श्रीमद्भागवत महापुराण
दशमः स्कंधः – एकादशोऽध्यायः
(अनुष्टुप्)
शुक उवाच–
गोपा नन्दादयः श्रुत्वा द्रुमयोः पततो रवम् ।
तत्राजग्मुः कुरुश्रेष्ठ निर्घातभयशङ्किताः ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः हे कुरुश्रेष्ठ परीक्षित् ! नन्दबाबा र अन्य गोपहरूले पनि ती दुई वृक्ष ढलेको भयानक आवाज सुने । उनीहरूलाई चट्याङ परेको हो कि भन्ने शंका भयो र सबै जना डराउँदै दौडिएर वृक्ष भएको ठाउँमा आए ।। १ ।।
भूम्यां निपतितौ तत्र ददृशुर्यमलार्जुनौ ।
बभ्रमुस्तदविज्ञाय लक्ष्यं पतनकारणम् ॥ २ ॥
उलूखलं विकर्षन्तं दाम्ना बद्धं च बालकम् ।
कस्येदं कुत आश्चर्यमुत्पात इति कातराः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ पुग्दा उनीहरूले भुइँमा पछारिएका दुईवटा अर्जुनका रुख (यमलार्जुन) देखे । रुख ढल्नुको वास्तविक कारण थाहा नपाएकाले उनीहरू अलमलमा परे । डोरीले बाँधिएको बालक श्रीकृष्णले ओखल तानिरहनुभएको देखेर "यो कसको काम हो ? कहाँबाट यस्तो आश्चर्यजनक उत्पात भयो ?" भन्दै उनीहरू डराउँदै व्याकुल भए ।। २–३ ।।
बाला ऊचुरनेनेति तिर्यग्गतमुलूखलम् ।
विकर्षता मध्यगेन पुरुषावप्यचक्ष्महि ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ नजिकै खेलिरहेका बालकहरूले भने– "यी कृष्णले नै रुख ढलाएका हुन् । उनी यी दुई रुखको बीचबाट छिरेका थिए, त्यति नै बेला यो ओखल तेर्सो परेर अड्कियो र यिनले तान्दा दुवै रुख ढले । हामीले त ती रुखबाट दुईजना पुरुषहरू निस्किएको पनि देख्यौँ" ।। ४ ।।
न ते तदुक्तं जगृहुर्न घटेतेति तस्य तत् ।
बालस्योत्पाटनं तर्वोः केचित् संदिग्धचेतसः ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः यति सानो बालकले यति ठूला रुखहरू कसरी ढलाउन सक्छ र ? भन्ने सोचेर धेरै गोपहरुले ती बालकहरूको कुरा पत्याएनन् । यद्यपि, केहीको मनमा भने यो काम कृष्णकै हुन सक्छ भन्ने शङ्का भइरह्यो ।। ५ ।।
उलूखलं विकर्षन्तं दाम्ना बद्धं स्वमात्मजम् ।
विलोक्य नन्दः प्रहसद्वदनो विमुमोच ह ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्नो छोरो डोरीले बाँधिएको र ओखल तानिरहेको देखेर नन्दबाबाले मन्द मुस्कानका साथ श्रीकृष्णको बन्धन खोलिदिनुभयो ।। ६ ।।
गोपीभिः स्तोभितोऽनृत्यद् भगवान् बालवत् क्वचित् ।
उद्गायति क्वचिन्मुग्धस्तद्वशो दारुयन्त्रवत् ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः गोपीहरूले इसारा गर्दा वा जिस्क्याउँदा भगवान् श्रीकृष्ण सामान्य बालकझैँ उनीहरूको अधीनमा भएर कहिले नाच्नुहुन्थ्यो भने कहिले काठको पुतलीझैँ उनीहरूकै सुरमा गाउनुहुन्थ्यो ।। ७ ।।
बिभर्ति क्वचिदाज्ञप्तः पीठकोन्मानपादुकम् ।
बाहुक्षेपं च कुरुते स्वानां च प्रीतिमावहन् ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः कहिलेकाहीँ गोपीहरूको आज्ञा पालना गर्दै उहाँ पिर्का, नाप्ने भाँडो वा खराउ बोक्नुहुन्थ्यो । आफ्ना जनहरूलाई खुसी पार्नका लागि उहाँ कहिलेकाहीँ पहलमानले झैँ आफ्ना पाखुराहरू ठटाउनुहुन्थ्यो ।। ८ ।।
दर्शयंस्तद्विदां लोक आत्मनो भृत्यवश्यताम् ।
व्रजस्योवाह वै हर्षं भगवान् बालचेष्टितैः ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी भगवान् श्रीकृष्णले तत्त्वज्ञानीहरूलाई आफू भक्तको अधीनमा रहेको कुरा देखाउँदै आफ्ना बाल-लीलाहरूद्वारा समस्त व्रजवासीहरूलाई आनन्दित तुल्याउनुभयो ।। ९ ।।
क्रीणीहि भोः फलानीति श्रुत्वा सत्वरमच्युतः ।
फलार्थी धान्यमादाय ययौ सर्वफलप्रदः ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः एक दिन फल बेच्ने आइमाईले "ए फल लिने हो ?" भनेर कराएकी सुनेपछि, समस्त कर्मका फलदाता अच्युत श्रीकृष्ण फल खाने इच्छाले अञ्जुलीमा अलिकति धान लिएर हतार-हतार दौडिनुभयो ।। १० ।।
फलविक्रयिणी तस्य च्युतधान्यं करद्वयम् ।
फलैरपूरयद् रत्नैःच फलभाण्डमपूरि च ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः दौडिँदा खेरि श्रीकृष्णका कलिला हातबाट धेरैजसो धान भुइँमा पोखियो । तर, ती फल बेच्ने महिलाले उहाँको खाली जस्तै हातलाई प्रसन्न भएर फलले भरिदिइन् । लगत्तै, भगवान्को कृपाले उनको फलको टोकरी बहुमूल्य रत्नहरूले भरियो ।। ११ ।।
सरित्तीरगतं कृष्णं भग्नार्जुनमथाह्वयत् ।
रामं च रोहिणी देवी क्रीडन्तं बालकैर्भृशम् ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि अर्को एक दिन, यमलार्जुन ढाल्नुभएका श्रीकृष्ण र बलराम साथीहरूसँग यमुना किनारमा निकै बेरदेखि खेलिरहनुभएको थियो । त्यहाँ पुगेर रोहिणीदेवीले उहाँहरूलाई बोलाउनुभयो ।। १२ ।।
नोपेयातां यदाऽऽहूतौ क्रीडासङ्गेन पुत्रकौ ।
यशोदां प्रेषयामास रोहिणी पुत्रवत्सलाम् ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः रोहिणीले बोलाउँदा पनि खेलमा मग्न भएका कारण दुवै छोराहरू नआएपछि, पुत्रवत्सला रोहिणीले यशोदाजीलाई बोलाउन पठाइन् ।। १३ ।।
क्रीडन्तं सा सुतं बालैरतिवेलं सहाग्रजम् ।
यशोदाजोहवीत् कृष्णं पुत्रस्नेहस्नुतस्तनी ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः धेरै बेरसम्म दाजु बलरामका साथमा साथीहरूसँग खेलिरहनुभएका श्रीकृष्णलाई देखेपछि वात्सल्य प्रेमले स्तनबाट दूध बगाउँदै यशोदाजीले बोलाउनुभयो ।। १४ ।।
कृष्ण कृष्णारविन्दाक्ष तात एहि स्तनं पिब ।
अलं विहारैः क्षुत्क्षान्तः क्रीडाश्रान्तोऽसि पुत्रक ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः उनले भनिन्– "हे कमल नयन कृष्ण ! हे प्यारा बाबु, आऊ दूध पिऊ । अब धेरै नखेल, तिमीलाई भोक लागिसक्यो होला र खेलले गर्दा तिमी थाकिसक्यौ पनि" ।। १५ ।।
हे रामागच्छ ताताशु सानुजः कुलनन्दन ।
प्रातरेव कृताहारस्तद् भवान् भोक्तुमर्हति ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे कुलका आनन्ददाता राम ! भाइलाई लिएर छिटो आऊ । तिमीले बिहान मात्र खाजा खाएका थियौ, त्यसैले अब भोजन गर्न ढिला भइसक्यो" ।। १६ ।।
प्रतीक्षते त्वां दाशार्ह भोक्ष्यमाणो व्रजाधिपः ।
एह्यावयोः प्रियं धेहि स्वगृहान् यात बालकाः ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे यदुकुमार ! व्रजाधिपति नन्दबाबा तिम्रो बाटो हेरेर बस्नुभएको छ । आएर हामीलाई खुसी पार । अनि ए साथीहरू हो ! तिमीहरू पनि अब आ-आफ्ना घरमा भोजन गर्न जाऊ" ।। १७ ।।
धूलिधूसरिताङ्गस्त्वं पुत्र मज्जनमावह ।
जन्मर्क्षमद्य भवतो विप्रेभ्यो देहि गाः शुचिः ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे छोरा ! तिम्रो शरीर धुलाम्मे भएको छ, अब नुहाउन आऊ । आज तिम्रो जन्म-नक्षत्र परेको दिन हो, त्यसैले पवित्र भएर ब्राह्मणहरूलाई गाई दान गर्नुपर्छ" ।। १८ ।।
पश्य पश्य वयस्यांस्ते मातृमृष्टान् स्वलङ्कृतान् ।
त्वं च स्नातः कृताहारो विहरस्व स्वलङ्कृतः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः "हेर त, तिम्रा साथीहरूलाई उनीहरूका आमाले नुहाइदिएर राम्रा लुगा-गहना लगाइदिएका छन् । तिमी पनि नुहाएर, भोजन गरेर, राम्रो लुगा लगाएर मात्र फेरि खेल्नू" ।। १९ ।।
(इन्द्रवंशा)
इत्थं यशोदा तमशेषशेखरं
शुक उवाच–
गोपा नन्दादयः श्रुत्वा द्रुमयोः पततो रवम् ।
तत्राजग्मुः कुरुश्रेष्ठ निर्घातभयशङ्किताः ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः हे कुरुश्रेष्ठ परीक्षित् ! नन्दबाबा र अन्य गोपहरूले पनि ती दुई वृक्ष ढलेको भयानक आवाज सुने । उनीहरूलाई चट्याङ परेको हो कि भन्ने शंका भयो र सबै जना डराउँदै दौडिएर वृक्ष भएको ठाउँमा आए ।। १ ।।
भूम्यां निपतितौ तत्र ददृशुर्यमलार्जुनौ ।
बभ्रमुस्तदविज्ञाय लक्ष्यं पतनकारणम् ॥ २ ॥
उलूखलं विकर्षन्तं दाम्ना बद्धं च बालकम् ।
कस्येदं कुत आश्चर्यमुत्पात इति कातराः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ पुग्दा उनीहरूले भुइँमा पछारिएका दुईवटा अर्जुनका रुख (यमलार्जुन) देखे । रुख ढल्नुको वास्तविक कारण थाहा नपाएकाले उनीहरू अलमलमा परे । डोरीले बाँधिएको बालक श्रीकृष्णले ओखल तानिरहनुभएको देखेर "यो कसको काम हो ? कहाँबाट यस्तो आश्चर्यजनक उत्पात भयो ?" भन्दै उनीहरू डराउँदै व्याकुल भए ।। २–३ ।।
बाला ऊचुरनेनेति तिर्यग्गतमुलूखलम् ।
विकर्षता मध्यगेन पुरुषावप्यचक्ष्महि ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ नजिकै खेलिरहेका बालकहरूले भने– "यी कृष्णले नै रुख ढलाएका हुन् । उनी यी दुई रुखको बीचबाट छिरेका थिए, त्यति नै बेला यो ओखल तेर्सो परेर अड्कियो र यिनले तान्दा दुवै रुख ढले । हामीले त ती रुखबाट दुईजना पुरुषहरू निस्किएको पनि देख्यौँ" ।। ४ ।।
न ते तदुक्तं जगृहुर्न घटेतेति तस्य तत् ।
बालस्योत्पाटनं तर्वोः केचित् संदिग्धचेतसः ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः यति सानो बालकले यति ठूला रुखहरू कसरी ढलाउन सक्छ र ? भन्ने सोचेर धेरै गोपहरुले ती बालकहरूको कुरा पत्याएनन् । यद्यपि, केहीको मनमा भने यो काम कृष्णकै हुन सक्छ भन्ने शङ्का भइरह्यो ।। ५ ।।
उलूखलं विकर्षन्तं दाम्ना बद्धं स्वमात्मजम् ।
विलोक्य नन्दः प्रहसद्वदनो विमुमोच ह ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्नो छोरो डोरीले बाँधिएको र ओखल तानिरहेको देखेर नन्दबाबाले मन्द मुस्कानका साथ श्रीकृष्णको बन्धन खोलिदिनुभयो ।। ६ ।।
गोपीभिः स्तोभितोऽनृत्यद् भगवान् बालवत् क्वचित् ।
उद्गायति क्वचिन्मुग्धस्तद्वशो दारुयन्त्रवत् ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः गोपीहरूले इसारा गर्दा वा जिस्क्याउँदा भगवान् श्रीकृष्ण सामान्य बालकझैँ उनीहरूको अधीनमा भएर कहिले नाच्नुहुन्थ्यो भने कहिले काठको पुतलीझैँ उनीहरूकै सुरमा गाउनुहुन्थ्यो ।। ७ ।।
बिभर्ति क्वचिदाज्ञप्तः पीठकोन्मानपादुकम् ।
बाहुक्षेपं च कुरुते स्वानां च प्रीतिमावहन् ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः कहिलेकाहीँ गोपीहरूको आज्ञा पालना गर्दै उहाँ पिर्का, नाप्ने भाँडो वा खराउ बोक्नुहुन्थ्यो । आफ्ना जनहरूलाई खुसी पार्नका लागि उहाँ कहिलेकाहीँ पहलमानले झैँ आफ्ना पाखुराहरू ठटाउनुहुन्थ्यो ।। ८ ।।
दर्शयंस्तद्विदां लोक आत्मनो भृत्यवश्यताम् ।
व्रजस्योवाह वै हर्षं भगवान् बालचेष्टितैः ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी भगवान् श्रीकृष्णले तत्त्वज्ञानीहरूलाई आफू भक्तको अधीनमा रहेको कुरा देखाउँदै आफ्ना बाल-लीलाहरूद्वारा समस्त व्रजवासीहरूलाई आनन्दित तुल्याउनुभयो ।। ९ ।।
क्रीणीहि भोः फलानीति श्रुत्वा सत्वरमच्युतः ।
फलार्थी धान्यमादाय ययौ सर्वफलप्रदः ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः एक दिन फल बेच्ने आइमाईले "ए फल लिने हो ?" भनेर कराएकी सुनेपछि, समस्त कर्मका फलदाता अच्युत श्रीकृष्ण फल खाने इच्छाले अञ्जुलीमा अलिकति धान लिएर हतार-हतार दौडिनुभयो ।। १० ।।
फलविक्रयिणी तस्य च्युतधान्यं करद्वयम् ।
फलैरपूरयद् रत्नैःच फलभाण्डमपूरि च ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः दौडिँदा खेरि श्रीकृष्णका कलिला हातबाट धेरैजसो धान भुइँमा पोखियो । तर, ती फल बेच्ने महिलाले उहाँको खाली जस्तै हातलाई प्रसन्न भएर फलले भरिदिइन् । लगत्तै, भगवान्को कृपाले उनको फलको टोकरी बहुमूल्य रत्नहरूले भरियो ।। ११ ।।
सरित्तीरगतं कृष्णं भग्नार्जुनमथाह्वयत् ।
रामं च रोहिणी देवी क्रीडन्तं बालकैर्भृशम् ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि अर्को एक दिन, यमलार्जुन ढाल्नुभएका श्रीकृष्ण र बलराम साथीहरूसँग यमुना किनारमा निकै बेरदेखि खेलिरहनुभएको थियो । त्यहाँ पुगेर रोहिणीदेवीले उहाँहरूलाई बोलाउनुभयो ।। १२ ।।
नोपेयातां यदाऽऽहूतौ क्रीडासङ्गेन पुत्रकौ ।
यशोदां प्रेषयामास रोहिणी पुत्रवत्सलाम् ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः रोहिणीले बोलाउँदा पनि खेलमा मग्न भएका कारण दुवै छोराहरू नआएपछि, पुत्रवत्सला रोहिणीले यशोदाजीलाई बोलाउन पठाइन् ।। १३ ।।
क्रीडन्तं सा सुतं बालैरतिवेलं सहाग्रजम् ।
यशोदाजोहवीत् कृष्णं पुत्रस्नेहस्नुतस्तनी ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः धेरै बेरसम्म दाजु बलरामका साथमा साथीहरूसँग खेलिरहनुभएका श्रीकृष्णलाई देखेपछि वात्सल्य प्रेमले स्तनबाट दूध बगाउँदै यशोदाजीले बोलाउनुभयो ।। १४ ।।
कृष्ण कृष्णारविन्दाक्ष तात एहि स्तनं पिब ।
अलं विहारैः क्षुत्क्षान्तः क्रीडाश्रान्तोऽसि पुत्रक ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः उनले भनिन्– "हे कमल नयन कृष्ण ! हे प्यारा बाबु, आऊ दूध पिऊ । अब धेरै नखेल, तिमीलाई भोक लागिसक्यो होला र खेलले गर्दा तिमी थाकिसक्यौ पनि" ।। १५ ।।
हे रामागच्छ ताताशु सानुजः कुलनन्दन ।
प्रातरेव कृताहारस्तद् भवान् भोक्तुमर्हति ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे कुलका आनन्ददाता राम ! भाइलाई लिएर छिटो आऊ । तिमीले बिहान मात्र खाजा खाएका थियौ, त्यसैले अब भोजन गर्न ढिला भइसक्यो" ।। १६ ।।
प्रतीक्षते त्वां दाशार्ह भोक्ष्यमाणो व्रजाधिपः ।
एह्यावयोः प्रियं धेहि स्वगृहान् यात बालकाः ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे यदुकुमार ! व्रजाधिपति नन्दबाबा तिम्रो बाटो हेरेर बस्नुभएको छ । आएर हामीलाई खुसी पार । अनि ए साथीहरू हो ! तिमीहरू पनि अब आ-आफ्ना घरमा भोजन गर्न जाऊ" ।। १७ ।।
धूलिधूसरिताङ्गस्त्वं पुत्र मज्जनमावह ।
जन्मर्क्षमद्य भवतो विप्रेभ्यो देहि गाः शुचिः ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे छोरा ! तिम्रो शरीर धुलाम्मे भएको छ, अब नुहाउन आऊ । आज तिम्रो जन्म-नक्षत्र परेको दिन हो, त्यसैले पवित्र भएर ब्राह्मणहरूलाई गाई दान गर्नुपर्छ" ।। १८ ।।
पश्य पश्य वयस्यांस्ते मातृमृष्टान् स्वलङ्कृतान् ।
त्वं च स्नातः कृताहारो विहरस्व स्वलङ्कृतः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः "हेर त, तिम्रा साथीहरूलाई उनीहरूका आमाले नुहाइदिएर राम्रा लुगा-गहना लगाइदिएका छन् । तिमी पनि नुहाएर, भोजन गरेर, राम्रो लुगा लगाएर मात्र फेरि खेल्नू" ।। १९ ।।
(इन्द्रवंशा)
इत्थं यशोदा तमशेषशेखरं
मत्वा
सुतं स्नेहनिबद्धधीर्नृप । ह
स्ते गृहीत्वा सहराममच्युतं
स्ते गृहीत्वा सहराममच्युतं
नीत्वा स्ववाटं कृतवत्यथोदयम् ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजा परीक्षित् ! यसरी समस्त ब्रह्माण्डका स्वामी श्रीकृष्णलाई आफ्नो छोरो ठानेर स्नेहले बाँधिएकी यशोदाले बलराम र श्रीकृष्णको हात समातेर घर लगिन् र उनीहरूको मङ्गलका लागि आवश्यक कार्यहरू गरिन् ।। २० ।।
(अनुष्टुप्)
नेपाली भावानुवादः हे राजा परीक्षित् ! यसरी समस्त ब्रह्माण्डका स्वामी श्रीकृष्णलाई आफ्नो छोरो ठानेर स्नेहले बाँधिएकी यशोदाले बलराम र श्रीकृष्णको हात समातेर घर लगिन् र उनीहरूको मङ्गलका लागि आवश्यक कार्यहरू गरिन् ।। २० ।।
(अनुष्टुप्)
गोपवृद्धा
महोत्पातान् अनुभूय बृहद्वने ।
नन्दादयः समागम्य व्रजकार्यममन्त्रयन् ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः बृहद्वन (गोकुल) मा पटक-पटक ठूला उत्पात र संकटहरू आइलागेपछि नन्दबाबा लगायत वृद्ध गोपहरू भेला भएर व्रजको सुरक्षाका बारेमा छलफल गर्न थाले ।। २१ ।।
तत्रोपनन्दनामाऽऽह गोपो ज्ञानवयोऽधिकः ।
देशकालार्थतत्त्वज्ञः प्रियकृद् रामकृष्णयोः ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस भेलामा ज्ञान र उमेर दुवैमा जेठा, देश-कालका ज्ञाता एवं राम-कृष्णका हितैषी उपनन्द नामक गोपले भने ।। २२ ।।
उत्थातव्यमितोऽस्माभिर्गोकुलस्य हितैषिभिः ।
आयान्त्यत्र महोत्पाता बालानां नाशहेतवः ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः "हामी गोकुलको भलो चाहनेहरूले अब यो ठाउँ छोड्नुपर्छ । यहाँ बालकहरूको ज्यान लिने खालका भयानक संकटहरू बारम्बार आइरहेका छन्" ।। २३ ।।
मुक्तः कथञ्चिद् राक्षस्या बालघ्न्या बालको ह्यसौ ।
हरेरनुग्रहान्नूनमनश्चोपरि नापतत् ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः "यो बालक (कृष्ण) बालकघातिनी पुतनाको हातबाट बल्लतल्ल बच्यो । भगवान्कै कृपाले गर्दा मात्र गाडा पल्टिँदा पनि यसलाई केही भएन" ।। २४ ।।
चक्रवातेन नीतोऽयं दैत्येन विपदं वियत् ।
शिलायां पतितस्तत्र परित्रातः सुरेश्वरैः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः "आँधीको रूपमा आएको दैत्य (तृणावर्त) ले यसलाई आकाशमा लगेर ठूलो संकटमा पारेको थियो, तर ढुङ्गामा खस्दा पनि देवताहरूले नै यसको रक्षा गरे" ।। २५ ।।
यन्न म्रियेत द्रुमयोरन्तरं प्राप्य बालकः ।
असावन्यतमो वापि तदप्यच्युतरक्षणम् ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः "ती दुई ठूला रुखका बीचमा च्यापिँदा पनि यो बालक र अरु कोही पनि मरेनन्, यो पनि भगवान्कै रक्षा हो भन्ने बुझ्नुपर्छ" ।। २६ ।।
यावदौत्पातिकोऽरिष्टो व्रजं नाभिभवेदितः ।
तावद् बालानुपादाय यास्यामोऽन्यत्र सानुगाः ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः "त्यसैले, अर्को कुनै ठूलो अनिष्ट हुनुभन्दा पहिले नै हामी हाम्रा बालक र परिवारका साथ यहाँबाट अन्यत्र जाऔँ" ।। २७ ।।
वनं वृन्दावनं नाम पशव्यं नवकाननम् ।
गोपगोपीगवां सेव्यं पुण्याद्रितृणवीरुधम् ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः "वृन्दावन नामको एउटा नयाँ वन छ, जुन पशुहरूका लागि प्रशस्त घाँसपात भएको र सुरक्षित छ । त्यो ठाउँ गोप-गोपिनी र गाईहरूका लागि बस्न योग्य हुनुका साथै पवित्र पर्वत र लताहरूले युक्त छ" ।। २८ ।।
तत्तत्राद्यैव यास्यामः शकटान् युङ्क्त मा चिरम् ।
गोधनयाग्रतो यान्तु भवतां यदि रोचते ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः "यदि तपाईंहरूलाई मेरो सल्लाह उचित लाग्छ भने आजै ढिला नगरी गाडा तयार गरौँ र गाईबस्तुलाई अगाडि लगाएर त्यसतर्फ प्रस्थान गरौँ" ।। २९ ।।
तच्छ्रुत्वैकधियो गोपाः साधु साध्विति वादिनः ।
व्रजान् स्वान् स्वान् समायुज्य ययू रूढपरिच्छदाः ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः उपनन्दको कुरा सुनेर सबै गोपहरूले "धेरै राम्रो, धेरै राम्रो" भन्दै समर्थन जनाए । त्यसपछि उनीहरूले आफ्ना सरसामान गाडामा लादेर वृन्दावनतर्फ लागे ।। ३० ।।
वृद्धान् बालान् स्त्रियो राजन् सर्वोपकरणानि च ।
अनःस्वारोप्य गोपाला यत्ता आत्तशरासनाः ॥ ३१ ॥
गोधनानि पुरस्कृत्य शृङ्गाण्यापूर्य सर्वतः ।
तूर्यघोषेण महता ययुः सहपुरोहिताः ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन् ! बूढाबूढी, केटाकेटी, महिला र घरायसी सामानहरू गाडामा राखेर, हातमा धनुष-बाण लिएका गोपहरूले गाईबस्तुलाई अगाडि लगाए । उनीहरूले चारैतिर सिङ र तुरही बजाउँदै पुरोहितका साथमा प्रस्थान गरे ।। ३१–३२ ।।
गोप्यो रूढरथा नूत्नःकुचकुंकुमकान्तयः ।
कृष्णलीला जगुः प्रीत्या निष्ककण्ठ्यः सुवाससः ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः राम्रा लुगा र गहना पहिरिएका गोपिनीहरूले रथमा चढेर अत्यन्त प्रेमपूर्वक श्रीकृष्णका लीलाहरूको गान गर्न थाले ।। ३३ ।।
तथा यशोदारोहिण्यावेकं शकटमास्थिते ।
रेजतुः कृष्णरामाभ्यां तत्कथाश्रवणोत्सुके ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः यशोदा र रोहिणी पनि एउटै गाडामा बसेका थिए । श्रीकृष्ण र बलरामका बाल-लीलाका कुराहरू सुन्दै उनीहरू निकै सुशोभित देखिन्थे ।। ३४ ।।
वृन्दावनं संप्रविश्य सर्वकालसुखावहम् ।
तत्र चक्रुर्व्रजावासं शकटैरर्धचन्द्रवत् ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः सबै ऋतुमा सुख दिने वृन्दावनमा प्रवेश गरेपछि उनीहरूले आफ्ना गाडाहरूलाई अर्धचन्द्राकार रूपमा घेरा हालेर अस्थायी बस्ती (व्रज) बसाए ।। ३५ ।।
वृन्दावनं गोवर्धनं यमुनापुलिनानि च ।
वीक्ष्यासीदुत्तमा प्रीती राममाधवयोर्नृप ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे परीक्षित् ! वृन्दावनको हरियाली, गोवर्धन पर्वत र यमुनाको सुन्दर बालुवा भएको तट देखेर श्रीकृष्ण र बलराम अत्यन्त प्रसन्न हुनुभयो ।। ३६ ।।
एवं व्रजौकसां प्रीतिं यच्छन्तौ बालचेष्टितैः ।
कलवाक्यैः स्वकालेन वत्सपालौ बभूवतुः ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी आफ्ना बाल-लीला र मधुर बोलीद्वारा व्रजवासीहरूलाई आनन्द दिँदै समयक्रममा श्रीकृष्ण र बलराम बाच्छा चराउने गोठालो बन्नुभयो ।। ३७ ।।
अविदूरे व्रजभुवः सह गोपालदारकैः ।
चारयामासतुर्वत्सान् नानाक्रीडापरिच्छदाः ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँहरू साथीहरूसँग मिलेर बस्ती नजिकैका वनहरूमा बाच्छाहरू चराउन र विभिन्न खेलहरू खेल्न थाल्नुभयो ।। ३८ ।।
क्वचिद् वादयतो वेणुं क्षेपणैः क्षिपतः क्वचित् ।
क्वचित् पादैः किङ्किणीभिः क्वचित् कृत्रिमगोवृषैः ॥ ३९ ॥
वृषायमाणौ नर्दन्तौ युयुधाते परस्परम् ।
अनुकृत्य रुतैर्जन्तूंश्चेरतुः प्राकृतौ यथा ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः कहिले बाँसुरी बजाउँदै, कहिले गुलेलीले ढुङ्गा हान्दै, कहिले गोडाका घुँघरू बजाउँदै त कहिले कृत्रिम साँढे बनेर उहाँहरू खेल्नुहुन्थ्यो । कहिलेकाहीँ त साँढेझैँ गर्जँदै एक-आपसमा जुध्ने र विभिन्न पशुपन्छीको आवाज निकाल्दै साधारण बालकझैँ विहार गर्नुहुन्थ्यो ।। ३९–४० ।।
कदाचिद् यमुनातीरे वत्सांश्चारयतोः स्वकैः ।
वयस्यैः कृष्णबलयोर्जिघांसुर्दैत्य आगमत् ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः एक दिन कृष्ण र बलराम यमुना किनारमा बाच्छाहरू चराउँदै गर्दा उहाँहरूलाई मार्ने इच्छाले एक दैत्य (वत्सासुर) त्यहाँ आयो ।। ४१ ।।
तं वत्सरूपिणं वीक्ष्य वत्सयूथगतं हरिः ।
दर्शयन् बलदेवाय शनैर्मुग्ध इवासदत् ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः बाच्छाको रूप धारण गरेर बथानमा मिसिएको त्यस दैत्यलाई श्रीकृष्णले चिन्नुभयो । उहाँले बलरामलाई इसारा गर्नुभयो र केही थाहा नपाएझैँ गरी बिस्तारै त्यसको नजिक जानुभयो ।। ४२ ।।
गृहीत्वापरपादाभ्यां सहलाङ्गूलमच्युतः ।
भ्रामयित्वा कपित्थाग्रे प्राहिणोद् गतजीवितम् ।
स कपित्थैर्महाकायः पात्यमानैः पपात ह ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः अच्युत श्रीकृष्णले त्यसको पुच्छर र पछिल्ला दुई खुट्टा समातेर जोडले आकाशमा घुमाउनुभयो र कपित्थ (बेल जस्तै फल फल्ने रुख) को फेदमा पछारिदिनुभयो । त्यो विशालकाय दैत्य रुखका फलहरू झार्दै मरेर भुइँमा खस्यो ।। ४३ ।।
तं वीक्ष्य विस्मिता बालाः शशंसुः साधु साध्विति ।
देवाश्च परिसन्तुष्टा बभूवुः पुष्पवर्षिणः ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः यो अद्भुत दृश्य देखेर साथीहरूले "वाह वाह ! धेरै राम्रो" भन्दै श्रीकृष्णको प्रशंसा गरे । आकाशबाट देवताहरूले पनि प्रसन्न भएर पुष्पवृष्टि गरे ।। ४४ ।।
तौ वत्सपालकौ भूत्वा सर्वलोकैकपालकौ ।
सप्रातराशौ गोवत्सांश्चारयन्तौ विचेरतुः ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः समस्त लोकका रक्षक भएर पनि गोठालो बन्नुभएका ती दुई दाजुभाइ बिहानको खाजा (कलेवा) साथमा लिएर बाच्छाहरू चराउँदै वन-वन डुल्नुहुन्थ्यो ।। ४५ ।।
स्वं स्वं वत्सकुलं सर्वे पाययिष्यन्त एकदा ।
गत्वा जलाशयाभ्याशं पाययित्वा पपुर्जलम् ॥ ४६ ॥
नेपाली भावानुवादः एक दिन सबै गोठालोहरूले बाच्छाहरूलाई पानी पियाउन एउटा जलाशयको किनारमा लगे । बाच्छाहरूलाई पानी पियाएपछि उनीहरूले आफैँ पनि पानी पिए ।। ४६ ।।
ते तत्र ददृशुर्बाला महासत्त्वमवस्थितम् ।
तत्रसुर्वज्रनिर्भिन्नं गिरेः शृङ्गमिव च्युतम् ॥ ४७ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ उनीहरूले एउटा विशाल र अनौठो प्राणी देखे, जुन इन्द्रको वज्रले काटिएर खसेको पर्वतको टाकुरा जस्तै देखिन्थ्यो । त्यसलाई देखेर बालकहरू निकै डराए ।। ४७ ।।
स वै बको नाम महानसुरो बकरूपधृक् ।
आगत्य सहसा कृष्णं तीक्ष्णतुण्डोऽग्रसद् बली ॥ ४८ ॥
नेपाली भावानुवादः बकुल्लाको रूप धारण गरेको त्यो बकासुर नामको शक्तिशाली दैत्यले एक्कासि आएर आफ्नो तिखो चुच्चोले श्रीकृष्णलाई निलिदियो ।। ४८ ।।
कृष्णं महाबकग्रस्तं दृष्ट्वा रामादयोऽर्भकाः ।
बभूवुरिन्द्रियाणीव विना प्राणं विचेतसः ॥ ४९ ॥
नेपाली भावानुवादः विशाल बकुल्लाले श्रीकृष्णलाई निलेको देखेर बलराम र अन्य बालकहरू प्राणविहीन शरीरका इन्द्रियहरू झैँ चेतनाहीन र स्तब्ध भए ।। ४९ ।।
(मिश्र)
तं तालुमूलं प्रदहन्तमग्निवद्
नन्दादयः समागम्य व्रजकार्यममन्त्रयन् ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः बृहद्वन (गोकुल) मा पटक-पटक ठूला उत्पात र संकटहरू आइलागेपछि नन्दबाबा लगायत वृद्ध गोपहरू भेला भएर व्रजको सुरक्षाका बारेमा छलफल गर्न थाले ।। २१ ।।
तत्रोपनन्दनामाऽऽह गोपो ज्ञानवयोऽधिकः ।
देशकालार्थतत्त्वज्ञः प्रियकृद् रामकृष्णयोः ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस भेलामा ज्ञान र उमेर दुवैमा जेठा, देश-कालका ज्ञाता एवं राम-कृष्णका हितैषी उपनन्द नामक गोपले भने ।। २२ ।।
उत्थातव्यमितोऽस्माभिर्गोकुलस्य हितैषिभिः ।
आयान्त्यत्र महोत्पाता बालानां नाशहेतवः ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः "हामी गोकुलको भलो चाहनेहरूले अब यो ठाउँ छोड्नुपर्छ । यहाँ बालकहरूको ज्यान लिने खालका भयानक संकटहरू बारम्बार आइरहेका छन्" ।। २३ ।।
मुक्तः कथञ्चिद् राक्षस्या बालघ्न्या बालको ह्यसौ ।
हरेरनुग्रहान्नूनमनश्चोपरि नापतत् ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः "यो बालक (कृष्ण) बालकघातिनी पुतनाको हातबाट बल्लतल्ल बच्यो । भगवान्कै कृपाले गर्दा मात्र गाडा पल्टिँदा पनि यसलाई केही भएन" ।। २४ ।।
चक्रवातेन नीतोऽयं दैत्येन विपदं वियत् ।
शिलायां पतितस्तत्र परित्रातः सुरेश्वरैः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः "आँधीको रूपमा आएको दैत्य (तृणावर्त) ले यसलाई आकाशमा लगेर ठूलो संकटमा पारेको थियो, तर ढुङ्गामा खस्दा पनि देवताहरूले नै यसको रक्षा गरे" ।। २५ ।।
यन्न म्रियेत द्रुमयोरन्तरं प्राप्य बालकः ।
असावन्यतमो वापि तदप्यच्युतरक्षणम् ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः "ती दुई ठूला रुखका बीचमा च्यापिँदा पनि यो बालक र अरु कोही पनि मरेनन्, यो पनि भगवान्कै रक्षा हो भन्ने बुझ्नुपर्छ" ।। २६ ।।
यावदौत्पातिकोऽरिष्टो व्रजं नाभिभवेदितः ।
तावद् बालानुपादाय यास्यामोऽन्यत्र सानुगाः ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः "त्यसैले, अर्को कुनै ठूलो अनिष्ट हुनुभन्दा पहिले नै हामी हाम्रा बालक र परिवारका साथ यहाँबाट अन्यत्र जाऔँ" ।। २७ ।।
वनं वृन्दावनं नाम पशव्यं नवकाननम् ।
गोपगोपीगवां सेव्यं पुण्याद्रितृणवीरुधम् ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः "वृन्दावन नामको एउटा नयाँ वन छ, जुन पशुहरूका लागि प्रशस्त घाँसपात भएको र सुरक्षित छ । त्यो ठाउँ गोप-गोपिनी र गाईहरूका लागि बस्न योग्य हुनुका साथै पवित्र पर्वत र लताहरूले युक्त छ" ।। २८ ।।
तत्तत्राद्यैव यास्यामः शकटान् युङ्क्त मा चिरम् ।
गोधनयाग्रतो यान्तु भवतां यदि रोचते ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः "यदि तपाईंहरूलाई मेरो सल्लाह उचित लाग्छ भने आजै ढिला नगरी गाडा तयार गरौँ र गाईबस्तुलाई अगाडि लगाएर त्यसतर्फ प्रस्थान गरौँ" ।। २९ ।।
तच्छ्रुत्वैकधियो गोपाः साधु साध्विति वादिनः ।
व्रजान् स्वान् स्वान् समायुज्य ययू रूढपरिच्छदाः ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः उपनन्दको कुरा सुनेर सबै गोपहरूले "धेरै राम्रो, धेरै राम्रो" भन्दै समर्थन जनाए । त्यसपछि उनीहरूले आफ्ना सरसामान गाडामा लादेर वृन्दावनतर्फ लागे ।। ३० ।।
वृद्धान् बालान् स्त्रियो राजन् सर्वोपकरणानि च ।
अनःस्वारोप्य गोपाला यत्ता आत्तशरासनाः ॥ ३१ ॥
गोधनानि पुरस्कृत्य शृङ्गाण्यापूर्य सर्वतः ।
तूर्यघोषेण महता ययुः सहपुरोहिताः ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन् ! बूढाबूढी, केटाकेटी, महिला र घरायसी सामानहरू गाडामा राखेर, हातमा धनुष-बाण लिएका गोपहरूले गाईबस्तुलाई अगाडि लगाए । उनीहरूले चारैतिर सिङ र तुरही बजाउँदै पुरोहितका साथमा प्रस्थान गरे ।। ३१–३२ ।।
गोप्यो रूढरथा नूत्नःकुचकुंकुमकान्तयः ।
कृष्णलीला जगुः प्रीत्या निष्ककण्ठ्यः सुवाससः ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः राम्रा लुगा र गहना पहिरिएका गोपिनीहरूले रथमा चढेर अत्यन्त प्रेमपूर्वक श्रीकृष्णका लीलाहरूको गान गर्न थाले ।। ३३ ।।
तथा यशोदारोहिण्यावेकं शकटमास्थिते ।
रेजतुः कृष्णरामाभ्यां तत्कथाश्रवणोत्सुके ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः यशोदा र रोहिणी पनि एउटै गाडामा बसेका थिए । श्रीकृष्ण र बलरामका बाल-लीलाका कुराहरू सुन्दै उनीहरू निकै सुशोभित देखिन्थे ।। ३४ ।।
वृन्दावनं संप्रविश्य सर्वकालसुखावहम् ।
तत्र चक्रुर्व्रजावासं शकटैरर्धचन्द्रवत् ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः सबै ऋतुमा सुख दिने वृन्दावनमा प्रवेश गरेपछि उनीहरूले आफ्ना गाडाहरूलाई अर्धचन्द्राकार रूपमा घेरा हालेर अस्थायी बस्ती (व्रज) बसाए ।। ३५ ।।
वृन्दावनं गोवर्धनं यमुनापुलिनानि च ।
वीक्ष्यासीदुत्तमा प्रीती राममाधवयोर्नृप ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे परीक्षित् ! वृन्दावनको हरियाली, गोवर्धन पर्वत र यमुनाको सुन्दर बालुवा भएको तट देखेर श्रीकृष्ण र बलराम अत्यन्त प्रसन्न हुनुभयो ।। ३६ ।।
एवं व्रजौकसां प्रीतिं यच्छन्तौ बालचेष्टितैः ।
कलवाक्यैः स्वकालेन वत्सपालौ बभूवतुः ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी आफ्ना बाल-लीला र मधुर बोलीद्वारा व्रजवासीहरूलाई आनन्द दिँदै समयक्रममा श्रीकृष्ण र बलराम बाच्छा चराउने गोठालो बन्नुभयो ।। ३७ ।।
अविदूरे व्रजभुवः सह गोपालदारकैः ।
चारयामासतुर्वत्सान् नानाक्रीडापरिच्छदाः ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँहरू साथीहरूसँग मिलेर बस्ती नजिकैका वनहरूमा बाच्छाहरू चराउन र विभिन्न खेलहरू खेल्न थाल्नुभयो ।। ३८ ।।
क्वचिद् वादयतो वेणुं क्षेपणैः क्षिपतः क्वचित् ।
क्वचित् पादैः किङ्किणीभिः क्वचित् कृत्रिमगोवृषैः ॥ ३९ ॥
वृषायमाणौ नर्दन्तौ युयुधाते परस्परम् ।
अनुकृत्य रुतैर्जन्तूंश्चेरतुः प्राकृतौ यथा ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः कहिले बाँसुरी बजाउँदै, कहिले गुलेलीले ढुङ्गा हान्दै, कहिले गोडाका घुँघरू बजाउँदै त कहिले कृत्रिम साँढे बनेर उहाँहरू खेल्नुहुन्थ्यो । कहिलेकाहीँ त साँढेझैँ गर्जँदै एक-आपसमा जुध्ने र विभिन्न पशुपन्छीको आवाज निकाल्दै साधारण बालकझैँ विहार गर्नुहुन्थ्यो ।। ३९–४० ।।
कदाचिद् यमुनातीरे वत्सांश्चारयतोः स्वकैः ।
वयस्यैः कृष्णबलयोर्जिघांसुर्दैत्य आगमत् ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः एक दिन कृष्ण र बलराम यमुना किनारमा बाच्छाहरू चराउँदै गर्दा उहाँहरूलाई मार्ने इच्छाले एक दैत्य (वत्सासुर) त्यहाँ आयो ।। ४१ ।।
तं वत्सरूपिणं वीक्ष्य वत्सयूथगतं हरिः ।
दर्शयन् बलदेवाय शनैर्मुग्ध इवासदत् ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः बाच्छाको रूप धारण गरेर बथानमा मिसिएको त्यस दैत्यलाई श्रीकृष्णले चिन्नुभयो । उहाँले बलरामलाई इसारा गर्नुभयो र केही थाहा नपाएझैँ गरी बिस्तारै त्यसको नजिक जानुभयो ।। ४२ ।।
गृहीत्वापरपादाभ्यां सहलाङ्गूलमच्युतः ।
भ्रामयित्वा कपित्थाग्रे प्राहिणोद् गतजीवितम् ।
स कपित्थैर्महाकायः पात्यमानैः पपात ह ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः अच्युत श्रीकृष्णले त्यसको पुच्छर र पछिल्ला दुई खुट्टा समातेर जोडले आकाशमा घुमाउनुभयो र कपित्थ (बेल जस्तै फल फल्ने रुख) को फेदमा पछारिदिनुभयो । त्यो विशालकाय दैत्य रुखका फलहरू झार्दै मरेर भुइँमा खस्यो ।। ४३ ।।
तं वीक्ष्य विस्मिता बालाः शशंसुः साधु साध्विति ।
देवाश्च परिसन्तुष्टा बभूवुः पुष्पवर्षिणः ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः यो अद्भुत दृश्य देखेर साथीहरूले "वाह वाह ! धेरै राम्रो" भन्दै श्रीकृष्णको प्रशंसा गरे । आकाशबाट देवताहरूले पनि प्रसन्न भएर पुष्पवृष्टि गरे ।। ४४ ।।
तौ वत्सपालकौ भूत्वा सर्वलोकैकपालकौ ।
सप्रातराशौ गोवत्सांश्चारयन्तौ विचेरतुः ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः समस्त लोकका रक्षक भएर पनि गोठालो बन्नुभएका ती दुई दाजुभाइ बिहानको खाजा (कलेवा) साथमा लिएर बाच्छाहरू चराउँदै वन-वन डुल्नुहुन्थ्यो ।। ४५ ।।
स्वं स्वं वत्सकुलं सर्वे पाययिष्यन्त एकदा ।
गत्वा जलाशयाभ्याशं पाययित्वा पपुर्जलम् ॥ ४६ ॥
नेपाली भावानुवादः एक दिन सबै गोठालोहरूले बाच्छाहरूलाई पानी पियाउन एउटा जलाशयको किनारमा लगे । बाच्छाहरूलाई पानी पियाएपछि उनीहरूले आफैँ पनि पानी पिए ।। ४६ ।।
ते तत्र ददृशुर्बाला महासत्त्वमवस्थितम् ।
तत्रसुर्वज्रनिर्भिन्नं गिरेः शृङ्गमिव च्युतम् ॥ ४७ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ उनीहरूले एउटा विशाल र अनौठो प्राणी देखे, जुन इन्द्रको वज्रले काटिएर खसेको पर्वतको टाकुरा जस्तै देखिन्थ्यो । त्यसलाई देखेर बालकहरू निकै डराए ।। ४७ ।।
स वै बको नाम महानसुरो बकरूपधृक् ।
आगत्य सहसा कृष्णं तीक्ष्णतुण्डोऽग्रसद् बली ॥ ४८ ॥
नेपाली भावानुवादः बकुल्लाको रूप धारण गरेको त्यो बकासुर नामको शक्तिशाली दैत्यले एक्कासि आएर आफ्नो तिखो चुच्चोले श्रीकृष्णलाई निलिदियो ।। ४८ ।।
कृष्णं महाबकग्रस्तं दृष्ट्वा रामादयोऽर्भकाः ।
बभूवुरिन्द्रियाणीव विना प्राणं विचेतसः ॥ ४९ ॥
नेपाली भावानुवादः विशाल बकुल्लाले श्रीकृष्णलाई निलेको देखेर बलराम र अन्य बालकहरू प्राणविहीन शरीरका इन्द्रियहरू झैँ चेतनाहीन र स्तब्ध भए ।। ४९ ।।
(मिश्र)
तं तालुमूलं प्रदहन्तमग्निवद्
गोपालसूनुं पितरं जगद्गुतरोः ।
चच्छर्द सद्योऽतिरुषाक्षतं बक–
चच्छर्द सद्योऽतिरुषाक्षतं बक–
स्तुण्डेन हन्तुं पुनरभ्यपद्यत ॥ ५० ॥
तमापतन्तं स निगृह्य तुण्डयो–
र्दोर्भ्यां बकं कंससखं सतां पतिः ।
पश्यत्सु बालेषु ददार लीलया
मुदावहो वीरणवद् दिवौकसाम् ॥ ५१ ॥
नेपाली भावानुवादः आफूतिर झम्टिन आउँदै गरेको कसंको साथी बकासुरलाई सज्जनका रक्षक श्रीकृष्णले दुवै हातले समातेर, सबै बालकहरूका सामुन्ने सजिलै दुई फ्याक पारिदिनुभयो । यो देखेर आकाशमा रहेका देवताहरू निकै खुसी भए ।। ५१ ।।
तदा बकारिं सुरलोकवासिनः
समाकिरन् नन्दनमल्लिकादिभिः ।
समीडिरे चानकशङ्खसंस्तवै–
स्तद्वीक्ष्य गोपालसुता विसिस्मिरे ॥ ५२ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यतिबेला देवताहरूले नन्दन वनका चमेली आदि फूलहरू बर्साउँदै, शङ्ख र नगरा बजाएर भगवान्को स्तुति गरे । यो देखेर गोपाल बालकहरू छक्क परे ।। ५२ ।।
मुक्तं बकास्यादुपलभ्य बालका
रामादयः प्राणमिवेन्द्रियो गणः ।
स्थानागतं तं परिरभ्य निर्वृताः
प्रणीय वत्सान् व्रजमेत्य तज्जगुः ॥ ५३ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीकृष्णलाई बकुल्लाको मुखबाट सकुशल फर्केको देखेपछि, अघि चेतना हराएका बालकहरूमा प्राण फर्किए झैँ भयो । उनीहरूले कृष्णलाई अँगालो हाले र साँझ परेपछि बाच्छाहरूलाई लिएर गाउँ फर्किए । त्यहाँ उनीहरूले बकासुर वधको कथा सुनाए ।। ५३ ।।
(अनुष्टुप्)
श्रुत्वा तद् विस्मिता गोपा गोप्यश्चातिप्रियादृताः ।
प्रेत्यागतमिवौत्सुक्यादैक्षन्त तृषितेक्षणाः ॥ ५४ ॥
नेपाली भावानुवादः यो कुरा सुनेर सबै गोप-गोपिनीहरू छक्क परे । उनीहरूले श्रीकृष्णलाई मृत्युको मुखबाट फर्केको ठानेर निकै प्रेम र आदरका साथ हेरिरहे ।। ५४ ।।
अहो बतास्य बालस्य बहवो मृत्यवोऽभवन् ।
अप्यासीद् विप्रियं तेषां कृतं पूर्वं यतो भयम् ॥ ५५ ॥
अथाप्यभिभवन्त्येनं नैव ते घोरदर्शनाः ।
जिघांसयैनमासाद्य नश्यन्त्यग्नौ पतङ्गवत् ॥ ५६ ॥
नेपाली भावानुवादः उनीहरू आपसमा भन्न थाले– "अहो ! यो बालकका लागि कति धेरै मृत्युका कारणहरू आए । जसले यसलाई मार्न खोजे, उनीहरुकै सर्वनाश भयो । ती भयानक असुरहरू यसलाई मार्न त आउँछन् तर आगोमा परेको पुतली झैँ आफैँ भष्म भएर जान्छन्" ।। ५५–५६ ।।
अहो ब्रह्मविदां वाचो नासत्याः सन्ति कर्हिचित् ।
गर्गो यदाह भगवानन्वभावि तथैव तत् ॥ ५७ ॥
नेपाली भावानुवादः "सत्य हो, ब्रह्मज्ञानी महात्माहरूका वचन कहिल्यै झुटा हुँदैनन् । भगवान् गर्गाचार्यले जे-जे भविष्यवाणी गर्नुभएको थियो, ती सबै अहिले अक्षरशः सत्य सावित भइरहेका छन्" ।। ५७ ।।
इति नन्दादयो गोपाः कृष्णरामकथां मुदा ।
कुर्वन्तो रममाणाश्च नाविन्दन् भववेदनाम् ॥ ५८ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी नन्दबाबा लगायत गोपहरू श्रीकृष्ण र बलरामका कथाहरू गरेर यति धेरै रमाउँथे कि उनीहरूलाई संसारका दुःख-कष्टहरूको अलिकति पनि महसुस हुँदैनथ्यो ।। ५८ ।।
एवं विहारैः कौमारैः कौमारं जहतुर्व्रजे ।
निलायनैः सेतुबन्धैर्मर्कटोत्प्लवनादिभिः ॥ ५९ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी श्रीकृष्ण र बलरामले कहिले लुकामारी खेलेर, कहिले पुल बनाएर त कहिले बाँदर झैँ उफ्रिएर आफ्ना विभिन्न बाल-लीलाहरूद्वारा व्रजमा आफ्नो बाल्यकाल बिताउनुभयो ।। ५९ ।।
तमापतन्तं स निगृह्य तुण्डयो–
र्दोर्भ्यां बकं कंससखं सतां पतिः ।
पश्यत्सु बालेषु ददार लीलया
मुदावहो वीरणवद् दिवौकसाम् ॥ ५१ ॥
नेपाली भावानुवादः आफूतिर झम्टिन आउँदै गरेको कसंको साथी बकासुरलाई सज्जनका रक्षक श्रीकृष्णले दुवै हातले समातेर, सबै बालकहरूका सामुन्ने सजिलै दुई फ्याक पारिदिनुभयो । यो देखेर आकाशमा रहेका देवताहरू निकै खुसी भए ।। ५१ ।।
तदा बकारिं सुरलोकवासिनः
समाकिरन् नन्दनमल्लिकादिभिः ।
समीडिरे चानकशङ्खसंस्तवै–
स्तद्वीक्ष्य गोपालसुता विसिस्मिरे ॥ ५२ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यतिबेला देवताहरूले नन्दन वनका चमेली आदि फूलहरू बर्साउँदै, शङ्ख र नगरा बजाएर भगवान्को स्तुति गरे । यो देखेर गोपाल बालकहरू छक्क परे ।। ५२ ।।
मुक्तं बकास्यादुपलभ्य बालका
रामादयः प्राणमिवेन्द्रियो गणः ।
स्थानागतं तं परिरभ्य निर्वृताः
प्रणीय वत्सान् व्रजमेत्य तज्जगुः ॥ ५३ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीकृष्णलाई बकुल्लाको मुखबाट सकुशल फर्केको देखेपछि, अघि चेतना हराएका बालकहरूमा प्राण फर्किए झैँ भयो । उनीहरूले कृष्णलाई अँगालो हाले र साँझ परेपछि बाच्छाहरूलाई लिएर गाउँ फर्किए । त्यहाँ उनीहरूले बकासुर वधको कथा सुनाए ।। ५३ ।।
(अनुष्टुप्)
श्रुत्वा तद् विस्मिता गोपा गोप्यश्चातिप्रियादृताः ।
प्रेत्यागतमिवौत्सुक्यादैक्षन्त तृषितेक्षणाः ॥ ५४ ॥
नेपाली भावानुवादः यो कुरा सुनेर सबै गोप-गोपिनीहरू छक्क परे । उनीहरूले श्रीकृष्णलाई मृत्युको मुखबाट फर्केको ठानेर निकै प्रेम र आदरका साथ हेरिरहे ।। ५४ ।।
अहो बतास्य बालस्य बहवो मृत्यवोऽभवन् ।
अप्यासीद् विप्रियं तेषां कृतं पूर्वं यतो भयम् ॥ ५५ ॥
अथाप्यभिभवन्त्येनं नैव ते घोरदर्शनाः ।
जिघांसयैनमासाद्य नश्यन्त्यग्नौ पतङ्गवत् ॥ ५६ ॥
नेपाली भावानुवादः उनीहरू आपसमा भन्न थाले– "अहो ! यो बालकका लागि कति धेरै मृत्युका कारणहरू आए । जसले यसलाई मार्न खोजे, उनीहरुकै सर्वनाश भयो । ती भयानक असुरहरू यसलाई मार्न त आउँछन् तर आगोमा परेको पुतली झैँ आफैँ भष्म भएर जान्छन्" ।। ५५–५६ ।।
अहो ब्रह्मविदां वाचो नासत्याः सन्ति कर्हिचित् ।
गर्गो यदाह भगवानन्वभावि तथैव तत् ॥ ५७ ॥
नेपाली भावानुवादः "सत्य हो, ब्रह्मज्ञानी महात्माहरूका वचन कहिल्यै झुटा हुँदैनन् । भगवान् गर्गाचार्यले जे-जे भविष्यवाणी गर्नुभएको थियो, ती सबै अहिले अक्षरशः सत्य सावित भइरहेका छन्" ।। ५७ ।।
इति नन्दादयो गोपाः कृष्णरामकथां मुदा ।
कुर्वन्तो रममाणाश्च नाविन्दन् भववेदनाम् ॥ ५८ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी नन्दबाबा लगायत गोपहरू श्रीकृष्ण र बलरामका कथाहरू गरेर यति धेरै रमाउँथे कि उनीहरूलाई संसारका दुःख-कष्टहरूको अलिकति पनि महसुस हुँदैनथ्यो ।। ५८ ।।
एवं विहारैः कौमारैः कौमारं जहतुर्व्रजे ।
निलायनैः सेतुबन्धैर्मर्कटोत्प्लवनादिभिः ॥ ५९ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी श्रीकृष्ण र बलरामले कहिले लुकामारी खेलेर, कहिले पुल बनाएर त कहिले बाँदर झैँ उफ्रिएर आफ्ना विभिन्न बाल-लीलाहरूद्वारा व्रजमा आफ्नो बाल्यकाल बिताउनुभयो ।। ५९ ।।
इति
श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे पूर्वार्धे
एकादशोऽध्यायः ॥ ११ ॥
🌸
••••••••••
🌸
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवत महापुराणको दशम स्कन्ध अन्तर्गत एघारौँ अध्यायमा भगवान् श्रीकृष्णका बाल्यकालका अत्यन्त मनमोहक र वीरतापूर्ण लीलाहरूको वर्णन गरिएको छ । अध्यायको प्रारम्भमा यमलार्जुन वृक्ष ढलेको आवाज सुनेर नन्दबाबा लगायतका गोपहरू डराउँदै घटनास्थलमा पुग्छन् । त्यहाँ बालक कृष्णलाई ओखलमा बाँधिएको र दुई विशाल वृक्षहरू भुइँमा ढलेको देख्दा उनीहरू अचम्मित हुन्छन् । केही बालकहरूले कृष्णले नै ती वृक्ष ढालेको बताए पनि गोपहरुलाई यति सानो बालकले त्यस्तो काम गर्यो होला भन्ने पत्यार लाग्दैन । नन्दबाबाले स्नेहपूर्वक कृष्णको बन्धन खोलिदिनुहुन्छ । यस अध्यायमा भगवान् भक्तको कसरी अधीनमा रहनुहुन्छ भन्ने कुरालाई गोपीहरूको इशारामा कृष्ण नाच्ने र गाउने प्रसङ्गले पुष्टि गरेको छ । अर्कोतर्फ, एक फल बेच्ने महिलालाई अञ्जुलीभरि रत्न दिएर भगवान्को उदारता र ऐश्वर्य पनि प्रकट गरिएको छ । गोकुलमा बारम्बार असुरहरूको आक्रमण र प्राकृतिक उत्पातहरू हुन थालेपछि उपनन्द नामक वृद्ध गोपको सल्लाहमा सबै व्रजवासीहरू सुरक्षित स्थान वृन्दावनतर्फ प्रस्थान गर्छन् । वृन्दावनको प्राकृतिक सौन्दर्यले कृष्ण र बलरामलाई मोहित बनाउँछ र उनीहरू त्यहाँ बाच्छा चराउने गोठालो (वत्सपाल) बन्नुहुन्छ । यसै क्रममा बाच्छाको रूप लिएर आएको वत्सासुर र विशाल बकुल्लाको रूपमा आएको बकासुरको कृष्णले वध गर्नुहुन्छ । यी घटनाहरूले श्रीकृष्णको असाधारण शक्तिको परिचय दिन्छन् भने व्रजवासीहरूमा गर्गाचार्यको भविष्यवाणीप्रति विश्वास अझ प्रगाढ हुन्छ । अन्त्यमा, सम्पूर्ण व्रजवासीहरू कृष्णका कथा र लीलामा मग्न भएर संसारका सबै दुःख भुल्छन् र आनन्दमय जीवन बिताउँछन् भन्ने कुरा यस अध्यायको मुख्य सार हो ।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायले भगवान् र भक्तबीचको सम्बन्धको गहिरो दार्शनिक रहस्य उद्घाटन गरेको छ । पहिलो कुरा, भगवान् 'भक्तवत्सल' हुनुहुन्छ, अर्थात् उहाँ आफ्ना प्रेमी भक्तहरूको अधीनमा रहनुहुन्छ, जसलाई श्रीकृष्णले गोपीहरूको इशारामा नाचेर प्रमाणित गर्नुभएको छ । अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष भनेको भगवान्को 'सर्वफलप्रदाता' स्वरूप हो, जहाँ सामान्य श्रद्धाले अर्पण गरिएको वस्तुलाई उहाँले अनन्त गुणाले फिर्ता दिनुहुन्छ । वत्सासुर र बकासुर जस्ता असुरहरूको वधले मानव मनभित्र रहेका काम, क्रोध र लोभ जस्ता पाशविक प्रवृत्तिहरूको अन्त्य गर्न ईश्वरीय चेतनाको आवश्यकता पर्छ भन्ने सङ्केत गर्दछ । वृन्दावनको प्रस्थानले जीव सधैँ अशान्ति (गोकुलका उत्पात) बाट शान्ति र आनन्द (वृन्दावन) तर्फ उन्मुख हुनुपर्छ भन्ने सन्देश दिन्छ । भौतिक रूपमा बालक देखिए पनि श्रीकृष्णले गर्ने दिव्य कर्महरूले 'माया' को पर्दाले छोपिएको ईश्वरीय सत्तालाई चिन्न सिकाउँछन् । अन्त्यमा, श्रीकृष्णको भक्तिमा मग्न हुनु नै संसारका 'भववेदना' वा दुःखहरूबाट मुक्ति पाउने एकमात्र सहज मार्ग हो भन्ने यसको मूल दर्शन हो ।
No comments:
Post a Comment