श्रीमद्भागवत महापुराण
प्रथमः स्कन्धः - दशमोऽध्यायः
शौनक उवाच -
हत्वा स्वरिक्थस्पृध आततायिनो
युधिष्ठिरो धर्मभृतां वरिष्ठः ।
सहानुजैः प्रत्यवरुद्धभोजनः
कथं प्रवृत्तः किमकारषीत्ततः ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः शौनकजीले सोध्नुभयो— "धार्मिक शिरोमणि महाराज युधिष्ठिरले आफ्नो पैतृक सम्पत्ति हडप्न खोज्ने आततायीहरूको संहार गरेर आफ्ना भाइहरूसँग कसरी राज्य सञ्चालन गर्नुभयो? उहाँले के-के काम गर्नुभयो? किनकि भोगविलास प्रति त उहाँको कुनै इच्छा थिएन ।।१।।"
सूत उवाच -
वंशं कुरोर्वंशदवाग्निनिर्हृतं
संरोहयित्वा भवभावनो हरिः ।
निवेशयित्वा निजराज्य ईश्वरो
युधिष्ठिरं प्रीतमना बभूव ह ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः सूतजी भन्नुहुन्छ— "सम्पूर्ण सृष्टिका भावनास्वरूप श्रीहरिले आपसी कलह रूपी डढेलोबाट दग्ध भएको कुरुवंशलाई पुनः अङ्कुरित गराई युधिष्ठिरलाई उहाँकै सिंहासनमा बसाएर प्रसन्न हुनुभयो ।।२।।"
निशम्य भीष्मोक्तमथाच्युतोक्तं
प्रवृत्त विज्ञान विधूत विभ्रमः ।
शशास गामिन्द्र इवाजिताश्रयः
परिध्युपान्तां अनुजानुवर्तितः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः भीष्मपितामह र अच्युत श्रीकृष्णको उपदेश सुनेर युधिष्ठिरको अन्तःकरणमा विज्ञानमय ज्ञानको उदय भयो, जसबाट उहाँका सबै भ्रान्तिहरू हटेर गए। उहाँ भगवान्कै शरणमा रही भीमसेन आदि भाइहरूको सहयोगमा इन्द्रले झैँ समुद्रपर्यन्त पृथ्वीको शासन गर्न लाग्नुभयो ।।३।।"
कामं ववर्ष पर्जन्यः सर्वकामदुघा मही ।
सिषिचुः स्म व्रजान् गावः पयसोधस्वतीर्मुदा ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः महाराज युधिष्ठिरको राज्यमा मेघले आवश्यकता अनुसार वर्षा गर्दथ्यो र पृथ्वीले सबै इच्छित वस्तुहरू प्रदान गर्दथिन्। ठुला-ठुला कल्चौँडा भएका गाईहरूले खुसी हुँदै गौशालामा आफैँ दूध बगाउँथे ।।४।।"
नद्यः समुद्रा गिरयः सवनस्पतिवीरुधः ।
फलन्त्योषधयः सर्वाः कामं अन्वृतु तस्य वै ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः नदी, समुद्र, पर्वत, वनस्पति र लहराहरूले प्रत्येक ऋतुमा आ-आफ्ना उत्पादनहरू राजालाई उपहार स्वरूप अर्पण गर्दथे ।।५।।"
नाधयो व्याधयः क्लेशा दैवभूतात्महेतवः ।
अजातशत्रौ अवभवन् जन्तूनां राज्ञि कर्हिचित् ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः शत्रु नै नजन्मेका महाराज युधिष्ठिरको राज्यमा प्रजालाई कहिल्यै पनि मानसिक चिन्ता (आधि), शारीरिक रोग (व्याधि) तथा दैविक, भौतिक वा आध्यात्मिक दुःख-कष्ट हुँदैनथ्यो ।।६।।"
उषित्वा हास्तिनपुरे मासान् कतिपयान् हरिः ।
सुहृदां च विशोकाय स्वसुश्च प्रियकाम्यया ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् श्रीकृष्ण आफ्ना सुहृद पाण्डवहरूको शोक हटाउन र आफ्नी बहिनी सुभद्राको खुसीका लागि केही महिना हस्तिनापुरमा रहनुभयो ।।७।।"
आमंत्र्य चाभ्यनुज्ञातः परिष्वज्याभिवाद्य तम् ।
आरुरोह रथं कैश्चित् परिष्वक्तोऽभिवादितः ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि जब भगवान् श्रीकृष्णले युधिष्ठिरसँग द्वारका जाने अनुमति माग्नुभयो र उहाँले प्रेमपूर्वक स्वीकृति दिनुभयो, तब भगवान् रथमा सवार हुनुभयो। कसैले भगवान्लाई आलिङ्गन गरे भने कसैले उहाँलाई नमस्कार गरे ।।८।।"
सुभद्रा द्रौपदी कुन्ती विराटतनया तथा ।
गान्धारी धृतराष्ट्रश्च युयुत्सुः गौतमो यमौ ॥ ९ ॥
वृकोदरश्च धौम्यश्च स्त्रियो मत्स्यसुतादयः ।
न सेहिरे विमुह्यन्तो विरहं शार्ङ्गधन्वनः ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस समयमा सुभद्रा, द्रौपदी, कुन्ती, उत्तरा (विराटपुत्री), गान्धारी, धृतराष्ट्र, युयुत्सु, कृपाचार्य (गौतम), नकुल, सहदेव, भीमसेन, धौम्य र सत्यवती आदि सबैजना श्रीकृष्णको विछोड सहन नसकेर मर्माहत भए ।।९-१०।।"
सत्सङ्गात् मुक्तदुःसङ्गो हातुं नोत्सहते बुधः ।
कीर्त्यमानं यशो यस्य सकृत् आकर्ण्य रोचनम् ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः सत्सङ्गका माध्यमबाट जसको हृदयको कुसङ्गति र खराब वासना हटेको छ, त्यस्ता विचारवान् व्यक्तिले भगवान्को मनोहर सुयश एक पटक सुनेपछि पनि उहाँलाई छोड्न चाहँदैनन् ।।११।।"
तस्मिन् न्यस्तधियः पार्थाः सहेरन् विरहं कथम् ।
दर्शनस्पर्शसंलाप शयनासन भोजनैः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः भने उनै भगवान्को दर्शन, स्पर्श, कुराकानी तथा उहाँसँगै सुत्ने, बस्ने र खाने गरेर आफ्नो सम्पूर्ण चित्त उहाँमै अर्पण गरेका पाण्डवहरू उहाँको विछोड कसरी सहन सक्थे र? ।।१२।।"
सर्वे तेऽनिमिषैः अक्षैः तं अनु द्रुतचेतसः ।
वीक्षन्तः स्नेहसम्बद्धा विचेलुस्तत्र तत्र ह ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः ती सबैको मन श्रीकृष्णमा लीन भएकाले उनीहरू टुलुटुलु हेर्दै प्रेमबन्धनका कारण मन्त्रमुग्ध भएर यताउति डुलिरहेका थिए ।।१३।।"
न्यरुन्धन् उद्गलत् बाष्पं औत्कण्ठ्यात् देवकीसुते ।
निर्यात्यगारात् नोऽभद्रं इति स्यात् बान्धवस्त्रियः ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् श्रीकृष्ण घरबाट प्रस्थान गर्न लाग्दा त्यहाँ भएका बान्धवका स्त्रीहरूका आँखामा आँसु भरिएका थिए, तर यात्रामा अमङ्गल होला कि भनेर उनीहरूले अत्यन्त कष्टका साथ आँसुलाई भित्रै दबाए ।।१४।।"
मृदङ्गशङ्खभेर्यश्च वीणापणव गोमुखाः ।
धुन्धुर्यानक घण्टाद्या नेदुः दुन्दुभयस्तथा ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्को प्रस्थानको समयमा मृदङ्ग, शङ्ख, भेरी, वीणा, ढोल, नरसिङ्गा, घण्टा र नगरा आदि विभिन्न बाजाहरू घन्किन थाले ।।१५।।"
प्रासादशिखरारूढाः कुरुनार्यो दिदृक्षया ।
ववृषुः कुसुमैः कृष्णं प्रेमव्रीडास्मितेक्षणाः ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् श्रीकृष्णको दर्शन गर्ने इच्छाले कुरुवंशका स्त्रीहरू दरबारको छतमा चढे र लज्जा मिश्रित प्रेमपूर्ण दृष्टिले हेर्दै उहाँमाथि पुष्पवृष्टि गरे ।।१६।।"
सितातपत्रं जगराह मुक्तादामविभूषितम् ।
रत्नदण्डं गुडाकेशः प्रियः प्रियतमस्य ह ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस बखत भगवान्का प्यारा सखा अर्जुनले मोतीको माला झुण्डिएको र रत्नजडित डण्डा भएको सेतो छत्र (झण्डा) आफ्नो हातमा लिए ।।१७।।
उद्धवः सात्यकिश्चैव व्यजने परमाद्भुते ।
विकीर्यमाणः कुसुमै रेजे मधुपतिः पथि ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः उद्धव र सात्यकीले भगवान्लाई चमर डोलाउन थाले। बाटोमा पुष्पवृष्टि भइरहँदा यादवपति श्रीकृष्ण अत्यन्त सुशोभित देखिनुहुन्थ्यो ।।१८।।"
अश्रूयन्ताशिषः सत्याः तत्र तत्र द्विजेरिताः ।
नानुरूपानुरूपाश्च निर्गुणस्य गुणात्मनः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ ब्राह्मणहरूले भगवान्का लागि सार्थक आशीर्वचनहरू उच्चारण गरिरहेका थिए। ती आशिषहरू सगुण रूपका लागि उपयुक्त भए पनि निर्गुण ब्रह्मका लागि भने अनुपयुक्त जस्ता लाग्थे ।।१९।।"
अन्योन्यमासीत् संजल्प उत्तमश्लोकचेतसाम् ।
कौरवेन्द्रपुरस्त्रीणां सर्वश्रुतिमनोहरः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् श्रीकृष्णमा चित्त लगाएका हस्तिनापुरका कुलीन स्त्रीहरू एक-आपसमा यस्तो कुरा गर्न लागे, जुन सुन्दा कान र मन दुवैलाई अत्यन्त प्रिय लाग्दथ्यो ।।२०।।"
स वै किलायं पुरुषः पुरातनो
य एक आसीदविशेष आत्मनि ।
अग्रे गुणेभ्यो जगदात्मनीश्वरे
निमीलितात्मन्निशि सुप्तशक्तिषु ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे सखीहरू हो! यी उनै सनातन पुरुष हुन् जो प्रलयकालमा सृष्टि उत्पन्न हुनुभन्दा अघि आफ्नै अद्वितीय र निर्विशेष रूपमा स्थित हुनुहुन्थ्यो। त्यस समयमा जगत्का मालिक ईश्वरमा सबै शक्तिहरू सुतेका हुन्थे ।।२१।।"
स एव भूयो निजवीर्यचोदितां
स्वजीवमायां प्रकृतिं सिसृक्षतीम् ।
अनामरूपात्मनि रूपनामनी
विधित्समानोऽनुससार शास्त्रकृत् ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः "उहाँले नै आफ्नो नाम-रूप रहित स्वरूपमा नाम र रूपको निर्माण गर्ने इच्छा गर्नुभयो र सृष्टिको रचनामा प्रवृत्त गराउन तथा जीवहरूलाई कल्याणको मार्ग देखाउन वेदादि शास्त्रको मर्यादालाई अनुशरण गर्नुभयो ।।२२।।"
स वा अयं यत्पदमत्र सूरयो
जितेन्द्रिया निर्जितमातरिश्वनः ।
पश्यन्ति भक्ति उत्कलितामलात्मना
नन्वेष सत्त्वं परिमार्ष्टुमर्हति ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे सखी! ठुला योगीहरू इन्द्रिय र प्राणलाई वशमा राखेर निर्मल हृदयमा भक्तिपूर्वक जसको साक्षात्कार गर्दछन्, ती साक्षात् परब्रह्म यिनै हुन्। यिनकै भक्तिले मात्र अन्तःकरण पूर्ण रूपमा शुद्ध हुन सक्छ ।।२३।।"
स वा अयं सख्यनुगीत सत्कथो
वेदेषु गुह्येषु च गुह्यवादिभिः ।
य एक ईशो जगदात्मलीलया
सृजत्यवत्यत्ति न तत्र सज्जते ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः "सखी हो! यिनकै सुन्दर लीलाहरूको गुणगान वेद र अन्य रहस्यमय शास्त्रहरूमा ऋषिहरूले गरेका छन्। यिनै एकमात्र अद्वितीय ईश्वर हुन्, जसले आफ्नो लीलाद्वारा जगत्को सृष्टि, पालन र संहार गर्नुहुन्छ तर त्यसमा कहिल्यै आशक्त हुनुहुन्न ।।२४।।"
यदा ह्यधर्मेण तमोधियो नृपा
जीवन्ति तत्रैष हि सत्त्वतः किल ।
धत्ते भगं सत्यमृतं दयां यशो
भवाय रूपाणि दधत् युगे युगे ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः "जब तामसी बुद्धि भएका राजाहरू अधर्मका माध्यमबाट प्रजालाई दुःख दिन थाल्दछन्, तब उहाँले नै सत्त्वगुण स्वीकार गरेर सत्य, दया र यश प्रकट गर्दै संसारको कल्याणका लागि युग-युगमा अवतार लिनुहुन्छ ।।२५।।"
अहो अलं श्लाघ्यतमं यदोः कुलं
अहो अलं पुण्यतमं मधोर्वनम् ।
यदेष पुंसां ऋषभः श्रियः पतिः
स्वजन्मना चङ्क्रमणेन चाञ्चति ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः "अहो! यो यदुवंश अत्यन्त प्रशंसनीय छ र त्यो मधुवन (ब्रजमण्डल) पनि परम पवित्र छ, जहाँ लक्ष्मीपति पुरुषोत्तम श्रीकृष्णले जन्म लिनुभयो र आफ्नो बाल्यकालका खेलहरूद्वारा त्यस धर्तीलाई पवित्र तुल्याउनुभयो ।।२६।।"
अहो बत स्वर्यशसः तिरस्करी
कुशस्थली पुण्ययशस्करी भुवः ।
पश्यन्ति नित्यं यदनुग्रहेषितं
नेपाली भावानुवादः "कस्तो खुसीको कुरा! द्वारका नगरी (कुशस्थली) ले त स्वर्गको यशलाई पनि तिरस्कार गर्दै धर्तीको कीर्ति बढाएकी छिन्, जहाँका प्रजाहरूले आफ्ना स्वामी श्रीकृष्णको मन्द मुस्कान र अनुग्रहपूर्ण दृष्टिलाई निरन्तर हेर्न पाउँछन् ।।२७।।"
नूनं व्रतस्नानहुतादिनेश्वरः
समर्थितो ह्यस्य गृहीतपाणिभिः ।
पिबंति याः सख्यधरामृतं मुहुः
व्रजस्त्रियः सम्मुमुहुः यदाशयाः ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे सखी! जसले यिनलाई पतिको रूपमा प्राप्त गरेका छन्, उनीहरूले निश्चय नै पूर्वजन्ममा कठिन व्रत, स्नान र हवन आदिद्वारा परमात्माको आराधना गरेका थिए। उनीहरूले यिनको अधरामृत (ओठको रस) बारम्बार पान गर्दछन्, जसको सम्झनाले मात्र पनि व्रजवासी स्त्रीहरू हर्षले विह्वल हुन्थे ।।२८।।"
या वीर्यशुल्केन हृताः स्वयंवर
प्रमथ्य चैद्यः प्रमुखान्हि शुष्मिणः ।
प्रद्युम्न साम्बाम्ब सुतादयोऽपरा
याः चाहृता भौमवधे सहस्रशः ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः "जसलाई यिनले स्वयंवरमा शिशुपाल आदि बलशाली राजाहरूको मानमर्दन गरेर र भौमासुरलाई मारेर ल्याएका थिए, ती रुक्मिणी आदि आठ पटरानी र प्रद्युम्न-साम्ब आदिका आमाहरूका साथै अन्य हजारौँ पत्नीहरू पनि धन्य छन् ।।२९।।"
एताः परं स्त्रीत्वमपास्तपेशलं
निरस्तशौचं बत साधु कुर्वते ।
एवंविधा गदन्तीनां स गिरः पुरयोषिताम् ।
निरीक्षणेन अभिनन्दन् सस्मितेन ययौ हरिः ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँका स्त्रीहरूले यसरी कुरा गरिरहेको समयमा भगवान् श्रीकृष्ण मन्द-मन्द मुस्कुराउँदै र उनीहरूलाई प्रेमपूर्ण दृष्टिले हेर्दै हस्तिनापुरबाट बिदा हुनुभयो ।।३१।।"
अजातशत्रुः पृतनां गोपीथाय मधुद्विषः ।
परेभ्यः शङ्कितः स्नेहात् प्रायुङ्क्त चतुरङ्गिणीम् ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः अजातशत्रु महाराज युधिष्ठिरले स्नेहवश भगवान्लाई बाटोमा कसैले आक्रमण नगरोस् भनी उहाँको रक्षाका लागि चतुरङ्गिणी सेना (हात्ती, घोडा, रथ र पैदल) साथै पठाइदिनुभयो ।।३२।।"
अथ दूरागतान् शौरिः कौरवान् विरहातुरान् ।
सन्निवर्त्य दृढं स्निग्धान् प्रायात्स्वनगरीं प्रियैः ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् श्रीकृष्णको विछोडका कारण दुःखी भएका पाण्डवहरू उहाँसँगै टाढासम्म गए। अन्ततः भगवान्ले उनीहरूलाई अत्यन्त आग्रह गरेर फर्काउनुभयो र आफ्ना प्यारा उद्धव, सात्यकी आदिका साथ द्वारका तर्फ लाग्नुभयो ।।३३।।"
कुरुजाङ्गलपाञ्चालान् शूरसेनान् सयामुनान् ।
ब्रह्मावर्तं कुरुक्षेत्रं मत्स्यान् सारस्वतानथ ॥ ३४ ॥
मरुधन्वमतिक्रम्य सौवीराभीरयोः परान् ।
आनर्तान् भार्गवोपागात् श्रान्तवाहो मनाग्विभुः ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः कुरुजाङ्गल, पाञ्चाल, शूरसेन, यमुनाको तीर, ब्रह्मावर्त, कुरुक्षेत्र, मत्स्य, सारस्वत र मरुधन्व जस्ता देशहरू पार गर्दै भगवान् आनर्त देशमा आइपुग्नुभयो। लामो यात्राका कारण उहाँका रथका घोडाहरू केही थाकेका थिए ।।३४-३५।।"
तत्र तत्र ह तत्रत्यैः हरिः प्रत्युद्यतार्हणः ।
सायं भेजे दिशं पश्चात् गविष्ठो गां गतस्तदा ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः बाटोमा ठाउँ-ठाउँमा मानिसहरूले उपहार लिएर भगवान्को स्वागत गरे। जब साँझ पर्यो, तब उहाँले जलासयमा गई सन्ध्यावन्दन गर्नुभयो। यो उहाँको नित्य कर्म थियो ।।३६।।"
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवत महापुराणको प्रथम स्कन्धको दशौँ अध्यायमा पाण्डवहरूको राज्य सञ्चालन र भगवान् श्रीकृष्णको हस्तिनापुरबाट द्वारका फिर्ता हुने प्रसङ्ग वर्णन गरिएको छ। महाभारतको युद्धपछि महाराज युधिष्ठिरले आफ्नो पैतृक राज्य प्राप्त गर्नुभयो। भीष्मपितामह र श्रीकृष्णको उपदेशबाट युधिष्ठिरको अज्ञान र शोक हटेको थियो। उहाँले आफ्ना भाइहरूको सहयोगमा धर्मपूर्वक पृथ्वीको शासन गर्न थाल्नुभयो। युधिष्ठिरको राज्यमा प्रकृति पनि अनुकूल थिइन्, जसका कारण समयमा वर्षा हुन्थ्यो र धर्तीले प्रशस्त अन्न-फल प्रदान गर्दथिन्। गाईहरूले पनि प्रशस्त दूध दिन्थे र प्रजामा कुनै किसिमको रोग वा मानसिक चिन्ता थिएन। भगवान् श्रीकृष्ण आफ्ना सुहृद पाण्डवहरूको शोक हटाउन र बहिनी सुभद्रालाई खुसी तुल्याउन केही महिना हस्तिनापुरमै रहनुभयो। जब जाने समय भयो, उहाँले युधिष्ठिरसँग अनुमति माग्नुभयो। श्रीकृष्णको बिदाइको समय पाण्डवहरू र अन्य बान्धवहरूका लागि अत्यन्त कष्टकर थियो। उनीहरू भगवान्को प्रेममा यति डुबेका थिए कि उहाँ बिनाको जीवनको कल्पना पनि गर्न सक्दैनथे। सुभद्रा, द्रौपदी, कुन्ती, उत्तरा, गान्धारी र धृतराष्ट्र लगायत सबैको हृदय विरक्त भएको थियो। श्रीकृष्ण प्रस्थान गर्दा अमङ्गल होला कि भनेर उनीहरूले आफ्ना आँसुहरू रोकेर राखे। बाटोमा विभिन्न बाजागाजाहरू बजाइए र कुरुवंशका स्त्रीहरूले दरबारको छतबाट पुष्पवृष्टि गरे। अर्जुनले भगवान्को छत्र समात्नुभयो भने उद्धव र सात्यकीले चमर डोलाए। बाटोमा ब्राह्मणहरूले आशिष वचनहरू सुनाइरहेका थिए। हस्तिनापुरका स्त्रीहरूले आपसमा श्रीकृष्णको महिमाको गान गरे। उनीहरूले श्रीकृष्णलाई साक्षात् सनातन पुरुष र सृष्टिका आधार माने। श्रीकृष्णको भक्तिले मात्र हृदय शुद्ध हुने र उहाँ नै सृष्टिकर्ता, पालक र संहारकर्ता भएको कुरा उनीहरूले बताए। द्वारका (कुशस्थली) को भाग्यको प्रशंसा गर्दै उनीहरूले श्रीकृष्णको सामीप्य पाउने प्रजाहरू धन्य भएको बताए। श्रीकृष्णले ती स्त्रीहरूको प्रेमपूर्ण कुरा सुनेर मुस्कानका साथ उनीहरूलाई अभिनन्दन गर्नुभयो। युधिष्ठिरले रक्षाका लागि चतुरङ्गिणी सेनालाई श्रीकृष्णको साथमा पठाउनुभयो। पाण्डवहरू अत्यन्त टाढासम्म श्रीकृष्णसँगै गए, तर पछि भगवान्ले उनीहरूलाई सम्झाएर फर्काउनुभयो। श्रीकृष्णले कुरुक्षेत्र, मत्स्य र मरुधन्व जस्ता धेरै देशहरू पार गर्नुभयो। बाटोमा भेटिएका मानिसहरूलाई दर्शन दिँदै र उनीहरूको आतिथ्य स्वीकार गर्दै उहाँ अघि बढ्नुभयो। अन्ततः उहाँ आनर्त देश हुँदै आफ्नो नगरी द्वारकातर्फ लाग्नुभयो। यस अध्यायले भक्त र भगवान् बीचको अगाध प्रेम र भगवान्को सर्वोपरि स्वरूपलाई स्पष्ट पारेको छ।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायको दार्शनिक पक्षले सगुण र निर्गुण ब्रह्मको सुन्दर समन्वय प्रस्तुत गर्दछ। ब्राह्मणहरूले दिएका आशिषहरू सगुण रूपका लागि भए पनि श्रीकृष्ण स्वयं निर्गुण ब्रह्म हुनुहुन्छ भन्ने कुराले ईश्वरको दुवै पक्षलाई सङ्केत गर्दछ। हस्तिनापुरका स्त्रीहरूको संवादमा वेदान्त दर्शनको सार पाइन्छ, जहाँ श्रीकृष्णलाई प्रलयकालमा पनि अवशिष्ट रहने 'पुरातन पुरुष' मानिएको छ। सृष्टि, स्थिति र लय भगवान्कै लीला हुन्, तर उहाँ ती कर्महरूमा कहिल्यै आशक्त हुनुहुन्न भन्ने सिद्धान्तले 'निष्काम कर्म' को पाठ सिकाउँछ। सत्सङ्गको महिमा वर्णन गर्दै भगवान्को सुयश सुन्ने व्यक्तिले संसारको मोह त्याग्न सक्छ भन्ने कुरा स्पष्ट पारिएको छ। भक्ति मार्गलाई अन्य योग वा ज्ञान मार्गभन्दा श्रेष्ठ र अन्तःकरण शुद्ध गर्ने एक मात्र साधनको रूपमा व्याख्या गरिएको छ। परमात्माले नै प्रकृति र काल शक्तिलाई सञ्चालन गर्नुहुन्छ भन्ने विचार यसमा प्रतिबिम्बित छ। 'अजातशत्रु' महाराज युधिष्ठिरको राज्यले एक आदर्श धर्मराज्यको दार्शनिक स्वरूप प्रस्तुत गर्दछ, जहाँ राजाको धर्मले प्रकृतिमा पनि प्रभाव पार्छ। सृष्टिको आरम्भमा नाम र रूप रहित परमात्माले नै नाम-रूप धारण गर्नुभएको कुराले 'एकम सद् विप्रा बहुधा वदन्ति' को भावलाई पुष्टि गर्दछ। ईश्वरको अवतार केवल दुष्टहरूको विनाशका लागि मात्र नभई भक्तहरूलाई आनन्द प्रदान गर्न र धर्मको स्थापना गर्नका लागि हुन्छ भन्ने यसको सार हो।
