऽसौ द्विफलस्त्रिमूल-
श्चतूरसः पञ्चविधः षडात्मा ।
सप्तत्वगष्टविटपो नवाक्षो
दशच्छदी द्विखगो ह्यादिवृक्षः ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः यो संसार एउटा आदि वृक्ष हो, जसको आश्रय प्रकृति हो । यसका सुख र दुःख गरी दुई फल छन्; सत्त्व, रज र तम गरी तीन जरा छन्; धर्म, अर्थ, काम र मोक्ष गरी चार रस छन्; पाँच ज्ञानेन्द्रिय यसलाई जान्ने विधि हुन्; छ वटा स्वभाव (जन्म, वृद्धि आदि) यसका स्वरूप हुन्; सात धातु (रगत, मासु आदि) यसका बोक्रा हुन्; पाँच महाभूत, मन, बुद्धि र अहङ्कार गरी आठ शाखा छन्; शरीरका नौ प्वाल यसका कोटर हुन्; दश प्राण यसका पात हुन् र यसमा जीवात्मा एवं परमात्मा गरी दुई पक्षी छन् ।। २७ ।।
त्वमेक एवास्य सतः प्रसूति-
स्त्वं सन्निधानं त्वमनुग्रहश्च ।
त्वन्मायया संवृतचेतसस्त्वां
पश्यन्ति नाना न विपश्चितो ये ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः यस संसार–वृक्षको उत्पत्ति, स्थिति र प्रलयको आधार हजुर नै हुनुहुन्छ । हजुरको मायाले मोहित भएकाहरूले मात्र हजुरलाई अनेक रूपमा देख्छन्, तर आत्मज्ञानी विद्वान्हरूले भने सबैमा हजुरलाई मात्र देख्छन् ।। २८ ।।
बिभर्षि रूपाण्यवबोध आत्मा
क्षेमाय लोकस्य चराचरस्य ।
सत्त्वोपपन्नानि सुखावहानि
सतामभद्राणि मुहुः खलानाम् ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः हजुर विशुद्ध ज्ञानस्वरूप हुनुहुन्छ । चराचर जगत्को कल्याणका लागि हजुरले अनेकौँ रूप धारण गर्नुहुन्छ । ती रूपहरू सज्जनका लागि सुखदायी र सत्वप्रधान हुन्छन् भने दुष्टहरूका लागि भयङ्कर र विनाशकारी हुन्छन् ।। २९ ।।
त्वय्यम्बुजाक्षाखिलसत्त्वधाम्नि स
माधिनाऽऽवेशितचेतसैके ।
त्वत्पादपोतेन महत्कृतेन
कुर्वन्ति गोवत्सपदं भवाब्धिम् ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः हे कमलनयन ! एकाग्र चित्त भएका विवेकी पुरुषहरूले हजुरको चरणकमलरूपी नौकाको सहाराले यस दुस्तर संसार–सागरलाई बाच्छाको खुरले बनाएको खाडल (गोष्पद) जस्तै सजिलै पार गर्दछन् ।। ३० ।।
(मिश्र)
स्वयं समुत्तीर्य सुदुस्तरं द्युमन्
भवार्णवं भीममदभ्रसौहृदाः ।
भवत्पदाम्भोरुहनावमत्र ते
निधाय याताः सदनुग्रहो भवान् ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः हे प्रकाशस्वरूप ! परम दयालु सन्तहरूले हजुरको चरणरूपी नौकाद्वारा आफैँ मात्र यो संसार पार गरेनन्, बरु अरूको कल्याणका लागि त्यो नौका (भक्तिमार्ग) यहीँ छोडेर गएका छन् । हजुरको कृपाले नै उनीहरूले यस्तो अनुग्रह गरेका हुन् ।। ३१ ।।
येऽन्येऽरविन्दाक्ष विमुक्तमानिन-
स्त्वय्यस्तभावादविशुद्धबुद्धयः ।
आरुह्य कृच्छ्रेण परं पदं ततः
पतन्त्यधोऽनादृतयुष्मदङ्घ्र्यः ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः हे कमललोचन ! जसले हजुरको भक्ति गर्दैनन् र आफूलाई मुक्त ठान्दछन्, उनीहरूको बुद्धि अशुद्ध नै रहन्छ । उनीहरू कठिन तपस्याद्वारा उच्च पदमा पुगे पनि हजुरको चरणको अनादर गरेका कारण पुनः संसारमा खस्दछन् ।। ३२ ।।
तथा न ते माधव तावकाः क्वचिद्
भ्रश्यन्ति मार्गात्त्वयि बद्धसौहृदाः ।
त्वयाभिगुप्ता विचरन्ति निर्भया
विनायकानीकपमूर्धसु प्रभो ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः तर हे माधव ! हजुरका अनन्य भक्तहरू कहिल्यै पनि मार्गबाट विचलित हुँदैनन् । हजुरबाट संरक्षित भएका कारण उनीहरू निर्भय भई ठूला–ठूला विघ्न–बाधाहरूलाई कुल्चेर अगाडि बढ्छन् ।। ३३ ।।
सत्त्वं विशुद्धं श्रयते भवान् स्थितौ
शरीरिणां श्रेय उपायनं वपुः ।
वेदक्रियायोगतपःसमाधिभि-
स्तवार्हणं येन जनः समीहते ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः जगत्को रक्षाका लागि हजुरले शुद्ध सत्त्वमय दिव्य रूप धारण गर्नुहुन्छ । त्यही रूपलाई आधार मानेर भक्तहरूले वेदविहित कर्म, योग, तपस्या र समाधिद्वारा हजुरको उपासना गर्दछन् ।। ३४ ।।
सत्त्वं न चेद्धातरिदं निजं भवेद्
विज्ञानमज्ञानभिदापमार्जनम् ।
गुणप्रकाशैरनुमीयते भवान्
प्रकाशते यस्य च येन वा गुणः ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे विधाता ! यदि हजुरको यो शुद्ध सत्त्वमय अवतार नहुने हो भने अज्ञान र भेदभाव मेटाउने दिव्य ज्ञान कसैलाई हुँदैनथ्यो । हजुरका गुणहरूद्वारा नै हजुरको अस्तित्वको अनुमान गरिन्छ, तर हजुरको पूर्ण स्वरूप त हजुरकै कृपाबाट मात्र अनुभव गर्न सकिन्छ ।। ३५ ।।
न नामरूपे गुणजन्मकर्मभि-
र्निरूपितव्ये तव तस्य साक्षिणः ।
मनोवचोभ्यामनुमेयवर्त्मनो देव
क्रियायां प्रतियन्त्यथापि हि ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे देव ! हजुर समस्त जगत्का साक्षी हुनुहुन्छ, त्यसैले हजुरको वास्तविक नाम, रूप वा कर्मलाई कसैले पनि पूर्ण रूपमा वर्णन गर्न सक्दैन । तैपनि भक्तहरूले भक्ति र भजनका माध्यमबाट हजुरको साक्षात्कार गर्दछन् ।। ३६ ।।
शृण्वन् गृणन् संस्मरयंश्च चिन्तयन्
नामानि रूपाणि च मङ्गलानि ते ।
क्रियासु यस्त्वच्चरणारविन्दयो- रा
विष्टचेता न भवाय कल्पते ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः जसले हजुरका मङ्गलकारी नाम र रूपको श्रवण, कीर्तन, स्मरण र ध्यान गर्छन् र आफ्नो चित्त हजुरकै चरणमा अर्पित गर्छन्, उनीहरूले पुनः जन्म–मृत्युको चक्रमा आउनु पर्दैन ।। ३७ ।।
दिष्ट्या हरेऽस्या भवतः पदो भुवो
भारोऽपनीतस्तव जन्मनेशितुः ।
दिष्ट्याङ्कितां त्वत्पदकैः सुशोभनै-
र्द्रक्ष्याम गां द्यां च तवानुकम्पिताम् ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे हरि ! यो ठूलो सौभाग्यको कुरा हो कि हजुरको अवतारले गर्दा पृथ्वीको भार हटेको छ । अब हामी हजुरका बज्र, अङ्कुश आदि शुभ लक्षणले युक्त चरण चिह्नद्वारा अङ्कित भएको पृथ्वी र हजुरको कृपाले सुखी भएको स्वर्ग देख्न पाउनेछौँ ।। ३८ ।।
न तेऽभवस्येश भवस्य कारणं
विना विनोदं बत तर्कयामहे ।
भवो निरोधः स्थितिरप्यविद्यया
कृता यतस्त्वय्यभयाश्रयात्मनि ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे ईश्वर ! हजुरको जन्मको कुनै लौकिक कारण छैन । यो त केवल हजुरको लीला (विनोद) मात्र हो । संसारको सृष्टि, स्थिति र विनाश अविद्याका कारण हजुरमै प्रतीत हुन्छ, वास्तवमा हजुर त निर्विकार र अभय हुनुहुन्छ ।। ३९ ।।
(वसन्ततिलका)
मत्स्याश्वकच्छपनृसिंहवराहहंस-
राजन्यविप्रविबुधेषु कृतावतारः ।
त्वं पासि नस्त्रिभुवनं च यथाधुनेश
भारं भुवो हर यदूत्तम वन्दनं ते ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः हे प्रभु ! हजुरले मत्स्य, हयग्रीव, कच्छप, नृसिंह, वराह, हंस, राम, परशुराम र वामन आदि अवतार लिएर पटक–पटक त्रिभुवनको रक्षा गर्नुभएको छ । हे यदुश्रेष्ठ ! त्यसैगरी यस पटक पनि पृथ्वीको भार हरण गर्नुहोस्, हामी हजुरको वन्दना गर्दछौँ ।। ४० ।।
(इन्द्रवंशा)
दिष्ट्याम्ब ते कुक्षिगतः परः पुमा-
नंशेन साक्षाद्भगवान् भवाय नः ।
मा भूद् भयं भोजपतेर्मुमूर्षो-
र्गोप्ता यदूनां भविता तवात्मजः ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः (देवताहरूले देवकीलाई भने–) हे माता देवकी ! हाम्रो सौभाग्यले परम पुरुष भगवान् आफ्ना समस्त कलाहरूसहित हजुरको गर्भमा पाल्नुभएको छ । अब हजुर मृत्युको मुखमा पुगेको कंससँग नडराउनुहोस् । हजुरका पुत्रले यदुवंशीहरूको रक्षा गर्नुहुनेछ ।। ४१ ।।
शुक उवाच –
(अनुष्टुप्) इत्यभिष्टूय पुरुषं यद्रूपमनिदं यथा ।
ब्रह्मेशानौ पुरोधाय देवाः प्रतिययुर्दिवम् ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे परीक्षित् ! ब्रह्मा र महादेवलाई अघि लगाएर देवताहरूले यसरी भगवान्को स्तुति गरे र आफ्नो लोकतिर प्रस्थान गरे ।। ४२ ।।
इति
श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे
पूर्वार्धे
गर्भगतविष्णोर्ब्रह्मादिकृतस्तुतिर्नाम द्वितीयोध्याऽयः ॥ २ ॥
🌸
••••••••••
🌸
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवत महापुराणको दशम स्कन्धको दोस्रो अध्याय अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण र भक्तिमय छ । यस अध्यायको प्रारम्भमा मथुराको आततायी राजा कंसको अत्याचार र उसले आफ्ना सहयोगी असुरहरूको मद्दतले यदुवंशीहरूलाई दिएको दुःखको वर्णन गरिएको छ । कंसको क्रूरताका कारण धेरै यदुवंशीहरू अन्य राज्यमा पलायन हुन बाध्य भएका थिए । देवकीका छ जना पुत्रलाई मारिसकेपछि सातौँ गर्भमा भगवान्को 'वैष्णव तेज' अर्थात् अनन्त शेषजीको आगमन हुन्छ । भगवान् श्रीकृष्णले योगमायालाई आज्ञा दिएर त्यस गर्भलाई रोहिणीको गर्भमा सार्न लगाउनुहुन्छ, जसबाट बलरामजीको जन्म हुन्छ । त्यसपछि भगवान् स्वयं वसुदेवको मन हुँदै देवकीको गर्भमा प्रवेश गर्नुहुन्छ । देवकीको गर्भमा भगवान्को उपस्थितिले गर्दा उनको शरीर र चेहरामा एक अपूर्व दिव्य तेज प्रकट हुन्छ । यो तेज देखेर कंस डराउँछ र उसले यो गर्भ नै आफ्नो काल भएको निश्चय गर्छ । यद्यपि उसले देवकीलाई मार्ने विचार गर्छ, तर लोकनिन्दा र आफ्नै कुलको विनाश हुने डरले उ पछि हट्छ । कंस जतिबेला पनि श्रीकृष्णकै ध्यानमा मग्न रहन थाल्छ, चाहे त्यो शत्रुताकै भावले किन नहोस् । यही समयमा ब्रह्मा, महादेव र अन्य देवताहरू कारागारमा आएर भगवान्को दिव्य स्तुति गर्दछन् । उहाँहरूले भगवान्लाई 'सत्य' को स्रोत र रक्षकका रूपमा वर्णन गर्दै पृथ्वीको भार हरण गर्न प्रार्थना गर्दछन् । देवताहरूले देवकीलाई धैर्य धारण गर्न र भगवान्को संरक्षणमा रहन सान्त्वना दिँदै स्तुति सकेर स्वर्ग प्रस्थान गर्छन् । यस अध्यायले भगवान्को अवतारको पूर्वसन्ध्यामा सिर्जना भएको वातावरण र भक्तहरूको प्रतीक्षालाई सुन्दर ढङ्गले प्रस्तुत गरेको छ । यसले कंसको डर र देवताहरूको भक्तिपूर्ण पुकारको विरोधाभासलाई पनि स्पष्ट पार्दछ । समग्रमा यो अध्यायले अधर्मको नाश र धर्मको स्थापनाका लागि ईश्वरीय शक्तिको सक्रियतालाई उजागर गर्दछ ।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष 'सत्य' र 'भक्ति' मा आधारित छ । देवताहरूले गरेको 'सत्यव्रतं सत्यपरं त्रिसत्यं' भन्ने श्लोकले भगवान्लाई त्रिकालाबाधित सत्यका रूपमा परिभाषित गरेको छ, जसको अर्थ हो– सृष्टिअघि, सृष्टिमा र प्रलयपछि पनि उहाँ मात्र रहनुहुन्छ । यस अध्यायले संसारलाई एउटा वृक्षको रूपमा चित्रण गर्दै यसको जड, फल र शाखाको व्याख्यामार्फत साङ्ख्य दर्शनको झलक प्रस्तुत गरेको छ । यहाँ जीवात्मा र परमात्मालाई एउटै शरीररूपी वृक्षमा बस्ने दुई पक्षीका रूपमा वर्णन गरिएको छ, जसले अद्वैत र द्वैत दर्शनको समन्वय गर्दछ । भगवान्को अवतार केवल दुष्टको विनाशका लागि मात्र नभई भक्तहरूका लागि 'भक्ति–नौका' प्रदान गर्नका लागि पनि हो भन्ने कुरा यहाँ दर्शाइएको छ । ज्ञानमार्ग कठिन भए पनि भक्तिमार्ग सुगम छ र भगवान्को शरणागत हुनेहरू कहिल्यै पतित हुँदैनन् भन्ने दार्शनिक निष्कर्ष यहाँ पाइन्छ । कंसको निरन्तर चिन्तनलाई 'प्रतिकूल भक्ति' को रूपमा लिइएको छ, जसले गर्दा उसले जताततै ईश्वर देख्न थाल्यो । यसले के सिद्ध गर्छ भने मनलाई जसरी भए पनि ईश्वरमा एकाग्र गर्दा त्यसको फल प्राप्त हुन्छ ।
No comments:
Post a Comment