एवं व्यवसितो बुद्ध्या समाधाय मनो हृदि ।
जजाप परमं जाप्यं प्राग्जन्मनि अनुशिक्षितम् ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः शुकदेवजी भन्नुहुन्छ– परीक्षित्! आफ्नो बुद्धिले यस्तो निश्चय गरेर त्यस गजेन्द्रले मनलाई हृदयमा एकाग्र गर्यो र पूर्वजन्ममा सिकेको श्रेष्ठ स्तोत्रको जप गर्दै भगवान्को स्तुति गर्न लाग्यो ।। १ ।।
श्रीगजेन्द्र उवाच –
ॐ नमो भगवते तस्मै यत एतद् चिदात्मकम् ।
पुरुषाय आदिबीजाय परेशायाभिधीमहि ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः गजेन्द्रले भन्यो– जो सम्पूर्ण जगत्को मूल कारण हुनुहुन्छ, सबका एकमात्र स्वामी र सबैका हृदयमा विराजमान हुनुहुन्छ, जसबाट शरीरमा चेतनाको विस्तार हुन्छ, उनै परमेश्वर भगवान्लाई नमस्कार गर्दै म प्रेमपूर्वक उहाँको ध्यान गर्दछु ।। २ ।।
यस्मिन्निदं यतश्चेदं येनेदं य इदं स्वयम् ।
योऽस्मात् परस्माच्च परः तं प्रपद्ये स्वयम्भुवम् ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः यो जगत् उहाँमा नै स्थित छ, उहाँकै सत्ताले यो प्रकट हुन्छ र उहाँ स्वयं यसमा व्याप्त हुनुहुन्छ। उहाँ प्रकृतिको कारणभन्दा पनि पर हुनुहुन्छ। म उनै स्वयंप्रकाश, स्वयंसिद्ध भगवान्को शरण पर्दछु ।। ३ ।।
(इन्द्रवज्रा)
यः स्वात्मनीदं निजमाययार्पितं
क्वचिद्विभातं क्व च तत्तिरोहितम् ।
अविद्धदृक् साक्ष्युभयं तदीक्षते
स आत्ममूलोऽवतु मां परात्परः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः यो विश्व-प्रपञ्च उहाँकै मायाले उहाँमा नै स्थापित छ। यो कहिले प्रकट हुन्छ त कहिले हुँदैन, तर उहाँको दृष्टि एकैनासको रहन्छ। उहाँ यसको साक्षी हुनुहुन्छ र आफ्ना साथै सबैको मूल कारण हुनुहुन्छ। उहाँभन्दा पर अरू कोही छैन। ती परात्पर प्रभुले मेरो रक्षा गरून् ।। ४ ।।
कालेन पञ्चत्वमितेषु कृत्स्नशो
लोकेषु पालेषु च सर्वहेतुषु ।
तमस्तदासीद् गहनं गभीरं
यस्तस्य पारेऽभिविराजते विभुः ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रलयको समयमा लोक, लोकपाल र यी सबैका कारणहरू सम्पूर्ण रूपले नष्ट भएर जान्छन्। त्यस समय केवल अत्यन्त घोर अन्धकार मात्र रहन्छ, तर अनन्त परमात्मा त्यस अन्धकारभन्दा पर विराजमान हुनुहुन्छ। उहाँ विभु प्रभुले नै मेरो रक्षा गरून् ।। ५ ।।
न यस्य देवा ऋषयः पदं विदुः
जन्तुः पुनः कोऽर्हति गन्तुमीरितुम् ।
यथा नटस्याकृतिभिर्विचेष्टतो
दुरत्ययानुक्रमणः स मावतु ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः नटुवा (कलाकार) ले झैँ अनेक रूप धारण गर्ने उहाँको वास्तविक स्वरूपका बारेमा न त देवताहरू जान्दछन् न त ऋषिहरू नै; अब उहाँको वर्णन गर्न सक्ने अरू कुन प्राणी होला र? उहाँ दुर्जेय चरित्र भएका प्रभुले मेरो रक्षा गरून् ।। ६ ।।
दिदृक्षवो यस्य पदं सुमंगलं
विमुक्तसंगा मुनयः सुसाधवः ।
चरन्त्यलोकव्रतमव्रणं वने
भूतात्मभूताः सुहृदः स मे गतिः ॥ ७ ॥
नेपाली भावादुवादः संसारका सबै आसक्तिहरूलाई त्यागेर वनमा गई अखण्ड भावले अलौकिक व्रतको पालन गर्दै मुनिहरू जसको परम मङ्गलमय स्वरूपको दर्शन गर्न चाहन्छन् र जो सबैका सुहृद् हुन्, उनै भगवान् मेरो गती हुन् ।। ७ ।।
न विद्यते यस्य च जन्म कर्म वा
न नामरूपे गुणदोष एव वा ।
तथापि लोकाप्ययसम्भवाय
यः स्वमायया तान्यनुकालमृच्छति ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँको न जन्म-कर्म छ, न नाम र रूप नै; अनि गुण र दोष कसरी हुन सक्छन् र? तापनि विश्वको सृष्टि, स्थिति र संहारका लागि समय-समयमा उहाँले आफ्नो मायाद्वारा ती धारण गर्नुहुन्छ ।। ८ ।।
(अनुष्टुप्)
तस्मै नमः परेशाय ब्रह्मणेऽनन्तशक्तये ।
अरूपायोरुरूपाय नम आश्चर्यकर्मणे ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः उनै अनन्त शक्तिमान् परब्रह्म परमेश्वरलाई म नमस्कार गर्दछु। उहाँ अरूप भएर पनि अनेक रूप लिनुहुन्छ। म ती आश्चर्यमय कर्म गर्ने भगवान्का चरणमा नमस्कार गर्दछु ।। ९ ।।
नम आत्मप्रदीपाय साक्षिणे परमात्मने ।
नमो गिरां विदूराय मनसश्चेतसामपि ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँ स्वयंप्रकाश र सबका साक्षी हुनुहुन्छ। मन, वाणी र चित्तको पहुँचभन्दा टाढा रहनुहुने ती परमात्मालाई म नमस्कार गर्दछु ।। १० ।।
सत्त्वेन प्रतिलभ्याय नैष्कर्म्येण विपश्चिता ।
नमः कैवल्यनाथाय निर्वाणसुखसंविदे ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः कर्म-संन्यास वा निष्काम कर्मद्वारा अन्तःकरण शुद्ध गरेका विवेकी पुरुषले जसलाई प्राप्त गर्दछन् र जो स्वयं नित्यमुक्त एवं ज्ञानस्वरूप हुनुहुन्छ, उनै कैवल्य मुक्तिदाता प्रभुलाई म नमस्कार गर्दछु ।। ११ ।।
नमः शान्ताय घोराय मूढाय गुणधर्मिणे ।
निर्विशेषाय साम्याय नमो ज्ञानघनाय च ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः जसले सत्त्व, रज र तम गुणहरूद्वारा क्रमशः शान्त, घोर र मूढ अवस्था धारण गर्नुहुन्छ, ती भेदरहित, समभावी र ज्ञानघन परमात्मालाई म नमस्कार गर्दछु ।। १२ ।।
क्षेत्रज्ञाय नमस्तुभ्यं सर्वाध्यक्षाय साक्षिणे ।
पुरुषायात्ममूलाय मूलप्रकृतये नमः ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः तपाईँ सबैका स्वामी, क्षेत्रका ज्ञाता र सर्वसाक्षी हुनुहुन्छ। तपाईँ स्वयं नै आफ्नो कारण हुनुहुन्छ। पुरुष र मूल प्रकृतिका रूपमा पनि तपाईँ नै हुनुहुन्छ, म तपाईँलाई बारम्बार नमस्कार गर्दछु ।। १३ ।।
सर्वेन्द्रियगुणद्रष्ट्रे सर्वप्रत्ययहेतवे ।
असताच्छाययोक्ताय सदाभासाय ते नमः ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः तपाईँ सबै इन्द्रिय र तिनका विषयका द्रष्टा तथा समस्त ज्ञानका आधार हुनुहुन्छ। असत् वस्तुद्वारा तपाईँको आभास हुन्छ, तर सत् रूपमा तपाईँ नै हुनुहुन्छ। म तपाईँलाई नमस्कार गर्दछु ।। १४ ।।
(इन्द्रवज्रा)
निष्कारणायाद्भुदतकारणाय ।
सर्वागमाम्नायमहार्णवाय
नमोऽपवर्गाय परायणाय ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः तपाईँ सबैको मूल कारण हुनुहुन्छ, तर तपाईँको कारण अरू कोही छैन। तपाईँ नै सबै वेद र शास्त्रका आधार हुनुहुन्छ। तपाईँ मोक्षस्वरूप र सन्तहरूको अन्तिम आश्रय हुनुहुन्छ। म तपाईँलाई नमस्कार गर्दछु ।। १५ ।।
गुणारणिच्छन्नचिदुष्मपाय
तत्क्षोभविस्फूर्जितमानसाय ।
नैष्कर्म्यभावेन विवर्जितागम
स्वयंप्रकाशाय नमस्करोमि ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः अरणी काठमा आगो लुके झैँ तपाईँ गुणरूपी मायाभित्र ज्ञानस्वरूपमा लुक्नुभएको छ। तपाईँ नै सृष्टि रचना गर्नुहुन्छ। जो शास्त्रभन्दा माथि उठेर आत्मतत्वमा लीन हुन्छन्, उनीहरूका हृदयमा तपाईँ स्वयं प्रकाशित हुनुहुन्छ। म तपाईँलाई नमस्कार गर्दछु ।। १६ ।।
मादृक् प्रपन्नपशुपाश विमोक्षणाय
मु क्ताय भूरिकरुणाय नमोऽलयाय ।
स्वांशेन सर्वतनुभृन् मनसि प्रतीत
प्रत्यग्दृशे भगवते बृहते नमस्ते ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः फन्दामा परेको पशुलाई जसरी कसैले मुक्त गरिदिन्छ, त्यसरी नै तपाईँले म जस्तो शरणागतको बन्धन काटिदिनुहुन्छ। तपाईँ नित्यमुक्त र परम दयालु हुनुहुन्छ। सबै प्राणीको हृदयमा अन्तरात्माका रूपमा रहने तपाईँ अनन्त भगवान्लाई मेरो नमस्कार छ ।। १७ ।।
(वसंततिलका)
आत्मात्मजाप्तगृहवित्तजनेषु सक्तैः
दुष्प्रापणाय गुणसंगविवर्जिताय ।
मुक्तात्मभिः स्वहृदये परिभाविताय
ज्ञानात्मने भगवते नम ईश्वराय ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः शरीर, पुत्र, घर र सम्पत्तिमा आसक्त हुनेहरूका लागि तपाईँलाई पाउन कठिन छ। मुक्त पुरुषहरूले मात्र हृदयमा तपाईँको चिन्तन गर्छन्। ती ज्ञानस्वरूप ईश्वरलाई मेरो नमस्कार छ ।। १८ ।।
(इन्द्रवज्रा)
यं धर्मकामार्थविमुक्तिकामा
भजन्त इष्टां गतिमाप्नुवन्ति ।
किं चाशिषो रात्यपि देहमव्ययं
करोतु मेऽदभ्रदयो विमोक्षणम् ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः जसको भजन गरेर मानिसले धर्म, अर्थ, काम र मोक्ष प्राप्त गर्छन् र जसले भक्तलाई अविनाशी शरीरसमेत दिनुहुन्छ, ती परम दयालु भगवान्ले मेरो उद्धार गरून् ।। १९ ।।
एकान्तिनो यस्य न कञ्चनार्थं
वाञ्छन्ति ये वै भगवत्प्रपन्नाः ।
अत्यद्भुतं तच्चरितं सुमंगलं
गायन्त आनन्दसमुद्रमग्नाः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः तपाईँका अनन्य भक्तहरू केही पनि चाहँदैनन्; उनीहरू त केवल तपाईँको मङ्गलमय लीला गाएर आनन्दको समुद्रमा मग्न रहन्छन् ।। २० ।।
तमक्षरं ब्रह्म परं परेशं
अव्यक्तमाध्यात्मिकयोग गम्यम् ।
अतीन्द्रियं सूक्ष्ममिवातिदूरं
अनन्तमाद्यं परिपूर्णमीडे ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः जो अविनाशी, अव्यक्त, इन्द्रियातीत र सूक्ष्म हुनुहुन्छ, जो योगद्वारा मात्र प्राप्त हुनुहुन्छ, उनै आदिपुरुष र परिपूर्ण परब्रह्म परमात्माको म स्तुति गर्दछु ।। २१ ।।
(अनुष्टुप्)
यस्य ब्रह्मादयो देवा वेदा लोकाश्चराचराः ।
नामरूपविभेदेन फल्ग्व्या च कलया कृताः ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः तपाईँकै अंशबाट ब्रह्मादि देवता, वेद र यो चराचर जगत् अनेक नाम र रूपमा सिर्जना भएका हुन् ।। २२ ।।
(इन्द्रवज्रा)
यथार्चिषोऽग्नेः सवितुर्गभस्तयो
निर्यान्ति संयान्त्यसकृत्स्वरोचिषः ।
तथा यतोऽयं गुणसम्प्रवाहो
बुद्धिर्मनः खानि शरीरसर्गाः ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी अग्निबाट ज्वाला र सूर्यबाट किरण निस्किएर फेरि उसैमा विलीन हुन्छन्, त्यसरी नै तपाईँबाट मन, बुद्धि, इन्द्रिय र शरीर उत्पन्न हुन्छन् र फेरि तपाईँमा नै लीन हुन्छन् ।। २३ ।।
स वै न देवासुरमर्त्यतिर्यङ्
न स्त्री न षण्ढो न पुमान्न जन्तुः ।
नायं गुणः कर्म न सन्न चासन्
निषेधशेषो जयतादशेषः ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् न देवता हुनुहुन्छ, न असुर, न मानिस, न पशु। उहाँ न स्त्री हुनुहुन्छ, न पुरुष, न नपुंसक। उहाँ न गुण हुनुहुन्छ, न कर्म। सबैको निषेध गरिसकेपछि जे बाँकी रहन्छ, त्यही उहाँको स्वरूप हो। उहाँको जय होस् ।। २४ ।।
जिजीविषे नाहमिहामुया किम्
अन्तर्बहिश्चावृतयेभयोन्या ।
इच्छामि कालेन न यस्य विप्लवः
तस्यात्मलोकावरणस्य मोक्षम् ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः म यो हात्तीको योनीमा बाँच्न चाहन्न, किनकि यो भित्र-बाहिर अज्ञानले ढाकिएको छ। म त त्यो आत्मप्रकाशलाई छेक्ने अज्ञानको पर्दाबाट मुक्त हुन चाहन्छु, जुन कालक्रमले आफैँ नष्ट हुँदैन ।। २५ ।।
(अनुष्टुप्)
सोऽहं विश्वसृजं विश्वं अविश्वं विश्ववेदसम् ।
विश्वात्मानमजं ब्रह्म प्रणतोऽस्मि परं पदम् ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः म उनै विश्वका रचयिता, विश्वरूप र विश्वका आत्मा, अजन्मा परब्रह्म परमात्माको शरणमा छु ।। २६ ।।
योगरन्धितकर्माणो हृदि योगविभाविते ।
योगिनो यं प्रपश्यन्ति योगेशं तं नतोऽस्म्यहम् ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः योगीहरूले आफ्नो शुद्ध हृदयमा जसको साक्षात्कार गर्छन्, ती योगेश्वर भगवान्लाई म नमस्कार गर्दछु ।। २७ ।।
(इन्द्रवज्रा)
नमो नमस्तुभ्यमसह्यवेग
शक्तित्रयायाखिलधीगुणाय ।
प्रपन्नपालाय दुरन्तशक्तये
कदिन्द्रियाणां अनवाप्यवर्त्मने ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रभो! तपाईँको शक्ति अनन्त छ। जसको इन्द्रिय वशमा छैन, उसले तपाईँलाई पाउन सक्दैन। तपाईँ शरणागतको रक्षा गर्नुहुन्छ, तपाईँलाई बारम्बार नमस्कार छ ।। २८ ।।
(अनुष्टुप्)
नायं वेद स्वमात्मानं यच्छक्त्याहंधिया हतम् ।
तं दुरत्ययमाहात्म्यं भगवन्तं इतोऽस्म्यहम् ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः तपाईँको मायाले मोहित जीवले आफ्नो स्वरूपलाई जान्न सक्दैन। अपार महिमा भएका तपाईँ भगवान्को म शरण पर्दछु ।। २९ ।।
(वसंततिलका)
श्रीशुक उवाच –
एवं गजेन्द्रमुपवर्णितनिर्विशेषं
ब्रह्मादयो विविधलिंगभिदाभिमानाः ।
नैते यदोपससृपुर्निखिलात्मकत्वात्
तत्राखिलामरमयो हरिराविरासीत् ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः शुकदेवजी भन्नुहुन्छ– परीक्षित्! गजेन्द्रले कुनै विशेष रूपको नाम नलिई 'निर्विशेष' प्रार्थना गरेकाले ब्रह्मादि देवताहरू आएनन्। तर सबैका आत्मा र सर्वदेवस्वरूप श्रीहरि त्यहाँ प्रकट हुनुभयो ।। ३० ।।
तं तद्वदार्तमुपलभ्य जगन्निवासः
स्तोत्रं निशम्य दिविजैः सह संस्तुवद्भिः ।
छन्दोमयेन गरुडेन समुह्यमानः
चक्रायुधोऽभ्यगमदाशु यतो गजेन्द्रः ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः गजेन्द्रको करुण पुकार सुनेर चक्रधारी श्रीहरि गरुडमा सवार भई तत्काल त्यहाँ पुग्नुभयो, जहाँ गजेन्द्र सङ्कटमा थियो ।। ३१ ।।
सोऽन्तःसरस्युरुबलेन गृहीत आर्तो
दृष्ट्वा गरुत्मति हरिं ख उपात्तचक्रम् ।
उत्क्षिप्य साम्बुजकरं गिरमाह कृच्छ्रात्
नारायणाखिलगुरो भगवन्नमस्ते ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः सरोवरभित्र ग्राहले पक्रिएको पीडित गजेन्द्रले आकाशमा भगवान् आएको देख्यो। उसले आफ्नो सुँडले एउटा कमलको फूल उठाएर कष्टका साथ भन्यो– "हे नारायण! जगद्गुरो! तपाईँलाई नमस्कार छ" ।। ३२ ।।
तं वीक्ष्य पीडितमजः सहसावतीर्य
सग्राहमाशु सरसः कृपयोज्जहार ।
ग्राहाद्विपाटितमुखादरिणा गजेन्द्रं
संपश्यतां हरिरमूमुचदुस्त्रियाणाम् ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्ले गजेन्द्रलाई पीडित देखेर तत्काल गरुडबाट ओर्ली ग्राहसहित उसलाई जलबाट बाहिर तान्नुभयो र चक्रले ग्राहको मुख च्यातेर गजेन्द्रलाई मुक्त गरिदिनुभयो ।। ३३ ।।
यस अध्यायको सारांश :
यो अध्याय गजेन्द्रको प्रार्थना र भगवान्बाट भएको उसको उद्धारमा केन्द्रित छ। गजेन्द्रले अघिल्लो जन्मको संस्कारका कारण भगवान्को स्तुति गर्न थाल्यो। उसले आफ्नो मनलाई हृदयमा स्थिर गरेर परमेश्वरको ध्यान गर्यो। गजेन्द्रले कसैको नाम नलिई जगत्को मूल कारणको आराधना गर्यो। उसले भन्यो कि यो संसार जसमा छ र जसबाट बनेको छ, म उनैको शरणमा छु। भगवान् निराकार भएर पनि मायाले अनेक रूप लिनुहुन्छ भन्ने उसले स्विकार्यो। प्रलयको अन्धकारमा पनि जो बाँकी रहनुहुन्छ, उहाँ नै परमात्मा हुनुहुन्छ। देवता र ऋषिहरूले पनि उहाँको पूर्ण रहस्य बुझ्न सक्दैनन्। केवल निष्काम मुनिहरूले मात्र उहाँको दर्शन गर्न सक्छन्। गजेन्द्रले भगवान्लाई 'आश्चर्यकर्मा' भनेर सम्बोधन गर्यो। उहाँ स्वयंप्रकाश हुनुहुन्छ र कसैको सहारा विना नै प्रकाशित हुनुहुन्छ। उहाँलाई वाणी वा मनले पूर्ण रूपमा वर्णन गर्न सकिँदैन। गजेन्द्रले आफूलाई 'पाश' (बन्धन) मा परेको पशुका रूपमा प्रस्तुत गर्यो। उसले भन्यो कि भगवान्ले मात्र यस्तो बन्धनबाट मुक्त गराउन सक्नुहुन्छ।
सांसारिक मोहमा फसेकाहरूले भगवान्लाई पाउन सक्दैनन्। भगवान् भक्तलाई मोक्ष मात्र होइन, आफ्नै स्वरूप पनि दिनुहुन्छ। अनन्य भक्तहरूले भगवान्सँग केही नमागी केवल सेवा मात्र चाहन्छन्। गजेन्द्रले स्तुति गर्दै जाँदा आफ्नो हात्तीको शरीरप्रतिको मोह पनि त्याग्न थाल्यो। उसले कालको चक्रबाट हुने स्थायी मुक्तिको इच्छा गर्यो। गजेन्द्रले भगवान्लाई सबै शक्तिहरूको आधार र इन्द्रियहरूको स्वामी भन्यो। उसको प्रार्थना यति गहिरो र निर्विशेष थियो कि ब्रह्मादि देवताहरू अलमलमा परे। गजेन्द्रले कुनै निश्चित देवताको नाम नलिएकाले को जाने भन्नेमा अरू देवता अन्योलमा थिए। तर भगवान् श्रीहरि, जो सबैका अन्तरात्मा हुनुहुन्छ, तुरुन्तै प्रकट हुनुभयो। उहाँ गरुडमा सवार भएर र हातमा सुदर्शन चक्र लिएर आउनुभयो। गजेन्द्रले अन्तिम अवस्थामा पनि एउटा कमलको फूल सुँडले उठाएर अर्पण गर्यो। उसले "नारायण! नमस्ते" भन्दै भगवान्को जयजयकार गर्यो। भगवान्ले गरुडबाट ओर्लेर गजेन्द्र र ग्राह दुवैलाई पानीबाट बाहिर निकाल्नुभयो। उहाँले आफ्नो चक्रले ग्राहको मुख च्यातेर गजेन्द्रको खुट्टा मुक्त गरिदिनुभयो। यसरी भगवान्ले आफ्नो शरणागत भक्तको प्रतिज्ञा पूरा गर्नुभयो। यो कथाले ईश्वरको सर्वव्यापकता र करुणाको जीवन्त उदाहरण प्रस्तुत गर्दछ।
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष :
गजेन्द्रको स्तुति (गजेन्द्र मोक्ष स्तोत्र) वेदान्तको सार मानिन्छ। 'ग्राह' (गोही) हाम्रो अहङ्कार र कर्मको बन्धन हो जसले जीवलाई संसारको दलदलमा तान्छ। जीव जबसम्म आफ्नो शक्तिमा घमण्ड गर्छ, तबसम्म ऊ बन्धनमै रहन्छ। पूर्ण शरणागति भएपछि मात्र दैवी कृपाको ढोका खुल्छ। 'पशु' हुनुको अर्थ अज्ञानमा बाँधिनु हो, जसलाई भगवान्ले मात्र काट्न सक्नुहुन्छ। यस अध्यायले सिकाउँछ कि भगवान् कुनै खास नाम वा रूपमा मात्र सीमित हुनुहुन्न। प्रार्थनामा जब 'म' र 'मेरो' हट्छ, तब मात्र त्यो 'परम' सम्म पुग्छ। संसारमा सबै सम्बन्धहरू स्वार्थमा आधारित हुन्छन्, केवल ईश्वर नै 'अकारण' दयालु हुनुहुन्छ। आत्मज्ञानको खोजी नै वास्तवमा 'गजेन्द्र मोक्ष' को मुख्य लक्ष्य हो।
No comments:
Post a Comment