श्रीमद्भागवत महापुराण
द्वितीय स्कंधः - नवमोध्यायः
श्रीशुक
उवाच -
आत्ममायामृते राजन् परस्यार्थानुभवात्मनः ।
न घटेतार्थसम्बन्धः स्वप्नद्रष्टुरिवाञ्जसा ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवाद: श्रीशुकदेवजीले भन्नुभयो— "हे राजन्! जसरी स्वप्नद्रष्टा (सपना देख्ने व्यक्ति) को सपनामा देखिएका वस्तुहरूसँग वास्तविक सम्बन्ध हुँदैन, त्यसरी ही परमानन्दस्वरूप परमात्माको आफ्नो मायाविना यो देहादिसँग कुनै सम्बन्ध सम्भव छैन ।।१।।"
बहुरूप इवाभाति मायया बहुरूपया ।
रममाणो गुणेष्वस्या ममाहमिति मन्यते ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवाद: अनेक रूप भएकी भगवान्को मायाका कारण नै यो आत्मा अनेक रूपमा भासमान हुन्छ र त्यसै मायाका गुणहरूमा भुलेर 'म' र 'मेरो' भनी मान्न थाल्दछ ।।२।।
यर्हि वाव महिम्नि स्वे परस्मिन् कालमाययोः ।
रमेत गतसम्मोहः त्यक्त्वोदास्ते तदोभयम् ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवाद: जब जीव काल र मायाभन्दा परको आफ्नो अनन्त महिमामा रमण गर्दछ, तब मोहबाट मुक्त भई ऊ 'म' र 'मेरो' को भावना त्यागेर पूर्ण उदासीन एवं गुणातीत हुन्छ ।।३।।
आत्मतत्त्वविशुद्ध्यर्थं यदाह भगवानृतम् ।
ब्रह्मणे दर्शयन् रूपं अव्यलीकव्रतादृतः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवाद: ब्रह्माजीको निष्कपट तपस्याबाट प्रसन्न भई भगवान्ले उहाँलाई आफ्नो स्वरूपको दर्शन गराउनुभयो र आत्मतत्त्वको ज्ञानका लागि जुन परम सत्य उपदेश दिनुभयो, म त्यो तिमीलाई सुनाउँछु ।।४।।
स आदिदेवो जगतां परो गुरुः
स्वधिष्ण्यमास्थाय सिसृक्षयैक्षत ।
तां नाध्यगछ्रद्दृशमत्र सम्मतां
प्रपञ्चनिर्माणविधिर्यया भवेत् ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवाद: जगत्का परम गुरु आदिदेव ब्रह्माजीले आफ्नो जन्मस्थान कमलमा बसेर सृष्टिको इच्छा गर्नुभयो; तर सृष्टिको निर्माणका लागि आवश्यक पर्ने जुन ज्ञानदृष्टि थियो, उहाँले त्यो प्राप्त गर्न सक्नुभएन ।।५।।
स चिन्तयन् द्व्यक्षरमेकदाम्भसि
उपाशृणोत् द्विर्गदितं वचो विभुः ।
स्पर्शेषु यत्षोडशमेकविंशं
निष्किञ्चनानां नृप यद्धन विदुः ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवाद: हे राजन्! एकदिन उहाँ चिन्ता गरिरहनुभएको बेला प्रलयकालीन जलमा व्यञ्जन वर्णको १६औँ (त) र २१औँ (प) अक्षर 'तप-तप' भन्ने शब्द दुई पटक सुन्नुभयो; जसलाई महात्माहरू नै आफ्नो परम धन मान्दछन् ।।६।।
निशम्य तद्वक्तृदिदृक्षया दिशो
विलोक्य तत्रान्यदपश्यमानः ।
स्वधिष्ण्यमास्थाय विमृश्य तद्धितं
तपस्युपादिष्ट इवादधे मनः ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवाद: त्यो शब्द सुनेपछि ब्रह्माजीले वक्तालाई हेर्न चारैतिर खोज्नुभयो, तर त्यहाँ कसैलाई देख्नुभएन। त्यसलाई ईश्वरीय आज्ञा मानेर उहाँ पुनः कमलमा बस्नुभयो र तपस्यामा आफ्नो मन लगाउनुभयो ।।७।।
दिव्यं सहस्राब्दममोघदर्शनो
जितानिलात्मा विजितोभयेन्द्रियः ।
अतप्यत स्माखिललोकतापनं
तपस्तपीयांस्तपतां समाहितः ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवाद: अमोघ ज्ञान भएका र तपस्वीहरूमध्ये श्रेष्ठ ब्रह्माजीले दिव्य एक हजार वर्षसम्म प्राण, मन र सबै इन्द्रियहरूलाई वशमा राखी एकाग्र चित्तले घोर तपस्या गर्नुभयो; जसबाट उहाँले सारा लोकलाई प्रकाशित गर्ने सामर्थ्य पाउनुभयो ।।८।।
तस्मै स्वलोकं भगवान् सभाजितः
सन्दर्शयामास परं न यत्परम् ।
व्यपेतसङ्क्लेशविमोहसाध्वसं
स्वदृष्टवद्भिः विबुधैरभिष्टुतम् ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवाद: यस्तो तपस्याबाट प्रसन्न भई भगवान्ले उहाँलाई आफ्नो परमधाम (वैकुण्ठ) देखाउनुभयो, जुनभन्दा श्रेष्ठ अर्को कुनै लोक छैन; जहाँ क्लेश, मोह र भयको लेश पनि छैन र जसको आत्मज्ञानीहरूले सधैँ स्तुति गर्दछन् ।।९।।
प्रवर्तते यत्र रजस्तमस्तयोः
सत्त्वं च मिश्रं न च कालविक्रमः ।
न यत्र माया किमुतापरे हरेः
अनुव्रता यत्र सुरासुरार्चिताः ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवाद: त्यस लोकमा रजोगुण र तमोगुण छैनन् र तिनले मिसावट गरेको सत्त्वगुण पनि छैन। त्यहाँ न कालको प्रभाव चल्छ, न त मायाले नै प्रवेश पाउँछ। त्यहाँ केवल भगवान्का पार्षदहरू रहन्छन्, जो देवता र असुर दुवैबाट पूजित छन् ।।१०।।
श्यामावदाताः शतपत्रलोचनाः
पिशङ्गवस्त्राः सुरुचः सुपेशसः ।
सर्वे चतुर्बाहव उन्मिषन्मणि
प्रवेकनिष्काभरणाः सुवर्चसः ।
प्रवालवैदूर्यमृणालवर्चसः प
रिस्फुरत्कुण्डल मौलिमालिनः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवाद: त्यहाँका पार्षदहरू उज्वल श्याम वर्णका, कमल जस्ता नेत्र भएका र पहेँलो वस्त्रले सुशोभित छन्। चार-चार हात भएका ती पार्षदहरू मणिजडित गहना र कुण्डलले झलमल देखिन्छन्; उनीहरूको कान्ति मुगा र वैदूर्यमणि जस्तै निर्मल छ ।।११।।
भ्राजिष्णुभिर्यः परितो विराजते
लसद्विमानावलिभिर्महात्मनाम् ।
विद्योतमानः प्रमदोत्तमाद्युभिः
सविद्युदभ्रावलिभिर्यथा नभः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवाद: जसरी बिजुली र बादलसहितको आकाश शोभायमान हुन्छ, त्यसरी नै त्यो लोक दिव्य स्त्रीहरूको कान्ति र महात्माहरूका तेजोमय विमानहरूले चारैतिरबाट सुशोभित छ ।।१२।।
श्रीर्यत्र रूपिण्युरुगायपादयोः
करोति मानं बहुधा विभूतिभिः ।
प्रेङ्खं श्रिता या कुसुमाकरानुगैः
विगीयमाना प्रियकर्म गायती ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवाद: त्यस वैकुण्ठ लोकमा स्वयं लक्ष्मीजीले दिव्य रूप धारण गरी अनेक विभूतिहरूका साथ भगवान्को सेवा गर्नुहुन्छ र झुलनामा बसेर आफ्ना प्रियतमको लीलाको गान गर्नुहुन्छ, जहाँ भ्रमराहरूले पनि उहाँको साथ दिन्छन् ।।१३।।
ददर्श तत्राखिलसात्वतां पतिं
श्रियः पतिं यज्ञपतिं जगत्पतिम् ।
सुनंदनंदप्रबलार्हणादिभिः
स्वपार्षदाग्रैः परिसेवितं विभुम् ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवाद: ब्रह्माजीले त्यहाँ भक्तहरूका रक्षक, लक्ष्मीका पति तथा जगत्का स्वामी भगवान्लाई देख्नुभयो, जहाँ सुनन्द, नन्द, प्रवल र अर्हण जस्ता पार्षदहरूले उहाँको सेवा गरिरहेका थिए ।।१४।।
भृत्यप्रसादाभिमुखं दृगासवं
प्रसन्नहासारुणलोचनाननम् ।
किरीटिनं कुण्डलिनं चतुर्भुजं
पीतांशुकं वक्षसि लक्षितं श्रिया ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवाद: भगवान्को मुखमण्डल मधुर मुस्कान र राता नेत्रहरूले युक्त थियो। शिरमा मुकुट, कानमा कुण्डल र शरीरमा पीताम्बर धारण गर्नुभएका ती चतुर्भुज भगवान्को वक्षस्थलमा सुवर्णरेखाका रूपमा लक्ष्मीजी विराजित हुनुहुन्थ्यो ।।१५।।
अध्यर्हणीयासनमास्थितं परं
वृतं चतुःषोडशपञ्चशक्तिभिः ।
युक्तं भगैः स्वैरितरत्र चाध्रुवैः
स्व एव धामन् रममाणमीश्वरम् ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवाद: उहाँ बहुमूल्य आसनमा आसिन हुनुहुन्थ्यो र पच्चीस (प्रकृति, पुरुष, महत्तत्त्व, अहङ्कार, मन, १० इन्द्रिय, ५ तन्मात्रा, ५ भूत) शक्तिहरूले घेरिनुभएको थियो। ऐश्वर्यादि छ गुणले सम्पन्न उहाँ आफ्नै स्वरूपमा मग्न हुनुहुन्थ्यो ।।१६।।
तद्दर्शनाह्लादपरिप्लुतान्तरो
हृष्यत्तनुः प्रेमभराश्रुलोचनः ।
ननाम पादाम्बुजमस्य विश्वसृग्
यत् पारमहंस्येन पथाधिगम्यते ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवाद: भगवान्को दर्शनले ब्रह्माजीको हृदय आनन्दले भरियो, शरीर रोमान्चित भयो र आँखामा प्रेमको आँसु छचल्कियो। उहाँले भगवान्का ती चरणकमलमा शिर झुकाएर प्रणाम गर्नुभयो, जुन परमहंसहरूले मात्र प्राप्त गर्न सक्छन् ।।१७।।
तं प्रीयमाणं समुपस्थितं कविं
प्रजाविसर्गे निजशासनार्हणम् ।
बभाष ईषत्स्मितशोचिषा गिरा प्रियः
प्रियं प्रीतमनाः करे स्पृशन् ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवाद: सृष्टिका लागि योग्य आफ्ना प्रिय ब्रह्माजीलाई शरणागत भएको देखेर भगवान्ले उहाँको हात समात्दै मधुर मुस्कानका साथ मिठो वाणीमा भन्नुभयो ।।१८।।
श्रीभगवानुवाच ।
त्वयाहं तोषितः सम्यग् वेदगर्भ सिसृक्षया ।
चिरं भृतेन तपसा दुस्तोषः कूटयोगिनाम् ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवाद: भगवान्ले भन्नुभयो— "हे वेदगर्भ ब्रह्माजी! सृष्टिको इच्छाले तिमीले लामो समयसम्म गरेको तपस्याबाट म सन्तुष्ट छु; कपटी योगीहरूका लागि मलाई प्रसन्न पार्न अत्यन्त कठिन छ ।।१९।।"
वरं वरय भद्रं ते वरेशं माभिवाञ्छितम् ।
ब्रह्मञ्छ्रेयः परिश्रामः पुंसां मद्दर्शनावधिः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवाद: तिम्रो कल्याण होस्! तिमीलाई जे इच्छा छ, मबाट वर माग। हे ब्रह्मन्! मानिसको सबै परिश्रमको अन्तिम फल र परम कल्याण मेरो दर्शन नै हो ।।२०।।
मनीषितानुभावोऽयं मम लोकावलोकनम् ।
यदुपश्रुत्य रहसि चकर्थ परमं तपः ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवाद: तिमीले एकान्तमा मेरो वाणी सुनेर जुन घोर तपस्या गर्यौ, त्यसैको प्रभाव र मेरै इच्छाले तिमीले यो वैकुण्ठ लोकको दर्शन पाएका हौ ।।२१।।
प्रत्यादिष्टं मया तत्र त्वयि कर्मविमोहिते ।
तपो मे हृदयं साक्षाद् आत्माऽहं तपसोऽनघ ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवाद: हे निष्पाप ब्रह्मा! सृष्टि रचनामा अल्मलिएका बेला मैले नै तिमीलाई तपस्याको सल्लाह दिएको थिएँ। तपस्या नै मेरो हृदय हो र म नै तपस्याको आत्मा हुँ ।।२२।।
सृजामि तपसैवेदं ग्रसामि तपसा पुनः ।
बिभर्मि तपसा विश्वं वीर्यं मे दुश्चरं तपः ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवाद: म तपस्याकै शक्तिले यो संसारको सृष्टि गर्दछु, तपस्याकै बलले यसको पालन गर्दछु र पुनः तपस्याकै माध्यमले यसलाई आफूमा लीन गराउँछु। तपस्या नै मेरो अमोघ सामर्थ्य हो ।।२३।।
ब्रह्मोवाच -
भगवन् सर्वभूतानां अध्यक्षोऽवस्थितो गुहाम् ।
वेद ह्यप्रतिरुद्धेन प्रज्ञानेन चिकीर्षितम् ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवाद: ब्रह्माजीले भन्नुभयो— "हे भगवन्! तपाईं सबै प्राणीको हृदयमा अन्तर्यामी रूपमा रहनुहुन्छ र आफ्नो अमोघ ज्ञानद्वारा मेरो मनको संकल्प र इच्छा जान्नुहुन्छ ।।२४।।"
तथापि नाथमानस्य नाथ नाथय नाथितम् ।
परावरे यथा रूपे जानीयां ते त्वरूपिणः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवाद: हे स्वामी! तैपनि म याचकको प्रार्थना स्वीकार गर्नुहोस् र मलाई यस्तो ज्ञान दिनुहोस् कि म तपाईंको सगुण र निर्गुण दुवै रूपलाई बुझ्न सकूँ ।।२५।।
यथात्ममायायोगेन नानाशक्त्युपबृंहितम् ।
विलुम्पन् विसृजन् गृह्णन् बिभ्रदात्मानमात्मना ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवाद: तपाईं कसरी आफ्नो माया र अनेक शक्तिहरूको माध्यमबाट यो जगत्को रचना, पालन र संहार गर्नुहुन्छ? जसरी माकुरोले आफैँभित्रबाट जालो निकालेर खेल्छ र पुनः आफैँमा लीन गर्दछ ।।२६।।
क्रीडस्यमोघसङ्कल्प ऊर्णनाभिर्यथोर्णुते ।
तथा तद्विषयां धेहि मनीषां मयि माधव ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवाद: हे माधव! तपाईं कसरी अमोघ संकल्पले यो संसारमा क्रीडा गर्नुहुन्छ, सो जान्नका लागि मलाई दिव्य बुद्धि र ज्ञान प्रदान गर्नुहोस् ।।२७।।
भगवच्छिक्षितमहं करवाणि ह्यतन्द्रितः ।
नेहमानः प्रजासर्गं बध्येयं यदनुग्रहात् ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवाद: म सधैँ सजग रहेर तपाईंको आज्ञा पालन गर्न सकूँ र सृष्टिको कार्य गर्दा पनि 'कर्तापन' को अभिमानले बाँधिन नपरोस्, यस्तो कृपा गर्नुहोस् ।।२८।।
यावत्सखा सख्युरिवेश ते कृतः
प्रजाविसर्गे विभजामि भो जनम् ।
अविक्लबस्ते परिकर्मणि स्थितो
मा मे समुन्नद्धमदोऽजमानिनः ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवाद: हे प्रभु! तपाईंले मलाई मित्रवत् स्वीकार गर्नुभएको छ; त्यसैले तपाईंको सेवाका लागि सृष्टि रचनामा लाग्दा ममा कहिल्यै अहंकार उत्पन्न नहोस् र आफूलाई स्वतन्त्र कर्ता मान्ने भूल नगरूँ ।।२९।।
श्रीभगवानुवाच ।
ज्ञानं परमगुह्यं मे यद्विज्ञानसमन्वितम् ।
सरहस्यं तदङ्गं च गृहाण गदितं मया ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवाद: भगवान्ले भन्नुभयो— "ब्रह्मा! म तिमीलाई मेरो अत्यन्त रहस्यमय ज्ञान, त्यसको अनुभव (विज्ञान) र साधनासहितको गुह्य रहस्य भन्दछु, तिमी यसलाई ग्रहण गर ।।३०।।"
यावानहं यथाभावो यद् रूपगुणकर्मकः ।
तथैव तत्त्वविज्ञानं अस्तु ते मदनुग्रहात् ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवाद: मेरो वास्तविक स्वरूप, अस्तित्व, रूप, गुण र लीला जस्ता छन्, मेरो कृपाले तिमीलाई ती सबैको यथार्थ अनुभव होस् ।।३१।।
अहमेवासमेकोऽग्रे नान्यत् यत्सदसत्परम् ।
पश्चादहं यदेतच्च योऽवशिष्येत सोऽस्म्यहम् ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवाद: सृष्टिको आरम्भमा केवल म मात्र थिएँ, मभन्दा भिन्न स्थूल, सूक्ष्म वा कारण प्रकृति केही थिएन। सृष्टिको रूपमा पनि म नै छु र प्रलयपछि जे बाँकी रहन्छ, त्यो पनि म नै हुँ ।।३२।।
ऋतेऽर्थं यत्प्रतीयेत न प्रतीयेत चात्मनि ।
तद्विद्याद् आत्मनो मायां यथाभासो यथा तमः ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवाद: वास्तविक अस्तित्व नभए पनि जे देखिन्छ (जस्तै दुईवटा चन्द्रमा) र जो आत्मामा भएर पनि देखिँदैन (जस्तै राहु), त्यसलाई मेरो 'माया' सम्झनु; यो आभास र अन्धकार जस्तै हो ।।३३।।
यथा महान्ति भूतानि भूतेषूच्चावचेष्वनु ।
प्रविष्टानि अप्रविष्टानि तथा तेषु न तेष्वहम् ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवाद: जसरी पञ्चमहाभूतहरू संसारका साना-ठूला सबै वस्तुमा प्रविष्ट भएर पनि तीभन्दा अलग छन्, त्यसरी नै म पनि सबै प्राणीमा व्याप्त भएर पनि तीभन्दा पृथक् र स्वतन्त्र छु ।।३५।।
एतावदेव जिज्ञास्यं तत्त्वजिज्ञासुनाऽऽत्मनः ।
अन्वयव्यतिरेकाभ्यां यत्स्यात् सर्वत्र सर्वदा ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवाद: आत्मतत्त्व जान्न चाहने जिज्ञासुले यति मात्र बुझे पुग्छ कि जुन तत्त्व अन्वय र व्यतिरेक पद्धतिबाट सबै ठाउँमा र सधैँ विद्यमान रहन्छ, त्यही नै वास्तविक तत्त्व हो ।।३५।।
एतन्मतं समातिष्ठ परमेण समाधिना ।
भवान् कल्पविकल्पेषु न विमुह्यति कर्हिचित् ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवाद: ब्रह्मा! तिमी एकाग्र चित्तले मेरो यस सिद्धान्तको पालना गर; यसो गर्नाले कल्प-कल्पान्तरसम्म सृष्टि गर्दा पनि तिमी कहिल्यै मोहमा पर्ने छैनौ ।।३६।।
श्रीशुक उवाच -
सम्प्रदिश्यैवमजनो जनानां परमेष्ठिनम् ।
पश्यतः तस्य तद् रूपं आत्मनो न्यरुणद्धरिः ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवाद: श्रीशुकदेवजीले भन्नुभयो— "लोकपितामह ब्रह्माजीलाई यसरी उपदेश दिएर आजन्मा भगवान् श्रीहरि उहाँकै अगाडि अन्तर्धान हुनुभयो ।।३७।।"
अन्तर्हितेन्द्रियार्थाय हरये विहिताञ्जलिः ।
सर्वभूतमयो विश्वं ससर्जेदं स पूर्ववत् ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवाद: भगवान् अदृश्य हुनुभएपछि ब्रह्माजीले हात जोडेर प्रणाम गर्नुभयो र पूर्व कल्पको सृष्टि जस्तै पुनः यो विश्वको रचना गर्न लाग्नुभयो ।।३८।।
प्रजापतिर्धर्मपतिः एकदा नियमान् यमान् ।
भद्रं प्रजानामन्विच्छन् नातिष्ठत्स्वार्थकाम्यया ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवाद: एक पटक प्रजापति ब्रह्माजीले प्रजाको कल्याणका लागि कुनै व्यक्तिगत स्वार्थ नराखी विधिपूर्वक यम र नियमको पालना गर्दै बस्नुभएको थियो ।।३९।।
तं नारदः प्रियतमो रिक्थादानामनुव्रतः ।
शुश्रूषमाणः शीलेन प्रश्रयेण दमेन च ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवाद: त्यस समयमा उहाँका अत्यन्त प्रिय पुत्र नारदजीले विनय, धैर्य र सेवाभावका साथ ब्रह्माजीको उपासना गर्नुभयो ।।४०।।
मायां विविदिषन् विष्णोः मायेशस्य महामुनिः ।
महाभागवतो राजन् पितरं पर्यतोषयत् ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवाद: हे राजन्! भगवान् विष्णुको मायाको रहस्य बुझ्ने इच्छाले महामुनी नारदजीले आफ्ना पितालाई पूर्ण रूपमा सन्तुष्ट पार्नुभयो ।।४१।।
तुष्टं निशाम्य पितरं लोकानां प्रपितामहम् ।
देवर्षिः परिपप्रच्छ भवान् यन्मानुपृच्छति ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवाद: परीक्षित! जब नारदजीले आफ्ना पिता ब्रह्माजी प्रसन्न भएको देख्नुभयो, तब उहाँले त्यही प्रश्न सोध्नुभयो जुन अहिले तिमीले मलाई सोधिरहेका छौ ।।४२।।
तस्मा इदं भागवतं पुराणं दशलक्षणम् ।
प्रोक्तं भगवता प्राह प्रीतः पुत्राय भूतकृत् ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवाद: ब्रह्माजीले प्रसन्न भएर भगवान्ले उपदेश दिनुभएको दश लक्षणले युक्त यो 'श्रीमद्भागवत' महापुराण आफ्ना छोरा नारदलाई सुनाउनुभयो ।।४३।।
नारदः प्राह मुनये सरस्वती तटे नृप ।
ध्यायते ब्रह्म परमं व्यासाय अमिततेजसे ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवाद: हे राजन्! पछि नारदजीले सरस्वती नदीको किनारमा ध्यानमग्न रहनुभएका परम तेजस्वी महर्षि व्यासलाई यो ज्ञान प्रदान गर्नुभयो ।।४४।।
यदुताहं त्वया पृष्टो वैराजात्पुरुषादिदम् ।
यथासीत् तदुपाख्यास्ते प्रश्नान् अन्यांश्च कृत्स्नशः ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवाद: तिमीले विराट् पुरुषबाट यो जगत् कसरी बन्यो भनी सोधेका प्रश्नहरू र अन्य जिज्ञासाहरूको उत्तर म यसै भागवतको माध्यमबाट दिनेछु ।।४५।।
आत्ममायामृते राजन् परस्यार्थानुभवात्मनः ।
न घटेतार्थसम्बन्धः स्वप्नद्रष्टुरिवाञ्जसा ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवाद: श्रीशुकदेवजीले भन्नुभयो— "हे राजन्! जसरी स्वप्नद्रष्टा (सपना देख्ने व्यक्ति) को सपनामा देखिएका वस्तुहरूसँग वास्तविक सम्बन्ध हुँदैन, त्यसरी ही परमानन्दस्वरूप परमात्माको आफ्नो मायाविना यो देहादिसँग कुनै सम्बन्ध सम्भव छैन ।।१।।"
बहुरूप इवाभाति मायया बहुरूपया ।
रममाणो गुणेष्वस्या ममाहमिति मन्यते ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवाद: अनेक रूप भएकी भगवान्को मायाका कारण नै यो आत्मा अनेक रूपमा भासमान हुन्छ र त्यसै मायाका गुणहरूमा भुलेर 'म' र 'मेरो' भनी मान्न थाल्दछ ।।२।।
यर्हि वाव महिम्नि स्वे परस्मिन् कालमाययोः ।
रमेत गतसम्मोहः त्यक्त्वोदास्ते तदोभयम् ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवाद: जब जीव काल र मायाभन्दा परको आफ्नो अनन्त महिमामा रमण गर्दछ, तब मोहबाट मुक्त भई ऊ 'म' र 'मेरो' को भावना त्यागेर पूर्ण उदासीन एवं गुणातीत हुन्छ ।।३।।
आत्मतत्त्वविशुद्ध्यर्थं यदाह भगवानृतम् ।
ब्रह्मणे दर्शयन् रूपं अव्यलीकव्रतादृतः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवाद: ब्रह्माजीको निष्कपट तपस्याबाट प्रसन्न भई भगवान्ले उहाँलाई आफ्नो स्वरूपको दर्शन गराउनुभयो र आत्मतत्त्वको ज्ञानका लागि जुन परम सत्य उपदेश दिनुभयो, म त्यो तिमीलाई सुनाउँछु ।।४।।
स आदिदेवो जगतां परो गुरुः
स्वधिष्ण्यमास्थाय सिसृक्षयैक्षत ।
तां नाध्यगछ्रद्दृशमत्र सम्मतां
प्रपञ्चनिर्माणविधिर्यया भवेत् ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवाद: जगत्का परम गुरु आदिदेव ब्रह्माजीले आफ्नो जन्मस्थान कमलमा बसेर सृष्टिको इच्छा गर्नुभयो; तर सृष्टिको निर्माणका लागि आवश्यक पर्ने जुन ज्ञानदृष्टि थियो, उहाँले त्यो प्राप्त गर्न सक्नुभएन ।।५।।
स चिन्तयन् द्व्यक्षरमेकदाम्भसि
उपाशृणोत् द्विर्गदितं वचो विभुः ।
स्पर्शेषु यत्षोडशमेकविंशं
निष्किञ्चनानां नृप यद्धन विदुः ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवाद: हे राजन्! एकदिन उहाँ चिन्ता गरिरहनुभएको बेला प्रलयकालीन जलमा व्यञ्जन वर्णको १६औँ (त) र २१औँ (प) अक्षर 'तप-तप' भन्ने शब्द दुई पटक सुन्नुभयो; जसलाई महात्माहरू नै आफ्नो परम धन मान्दछन् ।।६।।
निशम्य तद्वक्तृदिदृक्षया दिशो
विलोक्य तत्रान्यदपश्यमानः ।
स्वधिष्ण्यमास्थाय विमृश्य तद्धितं
तपस्युपादिष्ट इवादधे मनः ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवाद: त्यो शब्द सुनेपछि ब्रह्माजीले वक्तालाई हेर्न चारैतिर खोज्नुभयो, तर त्यहाँ कसैलाई देख्नुभएन। त्यसलाई ईश्वरीय आज्ञा मानेर उहाँ पुनः कमलमा बस्नुभयो र तपस्यामा आफ्नो मन लगाउनुभयो ।।७।।
दिव्यं सहस्राब्दममोघदर्शनो
जितानिलात्मा विजितोभयेन्द्रियः ।
अतप्यत स्माखिललोकतापनं
तपस्तपीयांस्तपतां समाहितः ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवाद: अमोघ ज्ञान भएका र तपस्वीहरूमध्ये श्रेष्ठ ब्रह्माजीले दिव्य एक हजार वर्षसम्म प्राण, मन र सबै इन्द्रियहरूलाई वशमा राखी एकाग्र चित्तले घोर तपस्या गर्नुभयो; जसबाट उहाँले सारा लोकलाई प्रकाशित गर्ने सामर्थ्य पाउनुभयो ।।८।।
तस्मै स्वलोकं भगवान् सभाजितः
सन्दर्शयामास परं न यत्परम् ।
व्यपेतसङ्क्लेशविमोहसाध्वसं
स्वदृष्टवद्भिः विबुधैरभिष्टुतम् ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवाद: यस्तो तपस्याबाट प्रसन्न भई भगवान्ले उहाँलाई आफ्नो परमधाम (वैकुण्ठ) देखाउनुभयो, जुनभन्दा श्रेष्ठ अर्को कुनै लोक छैन; जहाँ क्लेश, मोह र भयको लेश पनि छैन र जसको आत्मज्ञानीहरूले सधैँ स्तुति गर्दछन् ।।९।।
प्रवर्तते यत्र रजस्तमस्तयोः
सत्त्वं च मिश्रं न च कालविक्रमः ।
न यत्र माया किमुतापरे हरेः
अनुव्रता यत्र सुरासुरार्चिताः ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवाद: त्यस लोकमा रजोगुण र तमोगुण छैनन् र तिनले मिसावट गरेको सत्त्वगुण पनि छैन। त्यहाँ न कालको प्रभाव चल्छ, न त मायाले नै प्रवेश पाउँछ। त्यहाँ केवल भगवान्का पार्षदहरू रहन्छन्, जो देवता र असुर दुवैबाट पूजित छन् ।।१०।।
श्यामावदाताः शतपत्रलोचनाः
पिशङ्गवस्त्राः सुरुचः सुपेशसः ।
सर्वे चतुर्बाहव उन्मिषन्मणि
प्रवेकनिष्काभरणाः सुवर्चसः ।
प्रवालवैदूर्यमृणालवर्चसः प
रिस्फुरत्कुण्डल मौलिमालिनः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवाद: त्यहाँका पार्षदहरू उज्वल श्याम वर्णका, कमल जस्ता नेत्र भएका र पहेँलो वस्त्रले सुशोभित छन्। चार-चार हात भएका ती पार्षदहरू मणिजडित गहना र कुण्डलले झलमल देखिन्छन्; उनीहरूको कान्ति मुगा र वैदूर्यमणि जस्तै निर्मल छ ।।११।।
भ्राजिष्णुभिर्यः परितो विराजते
लसद्विमानावलिभिर्महात्मनाम् ।
विद्योतमानः प्रमदोत्तमाद्युभिः
सविद्युदभ्रावलिभिर्यथा नभः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवाद: जसरी बिजुली र बादलसहितको आकाश शोभायमान हुन्छ, त्यसरी नै त्यो लोक दिव्य स्त्रीहरूको कान्ति र महात्माहरूका तेजोमय विमानहरूले चारैतिरबाट सुशोभित छ ।।१२।।
श्रीर्यत्र रूपिण्युरुगायपादयोः
करोति मानं बहुधा विभूतिभिः ।
प्रेङ्खं श्रिता या कुसुमाकरानुगैः
विगीयमाना प्रियकर्म गायती ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवाद: त्यस वैकुण्ठ लोकमा स्वयं लक्ष्मीजीले दिव्य रूप धारण गरी अनेक विभूतिहरूका साथ भगवान्को सेवा गर्नुहुन्छ र झुलनामा बसेर आफ्ना प्रियतमको लीलाको गान गर्नुहुन्छ, जहाँ भ्रमराहरूले पनि उहाँको साथ दिन्छन् ।।१३।।
ददर्श तत्राखिलसात्वतां पतिं
श्रियः पतिं यज्ञपतिं जगत्पतिम् ।
सुनंदनंदप्रबलार्हणादिभिः
स्वपार्षदाग्रैः परिसेवितं विभुम् ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवाद: ब्रह्माजीले त्यहाँ भक्तहरूका रक्षक, लक्ष्मीका पति तथा जगत्का स्वामी भगवान्लाई देख्नुभयो, जहाँ सुनन्द, नन्द, प्रवल र अर्हण जस्ता पार्षदहरूले उहाँको सेवा गरिरहेका थिए ।।१४।।
भृत्यप्रसादाभिमुखं दृगासवं
प्रसन्नहासारुणलोचनाननम् ।
किरीटिनं कुण्डलिनं चतुर्भुजं
पीतांशुकं वक्षसि लक्षितं श्रिया ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवाद: भगवान्को मुखमण्डल मधुर मुस्कान र राता नेत्रहरूले युक्त थियो। शिरमा मुकुट, कानमा कुण्डल र शरीरमा पीताम्बर धारण गर्नुभएका ती चतुर्भुज भगवान्को वक्षस्थलमा सुवर्णरेखाका रूपमा लक्ष्मीजी विराजित हुनुहुन्थ्यो ।।१५।।
अध्यर्हणीयासनमास्थितं परं
वृतं चतुःषोडशपञ्चशक्तिभिः ।
युक्तं भगैः स्वैरितरत्र चाध्रुवैः
स्व एव धामन् रममाणमीश्वरम् ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवाद: उहाँ बहुमूल्य आसनमा आसिन हुनुहुन्थ्यो र पच्चीस (प्रकृति, पुरुष, महत्तत्त्व, अहङ्कार, मन, १० इन्द्रिय, ५ तन्मात्रा, ५ भूत) शक्तिहरूले घेरिनुभएको थियो। ऐश्वर्यादि छ गुणले सम्पन्न उहाँ आफ्नै स्वरूपमा मग्न हुनुहुन्थ्यो ।।१६।।
तद्दर्शनाह्लादपरिप्लुतान्तरो
हृष्यत्तनुः प्रेमभराश्रुलोचनः ।
ननाम पादाम्बुजमस्य विश्वसृग्
यत् पारमहंस्येन पथाधिगम्यते ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवाद: भगवान्को दर्शनले ब्रह्माजीको हृदय आनन्दले भरियो, शरीर रोमान्चित भयो र आँखामा प्रेमको आँसु छचल्कियो। उहाँले भगवान्का ती चरणकमलमा शिर झुकाएर प्रणाम गर्नुभयो, जुन परमहंसहरूले मात्र प्राप्त गर्न सक्छन् ।।१७।।
तं प्रीयमाणं समुपस्थितं कविं
प्रजाविसर्गे निजशासनार्हणम् ।
बभाष ईषत्स्मितशोचिषा गिरा प्रियः
प्रियं प्रीतमनाः करे स्पृशन् ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवाद: सृष्टिका लागि योग्य आफ्ना प्रिय ब्रह्माजीलाई शरणागत भएको देखेर भगवान्ले उहाँको हात समात्दै मधुर मुस्कानका साथ मिठो वाणीमा भन्नुभयो ।।१८।।
श्रीभगवानुवाच ।
त्वयाहं तोषितः सम्यग् वेदगर्भ सिसृक्षया ।
चिरं भृतेन तपसा दुस्तोषः कूटयोगिनाम् ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवाद: भगवान्ले भन्नुभयो— "हे वेदगर्भ ब्रह्माजी! सृष्टिको इच्छाले तिमीले लामो समयसम्म गरेको तपस्याबाट म सन्तुष्ट छु; कपटी योगीहरूका लागि मलाई प्रसन्न पार्न अत्यन्त कठिन छ ।।१९।।"
वरं वरय भद्रं ते वरेशं माभिवाञ्छितम् ।
ब्रह्मञ्छ्रेयः परिश्रामः पुंसां मद्दर्शनावधिः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवाद: तिम्रो कल्याण होस्! तिमीलाई जे इच्छा छ, मबाट वर माग। हे ब्रह्मन्! मानिसको सबै परिश्रमको अन्तिम फल र परम कल्याण मेरो दर्शन नै हो ।।२०।।
मनीषितानुभावोऽयं मम लोकावलोकनम् ।
यदुपश्रुत्य रहसि चकर्थ परमं तपः ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवाद: तिमीले एकान्तमा मेरो वाणी सुनेर जुन घोर तपस्या गर्यौ, त्यसैको प्रभाव र मेरै इच्छाले तिमीले यो वैकुण्ठ लोकको दर्शन पाएका हौ ।।२१।।
प्रत्यादिष्टं मया तत्र त्वयि कर्मविमोहिते ।
तपो मे हृदयं साक्षाद् आत्माऽहं तपसोऽनघ ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवाद: हे निष्पाप ब्रह्मा! सृष्टि रचनामा अल्मलिएका बेला मैले नै तिमीलाई तपस्याको सल्लाह दिएको थिएँ। तपस्या नै मेरो हृदय हो र म नै तपस्याको आत्मा हुँ ।।२२।।
सृजामि तपसैवेदं ग्रसामि तपसा पुनः ।
बिभर्मि तपसा विश्वं वीर्यं मे दुश्चरं तपः ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवाद: म तपस्याकै शक्तिले यो संसारको सृष्टि गर्दछु, तपस्याकै बलले यसको पालन गर्दछु र पुनः तपस्याकै माध्यमले यसलाई आफूमा लीन गराउँछु। तपस्या नै मेरो अमोघ सामर्थ्य हो ।।२३।।
ब्रह्मोवाच -
भगवन् सर्वभूतानां अध्यक्षोऽवस्थितो गुहाम् ।
वेद ह्यप्रतिरुद्धेन प्रज्ञानेन चिकीर्षितम् ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवाद: ब्रह्माजीले भन्नुभयो— "हे भगवन्! तपाईं सबै प्राणीको हृदयमा अन्तर्यामी रूपमा रहनुहुन्छ र आफ्नो अमोघ ज्ञानद्वारा मेरो मनको संकल्प र इच्छा जान्नुहुन्छ ।।२४।।"
तथापि नाथमानस्य नाथ नाथय नाथितम् ।
परावरे यथा रूपे जानीयां ते त्वरूपिणः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवाद: हे स्वामी! तैपनि म याचकको प्रार्थना स्वीकार गर्नुहोस् र मलाई यस्तो ज्ञान दिनुहोस् कि म तपाईंको सगुण र निर्गुण दुवै रूपलाई बुझ्न सकूँ ।।२५।।
यथात्ममायायोगेन नानाशक्त्युपबृंहितम् ।
विलुम्पन् विसृजन् गृह्णन् बिभ्रदात्मानमात्मना ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवाद: तपाईं कसरी आफ्नो माया र अनेक शक्तिहरूको माध्यमबाट यो जगत्को रचना, पालन र संहार गर्नुहुन्छ? जसरी माकुरोले आफैँभित्रबाट जालो निकालेर खेल्छ र पुनः आफैँमा लीन गर्दछ ।।२६।।
क्रीडस्यमोघसङ्कल्प ऊर्णनाभिर्यथोर्णुते ।
तथा तद्विषयां धेहि मनीषां मयि माधव ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवाद: हे माधव! तपाईं कसरी अमोघ संकल्पले यो संसारमा क्रीडा गर्नुहुन्छ, सो जान्नका लागि मलाई दिव्य बुद्धि र ज्ञान प्रदान गर्नुहोस् ।।२७।।
भगवच्छिक्षितमहं करवाणि ह्यतन्द्रितः ।
नेहमानः प्रजासर्गं बध्येयं यदनुग्रहात् ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवाद: म सधैँ सजग रहेर तपाईंको आज्ञा पालन गर्न सकूँ र सृष्टिको कार्य गर्दा पनि 'कर्तापन' को अभिमानले बाँधिन नपरोस्, यस्तो कृपा गर्नुहोस् ।।२८।।
यावत्सखा सख्युरिवेश ते कृतः
प्रजाविसर्गे विभजामि भो जनम् ।
अविक्लबस्ते परिकर्मणि स्थितो
मा मे समुन्नद्धमदोऽजमानिनः ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवाद: हे प्रभु! तपाईंले मलाई मित्रवत् स्वीकार गर्नुभएको छ; त्यसैले तपाईंको सेवाका लागि सृष्टि रचनामा लाग्दा ममा कहिल्यै अहंकार उत्पन्न नहोस् र आफूलाई स्वतन्त्र कर्ता मान्ने भूल नगरूँ ।।२९।।
श्रीभगवानुवाच ।
ज्ञानं परमगुह्यं मे यद्विज्ञानसमन्वितम् ।
सरहस्यं तदङ्गं च गृहाण गदितं मया ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवाद: भगवान्ले भन्नुभयो— "ब्रह्मा! म तिमीलाई मेरो अत्यन्त रहस्यमय ज्ञान, त्यसको अनुभव (विज्ञान) र साधनासहितको गुह्य रहस्य भन्दछु, तिमी यसलाई ग्रहण गर ।।३०।।"
यावानहं यथाभावो यद् रूपगुणकर्मकः ।
तथैव तत्त्वविज्ञानं अस्तु ते मदनुग्रहात् ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवाद: मेरो वास्तविक स्वरूप, अस्तित्व, रूप, गुण र लीला जस्ता छन्, मेरो कृपाले तिमीलाई ती सबैको यथार्थ अनुभव होस् ।।३१।।
अहमेवासमेकोऽग्रे नान्यत् यत्सदसत्परम् ।
पश्चादहं यदेतच्च योऽवशिष्येत सोऽस्म्यहम् ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवाद: सृष्टिको आरम्भमा केवल म मात्र थिएँ, मभन्दा भिन्न स्थूल, सूक्ष्म वा कारण प्रकृति केही थिएन। सृष्टिको रूपमा पनि म नै छु र प्रलयपछि जे बाँकी रहन्छ, त्यो पनि म नै हुँ ।।३२।।
ऋतेऽर्थं यत्प्रतीयेत न प्रतीयेत चात्मनि ।
तद्विद्याद् आत्मनो मायां यथाभासो यथा तमः ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवाद: वास्तविक अस्तित्व नभए पनि जे देखिन्छ (जस्तै दुईवटा चन्द्रमा) र जो आत्मामा भएर पनि देखिँदैन (जस्तै राहु), त्यसलाई मेरो 'माया' सम्झनु; यो आभास र अन्धकार जस्तै हो ।।३३।।
यथा महान्ति भूतानि भूतेषूच्चावचेष्वनु ।
प्रविष्टानि अप्रविष्टानि तथा तेषु न तेष्वहम् ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवाद: जसरी पञ्चमहाभूतहरू संसारका साना-ठूला सबै वस्तुमा प्रविष्ट भएर पनि तीभन्दा अलग छन्, त्यसरी नै म पनि सबै प्राणीमा व्याप्त भएर पनि तीभन्दा पृथक् र स्वतन्त्र छु ।।३५।।
एतावदेव जिज्ञास्यं तत्त्वजिज्ञासुनाऽऽत्मनः ।
अन्वयव्यतिरेकाभ्यां यत्स्यात् सर्वत्र सर्वदा ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवाद: आत्मतत्त्व जान्न चाहने जिज्ञासुले यति मात्र बुझे पुग्छ कि जुन तत्त्व अन्वय र व्यतिरेक पद्धतिबाट सबै ठाउँमा र सधैँ विद्यमान रहन्छ, त्यही नै वास्तविक तत्त्व हो ।।३५।।
एतन्मतं समातिष्ठ परमेण समाधिना ।
भवान् कल्पविकल्पेषु न विमुह्यति कर्हिचित् ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवाद: ब्रह्मा! तिमी एकाग्र चित्तले मेरो यस सिद्धान्तको पालना गर; यसो गर्नाले कल्प-कल्पान्तरसम्म सृष्टि गर्दा पनि तिमी कहिल्यै मोहमा पर्ने छैनौ ।।३६।।
श्रीशुक उवाच -
सम्प्रदिश्यैवमजनो जनानां परमेष्ठिनम् ।
पश्यतः तस्य तद् रूपं आत्मनो न्यरुणद्धरिः ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवाद: श्रीशुकदेवजीले भन्नुभयो— "लोकपितामह ब्रह्माजीलाई यसरी उपदेश दिएर आजन्मा भगवान् श्रीहरि उहाँकै अगाडि अन्तर्धान हुनुभयो ।।३७।।"
अन्तर्हितेन्द्रियार्थाय हरये विहिताञ्जलिः ।
सर्वभूतमयो विश्वं ससर्जेदं स पूर्ववत् ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवाद: भगवान् अदृश्य हुनुभएपछि ब्रह्माजीले हात जोडेर प्रणाम गर्नुभयो र पूर्व कल्पको सृष्टि जस्तै पुनः यो विश्वको रचना गर्न लाग्नुभयो ।।३८।।
प्रजापतिर्धर्मपतिः एकदा नियमान् यमान् ।
भद्रं प्रजानामन्विच्छन् नातिष्ठत्स्वार्थकाम्यया ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवाद: एक पटक प्रजापति ब्रह्माजीले प्रजाको कल्याणका लागि कुनै व्यक्तिगत स्वार्थ नराखी विधिपूर्वक यम र नियमको पालना गर्दै बस्नुभएको थियो ।।३९।।
तं नारदः प्रियतमो रिक्थादानामनुव्रतः ।
शुश्रूषमाणः शीलेन प्रश्रयेण दमेन च ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवाद: त्यस समयमा उहाँका अत्यन्त प्रिय पुत्र नारदजीले विनय, धैर्य र सेवाभावका साथ ब्रह्माजीको उपासना गर्नुभयो ।।४०।।
मायां विविदिषन् विष्णोः मायेशस्य महामुनिः ।
महाभागवतो राजन् पितरं पर्यतोषयत् ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवाद: हे राजन्! भगवान् विष्णुको मायाको रहस्य बुझ्ने इच्छाले महामुनी नारदजीले आफ्ना पितालाई पूर्ण रूपमा सन्तुष्ट पार्नुभयो ।।४१।।
तुष्टं निशाम्य पितरं लोकानां प्रपितामहम् ।
देवर्षिः परिपप्रच्छ भवान् यन्मानुपृच्छति ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवाद: परीक्षित! जब नारदजीले आफ्ना पिता ब्रह्माजी प्रसन्न भएको देख्नुभयो, तब उहाँले त्यही प्रश्न सोध्नुभयो जुन अहिले तिमीले मलाई सोधिरहेका छौ ।।४२।।
तस्मा इदं भागवतं पुराणं दशलक्षणम् ।
प्रोक्तं भगवता प्राह प्रीतः पुत्राय भूतकृत् ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवाद: ब्रह्माजीले प्रसन्न भएर भगवान्ले उपदेश दिनुभएको दश लक्षणले युक्त यो 'श्रीमद्भागवत' महापुराण आफ्ना छोरा नारदलाई सुनाउनुभयो ।।४३।।
नारदः प्राह मुनये सरस्वती तटे नृप ।
ध्यायते ब्रह्म परमं व्यासाय अमिततेजसे ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवाद: हे राजन्! पछि नारदजीले सरस्वती नदीको किनारमा ध्यानमग्न रहनुभएका परम तेजस्वी महर्षि व्यासलाई यो ज्ञान प्रदान गर्नुभयो ।।४४।।
यदुताहं त्वया पृष्टो वैराजात्पुरुषादिदम् ।
यथासीत् तदुपाख्यास्ते प्रश्नान् अन्यांश्च कृत्स्नशः ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवाद: तिमीले विराट् पुरुषबाट यो जगत् कसरी बन्यो भनी सोधेका प्रश्नहरू र अन्य जिज्ञासाहरूको उत्तर म यसै भागवतको माध्यमबाट दिनेछु ।।४५।।
इति
श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां
द्वितीयस्कन्धे नवमोऽध्यायः ।।९।।
🌸
••••••••••
🌸
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवत महापुराणको द्वितीय स्कन्धको नवौँ अध्याय अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ, किनकि यसैमा 'चतुःश्लोकी भागवत' को वर्णन गरिएको छ। शुकदेवजी राजा परीक्षितलाई ब्रह्माजीले कसरी भगवान्को दर्शन र ज्ञान प्राप्त गरे भन्ने कथा सुनाउनुहुन्छ। सृष्टिको आरम्भमा ब्रह्माजीले आफ्नो जन्मस्थान कमलमा बसेर सृष्टिको विधि खोज्नुभयो, तर सफलता पाउनुभएन। उहाँले 'तप-तप' भन्ने दिव्य शब्द सुन्नुभयो र यसलाई ईश्वरीय आज्ञा मानेर एक हजार वर्षसम्म घोर तपस्या गर्नुभयो। ब्रह्माजीको एकाग्रता र निष्ठाबाट प्रसन्न भएर भगवान्ले उहाँलाई वैकुण्ठ लोकको दर्शन गराउनुभयो। वैकुण्ठको वर्णन गर्दै भनिएको छ कि त्यहाँ माया र कालको प्रभाव छैन, केवल शुद्ध सत्त्व र भगवत् पार्षदहरू छन्। ब्रह्माजीले शङ्ख, चक्र, गदा र पद्म धारी भगवान् श्रीहरिलाई देखेर भावविभोर भई प्रणाम गर्नुभयो। भगवान्ले ब्रह्माजीको हात समातेर उहाँलाई सृष्टिका लागि प्रोत्साहित गर्नुभयो र वर माग्न भन्नुभयो। ब्रह्माजीले भगवान्को सगुण र निर्गुण स्वरूप बुझ्ने र सृष्टि गर्दा अहंकार नहुने वरदान माग्नुभयो। यसै सन्दर्भमा भगवान्ले चार श्लोकमा भागवतको सार (चतुःश्लोकी भागवत) उपदेश दिनुभयो। पहिलो श्लोकमा भगवान्ले आफू सृष्टिको आदि, मध्य र अन्त्यमा सधैँ रहेको कुरा बताउनुहुन्छ। दोस्रो श्लोकमा मायाको स्वरूप व्याख्या गर्दै जे नहुँदा पनि देखिन्छ, त्यो माया हो भन्नुभएको छ। तेस्रो श्लोकमा परमात्मा सबैमा व्याप्त भएर पनि तीभन्दा पृथक् रहेको स्पष्ट पारिएको छ। चौथो श्लोकमा अन्वय र व्यतिरेक विधिबाट आत्मतत्त्व खोज्नु नै ज्ञानको सार हो भनिएको छ। यो ज्ञान पाएपछि ब्रह्माजीले पुनः सृष्टिको कार्य सुरु गर्नुभयो। पछि नारदजीले ब्रह्माजीको सेवा गरी यही रहस्यमय ज्ञान प्राप्त गर्नुभयो। नारदजीले पुनः यो ज्ञान महर्षि व्यासलाई प्रदान गर्नुभयो। महर्षि व्यासले यसलाई विस्तार गरी श्रीमद्भागवत महापुराणको रचना गर्नुभयो। यो अध्यायले ज्ञानको परम्परा कसरी भगवान्बाट ब्रह्मा, नारद र व्यास हुँदै हामीसम्म आयो भन्ने देखाउँछ। यसले तपस्याको महत्त्व र सृष्टिको आध्यात्मिक आधारलाई प्रस्ट पार्छ। राजा परीक्षितले सोधेका जटिल प्रश्नहरूको आधार यही उपदेश नै हो। यसमा भगवान्को स्वरूप र भक्तिको महिमालाई सुन्दर ढङ्गले प्रस्तुत गरिएको छ। यो अध्याय भागवतको मुटु मानिन्छ किनकि यसले दार्शनिक र भक्ति पक्षलाई जोड्छ। अन्ततः, यसले जीवलाई मायाको बन्धनबाट छुट्ने मार्ग देखाउँछ।
दार्शनिक पक्ष
दार्शनिक पक्षयस अध्यायको दार्शनिक पक्ष 'चतुःश्लोकी भागवत' मा केन्द्रित छ, जसले अद्वैत र भक्ति दर्शनको समन्वय गर्दछ। पहिलो दर्शन 'सत्तत्त्व' को हो, जहाँ परमात्मा मात्र एक मात्र सत्य र नित्य अस्तित्वका रूपमा स्वीकार गरिएको छ। दोस्रो पक्ष 'मायावाद' को हो, जसले जगत्को प्रपञ्चलाई एउटा मिथ्या आभासका रूपमा परिभाषित गर्दछ। तेस्रो दर्शन 'विराट् र सूक्ष्म' को हो, जहाँ ईश्वर सबैमा अन्तर्यामी भएर पनि निर्लिप्त रहनुहुन्छ। 'अन्वय-व्यतिरेक' पद्धतिको प्रयोगले सत्य र असत्यलाई छुट्याउने तार्किक आधार प्रदान गर्दछ। यसले 'अहं ब्रह्मास्मि' र 'तत्वमसि' जस्ता महावाक्यहरूको भावलाई सरल ढङ्गले प्रस्तुत गर्दछ। तपस्यालाई ज्ञान प्राप्तिको अनिवार्य साधनाका रूपमा दार्शनिक मान्यता दिइएको छ। सृष्टिलाई भगवान्को 'लीला' वा 'क्रीडा' मानेर यसको कर्तापनबाट मुक्त हुने मार्ग देखाइएको छ। वैकुण्ठको वर्णनले भौतिक जगत्भन्दा परको 'चिन्मय जगत्' को अस्तित्वलाई पुष्टि गर्दछ। यो अध्यायले ज्ञान र विज्ञान (अनुभवात्मक ज्ञान) बीचको अन्तरलाई स्पष्ट पार्छ। अन्त्यमा, यसले परमात्माको शरणागति नै जीवको परम लक्ष्य हो भन्ने दार्शनिक निचोड दिन्छ।
