श्रीमद्भागवत महापुराण
प्रथमः स्कन्धः - प्रथमोऽध्यायः
शौनक उवाच -
अश्वत्थाम्नोपसृष्टेन ब्रह्मशीर्ष्णोरुतेजसा ।
उत्तराया हतो गर्भ ईशेनाजीवितः पुनः ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः शौनकजीले सोध्नुभयो– अश्वत्थामाले प्रयोग गरेको अत्यन्त तेजस्वी ब्रह्मास्त्रद्वारा उत्तराको गर्भ नष्ट भइसकेको थियो, तर सर्वसमर्थ भगवान् श्रीकृष्णले त्यसलाई पुनः जीवित बनाइदिनुभयो ।।१।।
तस्य जन्म महाबुद्धेः कर्माणि च महात्मनः ।
निधनं च यथैवासीत् स प्रेत्य गतवान् यथा ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः ती महाबुद्धिमान् र महात्मा परीक्षितको जन्म, कर्म र मृत्यु कसरी भयो? साथै, मृत्युपछि उनले कुन उत्तम गति प्राप्त गरे? ।।२।।
तदिदं श्रोतुमिच्छामो गदितुं यदि मन्यसे ।
ब्रूहि नः श्रद्दधानानां यस्य ज्ञानमदाच्छुकः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः यदि तपाईं उचित ठान्नुहुन्छ भने, हामीलाई ती परीक्षितका बारेमा बताउनुहोस् जसमाथि शुकदेवजीले ज्ञानको उपदेश गर्नुभएको थियो। हामी श्रद्धालु भई यो सुन्न चाहन्छौँ ।।३।।
सूत उवाच -
अपीपलद्धर्मराजः पितृवद् रञ्जयन् प्रजाः ।
निःस्पृहः सर्वकामेभ्यः कृष्णपादानुसेवया ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः सूतजी भन्नुहुन्छ– महाराज युधिष्ठिरले भगवान् श्रीकृष्णको चरणकमलको सेवामा मन लगाएकाले सबै सांसारिक विषयबाट निःस्पृह भई आफ्ना प्रजाहरूलाई पिताले झैँ पालनपोषण गर्न थाल्नुभयो ।।४।।
सम्पदः क्रतवो लोका महिषी भ्रातरो मही ।
जम्बूद्वीपाधिपत्यं च यशश्च त्रिदिवं गतम् ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः उनीसँग अपार सम्पत्ति, ठूलाठूला यज्ञको पुण्य, उत्तम लोकको अधिकार, अनुकूल रानी र भाइहरू, सम्पूर्ण पृथ्वी र जम्बूद्वीपको आधिपत्य थियो र उनको कीर्ति स्वर्गसम्म फैलिएको थियो ।।५।।
किं ते कामाः सुरस्पार्हा मुकुन्दमनसो द्विजाः ।
अधिजह्रुर्मुदं राज्ञः क्षुधितस्य यथेतरे ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे श्रेष्ठ ब्राह्मणहरू! ती सामग्रीहरू देवताहरूका लागि पनि लोभलाग्दा थिए, तर मुकुन्द (श्रीकृष्ण) मा मन अर्पेका राजालाई ती कुराले त्यसरी नै सुख दिन सकेनन्, जसरी भोको मानिसलाई भोजनबाहेकका अन्य वस्तुले सुख दिँदैनन् ।।६।।
मातुर्गम्भगतो वीरः स तदा भृगुनन्दन ।
ददर्श पुरुषं कञ्चिद् दह्यमानोऽस्त्रतेजसा ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे भृगुनन्दन! उत्तराको गर्भमा रहेको त्यो वीर बालक परीक्षित जब अश्वत्थामाको ब्रह्मास्त्रको रापले जल्न थाल्यो, तब उसले आफ्नो अगाडि एक तेजोमय दिव्य पुरुषलाई देख्यो ।।७।।
अङ्गुष्ठमात्रममलं स्फुरत् पुरट मौलिनम् ।
अपीव्यदर्शनं श्यामं तडिद् वाससमच्युतम् ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः ती पुरुष बूढीऔँला जत्रा मात्र देखिए पनि अत्यन्त निर्मल र सुन्दर थिए। उनको शरीर श्याम वर्णको थियो भने शिरमा स्वर्ण मुकुट र शरीरमा बिजुली झैँ चम्किने पीताम्बर झल्किएको थियो ।।८।।
श्रीमद् दीर्घचतुर्बाहुं तप्तकाञ्चन कुण्डलम् ।
क्षतजाक्षं गदापाणिं आत्मनः सर्वतो दिशम् ।
परिभ्रमन्तं उल्काभां भ्रामयन्तं गदां मुहुः ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः ती पुरुषका चारवटा लामा हात थिए, कानमा तप्त सुनका कुण्डल थिए र आँखा रक्तवर्णका थिए। उनी हातमा गदा लिएर बालकको रक्षाका लागि चारैतिर डढेलो झैँ तेजिलो गदा घुमाइरहेका थिए ।।९।।
अस्त्रतेजः स्वगदया नीहारमिव गोपतिः ।
विधमन्तं सन्निकर्षे पर्यैक्षत क इत्यसौ ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी सूर्यको किरणले कुहिरोलाई नष्ट गर्छ, त्यसरी नै उनले आफ्नो गदाद्वारा ब्रह्मास्त्रको तेजलाई शान्त पारिरहेका थिए। यस्तो स्वरूपलाई नजिकै देखेर गर्भको बालकले सोच्यो– 'यी को होलान्?' ।।१०।।
विधूय तदमेयात्मा भगवान् धर्मगुब् विभुः ।
मिषतो दशमासस्य तत्रैवान्तर्दधे हरिः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः दश महिना पूरा भएपछि, बालकले हेर्दाहेर्दै ती सर्वव्यापक, धर्मरक्षक र शक्तिमान् भगवान् हरि ब्रह्मास्त्रको तेजलाई पूर्णतः शान्त पारी त्यहीँ अन्तर्धान हुनुभयो ।।११।।
ततः सर्वगुणोदर्के सानुकूल ग्रहोदये ।
जज्ञे वंशधरः पाण्डोः भूयः पाण्डुरिवौजसा ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि सबै शुभ गुणले युक्त अनुकूल समय र अनुकूल ग्रहको उदय भएका बेला पाण्डव कुलका वंशधर परीक्षितको जन्म भयो, जो आफ्नो तेजले साक्षात् पाण्डु जस्तै देखिन्थे ।।१२।।
तस्य प्रीतमना राजा विप्रैर्धौम्य कृपादिभिः ।
जातकं कारयामास वाचयित्वा च मङ्गलम् ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः नातिको जन्म भएको समाचारले राजा युधिष्ठिर प्रसन्न भए। उनले धौम्य र कृपाचार्य आदि ब्राह्मणहरूद्वारा मङ्गलाचरण गराई नातिको जातकर्म संस्कार सम्पन्न गराए ।।१३।।
हिरण्यं गां महीं ग्रामान् हस्त्यश्वान् नृपतिर्वरान् ।
प्रादात्स्वन्नं च विप्रेभ्यः प्रजातीर्थे स सतीर्थवित् ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः दानको महत्त्व जान्ने महाराज युधिष्ठिरले प्रजातीर्थ (नाल नकाट्दैको पवित्र समय) को अवसरमा ब्राह्मणहरूलाई सुन, गाई, पृथ्वी, गाउँ, हात्ती, घोडा र अन्न दान गरे ।।१४।।
तमूचुर्ब्राह्मणास्तुष्टा राजानं प्रश्रयान्वितम् ।
एष ह्यस्मिन् प्रजातन्तौ पुरूणां पौरवर्षभ ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि सन्तुष्ट भएका ब्राह्मणहरूले विनम्र राजा युधिष्ठिरलाई भने– 'हे पुरुवंश शिरोमणि! यो बालक पुरुवंशको उत्तराधिकारीका रूपमा प्राप्त भएको छ' ।।१५।।
दैवेनाप्रतिघातेन शुक्ले संस्थामुपेयुषि ।
रातो वोऽनुग्रहार्थाय विष्णुना प्रभविष्णुना ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः 'प्रारब्धको नटर्ने गतिले जब यो वंश नष्ट हुन लागेको थियो, तब समर्थ भगवान् विष्णुले तपाईंहरूमाथि अनुग्रह गर्नका लागि यो बालक दिएर वंश रक्षा गर्नुभयो' ।।१६।।
तस्मान्नाम्ना विष्णुरात इति लोके बृहच्छ्रवाः ।
भविष्यति न सन्देहो महाभागवतो महान् ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः 'त्यसैले यो बालक संसारमा 'विष्णुरात' नामले प्रख्यात हुनेछ। यो बालक महान् यशस्वी र भगवान्को परम भक्त हुनेछ भन्ने कुरामा कुनै शङ्का छैन' ।।१७।।
युधिष्ठिर उवाच -
अप्येष वंश्यान् राजर्षीन् पुण्यश्लोकान् महात्मनः ।
अनुवर्तिता स्विद्यशसा साधुवादेन सत्तमाः ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः युधिष्ठिरले सोध्नुभयो– 'हे श्रेष्ठ ब्राह्मणहरू! के यो बालकले हाम्रा पूर्वज राजर्षि र पुण्यात्मा महात्माहरूको पाइला पछ्याउँदै हाम्रो कुलको उज्ज्वल कीर्तिको रक्षा गर्ला त?' ।।१८।।
ब्राह्मणा ऊचुः -
पार्थ प्रजाविता साक्षात् इक्ष्वाकुरिव मानवः ।
ब्रह्मण्यः सत्यसन्धश्च रामो दाशरथिर्यथा ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्राह्मणहरूले भने– 'हे कुन्तीपुत्र! यो बालकले मनुपुत्र इक्ष्वाकुले झैँ प्रजाहरूको पालन गर्नेछ। यो दशरथनन्दन श्रीराम जस्तै ब्राह्मणभक्त र सत्यवादी हुनेछ' ।।१९।।
एष दाता शरण्यश्च यथा ह्यौशीनरः शिबिः ।
यशो वितनिता स्वानां दौष्यन्तिरिव यज्वनाम् ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः 'यो बालक उशीनर देशका राजा शिबि जस्तै परम दानी र शरण आएकालाई आश्रय दिने तथा दुष्यन्तपुत्र भरत जस्तै कुलको यश फैलाउने हुनेछ' ।।२०।।
धन्विनामग्रणीरेष तुल्यश्चार्जुनयोर्द्वयोः ।
हुताश इव दुर्धर्षः समुद्र इव दुस्तरः ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः 'यो बालक धनुर्विद्यामा कार्तवीर्य अर्जुन र आफ्ना पितामह अर्जुन समान हुनेछ। यो अग्नि झैँ दुर्धर्ष र समुद्र झैँ दुस्तर (पार पाउन कठिन) हुनेछ' ।।२१।।
मृगेन्द्र इव विक्रान्तो निषेव्यो हिमवानिव ।
तितिक्षुर्वसुधेवासौ सहिष्णुः पितराविव ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः 'यो सिंह जस्तै पराक्रमी, हिमालय जस्तै शरण लिन योग्य, पृथ्वी जस्तै क्षमावान् र आमाबाबु झैँ सहनशील हुनेछ' ।।२२।।
पितामहसमः साम्ये प्रसादे गिरिशोपमः ।
आश्रयः सर्वभूतनां यथा देवो रमाश्रयः ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः 'यो समतामा ब्रह्मा जस्तै, प्रसन्नतामा शिव जस्तै र आश्रय दिनमा लक्ष्मीपति भगवान् विष्णु जस्तै हुनेछ' ।।२३।।
सर्वसद्गुणमाहात्म्ये एष कृष्णमनुव्रतः ।
रन्तिदेव इवोदारो ययातिरिव धार्मिकः ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः 'सबै सद्गुणको महानतामा यो श्रीकृष्णको पदचिह्न पछ्याउने भक्त हुनेछ। यो रन्तिदेव जस्तै उदार र ययाति जस्तै धार्मिक हुनेछ' ।।२४।।
धृत्या बलिसमः कृष्णे प्रह्राद इव सद्ग्रहः ।
आहर्तैषोऽश्वमेधानां वृद्धानां पर्युपासकः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः 'यो धैर्यमा बलि जस्तै र श्रीकृष्णको भक्तिमा प्रह्लाद जस्तै दृढ हुनेछ। यसले धेरै अश्वमेध यज्ञ गर्नेछ र वृद्धहरूको सेवा र सम्मान गर्नेछ' ।।२५।।
राजर्षीणां जनयिता शास्ता चोत्पथगामिनाम् ।
निग्रहीता कलेरेष भुवो धर्मस्य कारणात् ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः 'यो बालकले राजर्षिहरूलाई जन्म दिनेछ र गलत बाटोमा हिँड्नेलाई दण्ड दिनेछ। पृथ्वी र धर्मको रक्षाका लागि यसले कलि (कलियुग) लाई दमन गर्नेछ' ।।२६।।
तक्षकादात्मनो मृत्युं द्विजपुत्रोपसर्जितात् ।
प्रपत्स्यत उपश्रुत्य मुक्तसङ्गः पदं हरेः ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः 'अन्तमा, ब्राह्मणपुत्रको श्रापका कारण तक्षक नागद्वारा आफ्नो मृत्यु हुने कुरा सुनेर यसले सबै आशक्ति त्याग गरी भगवान्को शरण लिनेछ' ।।२७।।
जिज्ञासितात्म याथार्थ्यो मुनेर्व्याससुतादसौ ।
हित्वेदं नृप गङ्गायां यास्यत्यद्धा अकुतोभयम् ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः 'हे राजन्! यस बालकले व्यासपुत्र शुकदेवजीबाट यथार्थ आत्मज्ञान प्राप्त गर्नेछ र गङ्गाको किनारमा आफ्नो शरीर त्यागेर अभय पद प्राप्त गर्नेछ' ।।२८।।
इति राज्ञ उपादिश्य विप्रा जातककोविदाः ।
लब्धापचितयः सर्वे प्रतिजग्मुः स्वकान् गृहान् ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी ज्योतिषशास्त्रका ज्ञाता ब्राह्मणहरूले राजा युधिष्ठिरलाई बालकको भविष्य बताएर उचित पूजा र दक्षिणा ग्रहण गरी आ-आफ्नो घरतर्फ प्रस्थान गरे ।।२९।।
स एष लोके विख्यातः परीक्षिदिति यत्प्रभुः ।
पूर्वं दृष्टमनुध्यायन् परीक्षेत नरेष्विह ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः तिनै बालक संसारमा 'परीक्षित' नामले प्रख्यात भए। किनभने उनले गर्भमा जुन दिव्य पुरुषको दर्शन पाएका थिए, ती को हुन् भनी संसारका प्रत्येक मानिसमा उनको खोजी (परीक्षा) गर्ने गरेकाले उनको नाम परीक्षित रहन गयो ।।३०।।
स राजपुत्रो ववृधे आशु शुक्ल इवोडुपः ।
आपूर्यमाणः पितृभिः काष्ठाभिरिव सोऽन्वहम् ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी शुक्लपक्षको चन्द्रमा दिनप्रतिदिन पूर्ण हुनका लागि बढ्दै जान्छ, त्यसरी नै ती राजकुमार पनि अभिभावकहरूको रेखदेख र शिक्षादीक्षाले दिनदिनै बढ्दै गए ।।३१।।
यक्ष्यमाणोऽश्वमेधेन ज्ञातिद्रोहजिहासया ।
राजा लब्धधनो दध्यौ अन्यत्र करदण्डयोः ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः यसै समयमा युधिष्ठिरले आफ्ना स्वजनको हत्याबाट भएको पापको प्रायश्चित्त गर्नका लागि अश्वमेध यज्ञद्वारा भगवान्को आराधना गर्ने विचार गरे। तर प्रजाहरूबाट उठाइएको करबाहेक अन्य पर्याप्त धन नहुँदा उनी चिन्तामा परे ।।३२।।
तदभिप्रेतमालक्ष्य भ्रातरोऽच्युतचोदिताः ।
धनं प्रहीणमाजह्रुः उदीच्यां दिशि भूरिशः ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः उनको मनसाय बुझेर भगवान् श्रीकृष्णको प्रेरणाले भाइहरूले उत्तर दिशामा गई राजा मरुत्तले छोडेको प्रशस्त धन लिएर आए ।।३३।।
तेन सम्भृतसम्भारो धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ।
वाजिमेधैः त्रिभिर्भीतो यज्ञैः समयजत् हरिम् ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यही धनले यज्ञका सामग्री जुटाई धर्मपुत्र युधिष्ठिरले तीन पटक अश्वमेध यज्ञ सम्पन्न गरेर भगवान् हरि (श्रीकृष्ण) को पूजा गरे ।।३४।।
आहूतो भगवान् राज्ञा याजयित्वा द्विजैर्नृपम् ।
उवास कतिचित् मासान् सुहृदां प्रियकाम्यया ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः राजाको निमन्त्रणा स्वीकार गरी यज्ञ सम्पन्न गराउनुभएका श्रीकृष्ण पाण्डवहरूको हित र प्रेमका लागि केही महिनासम्म हस्तिनापुरमै बस्नुभयो ।।३५।।
ततो राज्ञाभ्यनुज्ञातः कृष्णया सहबन्धुभिः ।
ययौ द्वारवतीं ब्रह्मन् सार्जुनो यदुभिर्वृतः ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे शौनकजी! त्यसपछि युधिष्ठिर र द्रौपदीको अनुमति लिई भगवान् श्रीकृष्ण अर्जुन र यादवहरूका साथ द्वारकातर्फ प्रस्थान गर्नुभयो ।।३६।।
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवत महापुराणको प्रथम स्कन्धको बाह्रौँ अध्यायमा पाण्डव कुलका अन्तिम वंशज परीक्षितको जन्म र उनको महिमाको विस्तृत वर्णन गरिएको छ। महाभारतको युद्ध समाप्त भएपछि अश्वत्थामाले पाण्डव वंश नाश गर्न उत्तराको गर्भमा ब्रह्मास्त्र प्रहार गरेका थिए। तर भक्तवत्सल भगवान् श्रीकृष्णले सूक्ष्म रूप धारण गरी उत्तराको गर्भमा प्रवेश गरेर आफ्नो गदाद्वारा त्यस ब्रह्मास्त्रको तेजलाई नष्ट गरी बालकको रक्षा गर्नुभयो। गर्भमा ती दिव्य पुरुषलाई देखेपछि बालकले चकित हुँदै 'यी को हुन्?' भनी परीक्षा गरिरह्यो। समय पूरा भएपछि परीक्षितको जन्म भयो, जसले गर्दा युधिष्ठिर र सम्पूर्ण पाण्डव परिवारमा खुसी छायो। युधिष्ठिरले धौम्य र कृपाचार्य जस्ता विद्वान् ब्राह्मणहरूद्वारा बालकको संस्कार सम्पन्न गराए र ठूलो दान-पुण्य गरे। ज्योतिषशास्त्रका ज्ञाता ब्राह्मणहरूले परीक्षितका अद्भुत गुणहरूको भविष्यवाणी गरे। उनीहरूका अनुसार परीक्षित इक्ष्वाकु जस्तै प्रजापालक, राम जस्तै सत्यवादी र शिबि जस्तै दानी हुनेछन्। परीक्षित अर्जुन जस्तै पराक्रमी, पृथ्वी जस्तै क्षमावान् र श्रीकृष्ण जस्तै सद्गुणी हुने कुरा पनि ब्राह्मणहरूले बताए। बालकले कलियुगको दमन गर्ने र धर्मको रक्षा गर्ने कुरा पनि भविष्यवाणी गरियो। साथै, उनले जीवनको अन्त्यमा शुकदेवजीबाट आत्मज्ञान प्राप्त गरी गङ्गा किनारमा देह त्याग गर्ने कुरा पनि बताइएको थियो। गर्भमा देखेका ती दिव्य पुरुषको पहिचान खोज्ने क्रममा बालकको नाम 'परीक्षित' रहन गयो। परीक्षित शुक्लपक्षको चन्द्रमा झैँ दिनदिनै बढ्दै गए। यसैबीच, महाराज युधिष्ठिरले महाभारत युद्धको पाप पखाल्न अश्वमेध यज्ञ गर्ने संकल्प गरे। श्रीकृष्णको सहयोगमा उत्तर दिशाबाट प्राप्त धनले युधिष्ठिरले तीनवटा अश्वमेध यज्ञ भव्यताका साथ सम्पन्न गरे। यी यज्ञहरूमा स्वयम् भगवान् श्रीकृष्णको उपस्थिति थियो। यज्ञ सम्पन्न भएपछि श्रीकृष्ण केही महिनासम्म पाण्डवहरूसँगै हस्तिनापुरमा बस्नुभयो। अन्त्यमा युधिष्ठिर र द्रौपदीको अनुमति लिई श्रीकृष्ण अर्जुनका साथ द्वारका फर्कनुभयो। यसरी यस अध्यायले भक्तको रक्षाका लागि भगवान्ले गर्ने कृपा र परीक्षित जस्तो महान् भक्तको आगमनको कथा वर्णन गर्दछ। यो अध्यायले परीक्षितको महानता र पाण्डवहरूको धर्मपरायणतालाई उजागर गरेको छ।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायको दार्शनिक पक्षले भगवान्लाई 'सर्वव्यापी' र 'सर्वशक्तिमान्' रक्षकका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ। उत्तराको गर्भमा सूक्ष्म रूपले प्रवेश गरी ब्रह्मास्त्रलाई विफल पार्नुले ईश्वर भक्तका लागि जहाँसुकै पुग्न सक्नुहुन्छ भन्ने 'सर्वव्यापकता' को सिद्धान्त पुष्टि गर्दछ। परीक्षितको 'विष्णुरात' नामले उनी भगवान्द्वारा उपहार स्वरूप दिइएका हुन् भन्ने भक्ति दर्शन बुझाउँछ। 'आत्माराम' भएका युधिष्ठिरले संसारको सारा ऐश्वर्य पाएर पनि श्रीकृष्णको भक्तिमा मात्र सुख पाउनुले 'वैराग्य' र 'अनासक्ति' को महत्त्व झल्काउँछ। परीक्षितको गर्भमा देखेका पुरुषको खोजी गर्नुले प्रत्येक जीवात्माले आफ्नो वास्तविक 'परमात्मा' को पहिचान गर्नुपर्छ भन्ने दार्शनिक सन्देश दिन्छ। ब्राह्मणहरूले गरेका भविष्यवाणीले व्यक्तिको 'प्रारब्ध' र उसले गर्ने 'पुरुषार्थ' बीचको सम्बन्धलाई देखाउँछ। परीक्षितले अन्ततः सबै आशक्ति त्यागी शुकदेवजीको शरणमा जानुले 'मुक्ति' का लागि 'ज्ञान' र 'सद्गुरु' को अपरिहार्यतालाई संकेत गर्दछ। कलियुगको दमनको प्रसङ्गले समाजमा 'धर्म' र 'मर्यादा' स्थापना गर्नु राजा वा शासकको मुख्य कर्तव्य हो भन्ने बुझाउँछ। यज्ञको माध्यमबाट भगवान्को आराधना गर्नुले 'कर्मकाण्ड' बाट 'भक्ति' तर्फको यात्रालाई संकेत गर्दछ। यसरी यस अध्यायले भक्त, भगवान् र धर्मको त्रिवेणीलाई दार्शनिक रूपमा व्याख्या गरेको छ।
