श्रीमद्भागवत महापुराण
दशमस्कन्धः – द्विसप्ततितमोऽध्यायः
श्रीशुक
उवाच–
एकदा तु सभामध्य आस्थितो मुनिभिर्वृतः ।
ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यैभ्रातृभिश्च युधिष्ठिरः ॥ १ ॥
आचार्यैः कुलवृद्धैश्च ज्ञातिसंबन्धिबान्धवैः ।
शृण्वतामेव चैतेषामाभाष्येदमुवाच ह ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे परीक्षित्! एक दिन महाराज युधिष्ठिर राजदरबारमा धेरै ऋषि, ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, भीमसेन आदि भाइहरू, गुरुहरू, कुलका वृद्धहरू, आफन्तहरू र बन्धुबान्धवहरूका साथ बसिरहेका थिए। उनले सबैले सुन्ने गरी भगवान् श्रीकृष्णलाई सम्बोधन गर्दै यस प्रकार भने ।।१–२।।
युधिष्ठिर उवाच–
क्रतुराजेन गोविन्द राजसूयेन पावनीः ।
यक्ष्ये विभूतीर्भवतस्तत् संपादय नः प्रभो ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः धर्मराज युधिष्ठिरले भने– हे गोविन्द! म राजसूय नामक महायज्ञद्वारा तपाईंका पावन विभूतिस्वरूप देवताहरूको यजन (पूजा) गर्न चाहन्छु। हे प्रभु! तपाईंले हाम्रो यो संकल्प पूर्ण गरिदिनुहोस् ।।३।।
त्वत्पादुके अविरतं परि ये चरन्ति
ध्यायन्त्यभद्रनशने शुचयो गृणन्ति ।
विन्दन्ति ते कमलनाभ भवापवर्ग-
माशासते यदि त आशिष ईश नान्ये ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे कमलनाभ! अमङ्गलको विनाश गर्ने तपाईंका चरणकमलको जसले निरन्तर सेवा, ध्यान र कीर्तन गर्दछन्, ती पवित्र पुरुषहरूले जन्म-मृत्युरूप संसारको बन्धनबाट मुक्ति प्राप्त गर्दछन्। हे ईश्वर! यदि उनीहरूले केही सांसारिक कामना गर्छन् भने ती पनि पूर्ण हुन्छन्, तर तपाईंका सेवक बाहेक अरूले यस्तो फल प्राप्त गर्न सक्दैनन् ।।४।।
तद् देवदेव भवतश्चरणारविन्द-
सेवानुभावमिह पश्यतु लोक एषः ।
ये त्वां भजन्ति न भजन्त्युत वोभयेषां
निष्ठां प्रदर्शय विभो कुरुसृञ्जयानाम् ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे देवाधिदेव! संसारका मानिसहरूले तपाईंका चरणकमलको सेवाको प्रभाव देखून् भन्ने मेरो इच्छा छ। हे विभो! कुरुवंशी र सृञ्जयवंशीहरूका माझमा तपाईंलाई भज्ने र नभज्ने दुवै पक्षको अन्तर (निष्ठाको फल) देखाइदिनुहोस् ।।५।।
न ब्रह्मणः स्वपरभेदमतिस्तव स्यात्
सर्वात्मनः समदृशः स्वसुखानुभूतेः ।
संसेवतां सुरतरोरिव ते प्रसादः
सेवानुरूपमुदयो न विपर्ययोऽत्र ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे ब्रह्मस्वरूप प्रभु! तपाईं सर्वात्मा, समदर्शी र आत्मानन्दमा मग्न हुनुहुन्छ, त्यसैले तपाईंमा 'आफ्नो' र 'पराई' भन्ने भेदभाव छैन। तापनि कल्पवृक्षको सेवा गर्नेले फल पाएझैँ, तपाईंको सेवा गर्नेले आफ्नो सेवाको भावअनुसार नै फल प्राप्त गर्दछ; यसमा कुनै अन्यथा हुँदैन ।।६।।
श्रीभगवानुवाच–
सम्यग् व्यवसितं राजन् भवता शत्रुकर्शन ।
कल्याणी येन ते कीर्तिर्लोकाननु भविष्यति ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो– हे शत्रुदमनकारी राजन्! तपाईंले गर्नुभएको यो विचार निकै उत्तम छ। यसबाट तपाईंको कल्याणकारी कीर्ति सबै लोकमा फैलिनेछ ।।७।।
ऋषीणां पितृदेवानां सुहृदामपि नः प्रभो ।
सर्वेषामपि भूतानामीप्सितः क्रतुराडयम् ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे महाराज! यो यज्ञराज राजसूय ऋषि, पितृ, देवता, सुहृद् (मित्र) र हामी लगायत सम्पूर्ण प्राणीहरूका लागि पनि अभीष्ट एवं प्रिय छ ।।८।।
विजित्य नृपतीन् सर्वान् कृत्वा च जगतीं वशे ।
सम्भृत्य सर्वसम्भारानाहरस्व महाक्रतुम् ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः अतः हे महाराज! तपाईंले सम्पूर्ण राजाहरूलाई जितेर पृथ्वीलाई आफ्नो वशमा पार्नुहोस् र यज्ञका सामग्रीहरू जुटाएर यो महायज्ञ सम्पन्न गर्नुहोस् ।।९।।
एते ते भ्रातरो राजन् लोकपालांशसंभवाः ।
जितोऽस्म्यात्मवता तेऽहं दुर्जयो योऽकृतात्मभिः ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! तपाईंका यी भाइहरू लोकपालहरूका अंशबाट उत्पन्न भएका हुन्। असंयमीहरूका लागि म दुर्जेय छु, तर तपाईं जस्ता आत्मजयी (जितेन्द्रिय) पाण्डवहरूले मलाई पनि जित्नुभएको छ (अर्थात् म तपाईंको प्रेमको वशमा छु) ।।१०।।
न कश्चिन्मत्परं लोके तेजसा यशसा श्रिया ।
विभूतिभिर्वाभिभवेद् देवोऽपि किमु पार्थिवः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः यस लोकमा मेरो भक्तलाई तेज, यश, श्री वा विभूतिमा कुनै देवताले पनि पराजित गर्न सक्दैन भने साधारण राजाको त कुरै के रह्यो र? ।।११।।
श्रीशुक उवाच–
निशम्य भगवद्गीतं प्रीतः फुल्लमुखाम्बुजः ।
भ्रातॄन् दिग्विजयेऽयुङ्क्त विष्णुतेजोपबृंहितान् ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– भगवान्का वाणी सुनेर प्रसन्न हुनुभएका महाराज युधिष्ठिरको मुखकमल प्रफुल्लित भयो। त्यसपछि उनले विष्णुको तेजले सम्पन्न आफ्ना भाइहरूलाई दिग्विजयका लागि खटाए ।।१२।।
सहदेवं दक्षिणस्यामादिशत् सह सृञ्जयैः ।
दिशि प्रतीच्यां नकुलमुदीच्यां सव्यसाचिनम् ।
प्राच्यां वृकोदरं मत्स्यैः केकयैः सह मद्रकैः ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः उनले सहदेवलाई सृञ्जयहरूका साथ दक्षिण दिशामा, नकुललाई पश्चिममा, अर्जुनलाई उत्तरमा र भीमसेनलाई मत्स्य, केकय तथा मद्र देशका वीरहरूका साथ पूर्व दिशामा विजय प्राप्त गर्न पठाए ।।१३।।
ते विजित्य नृपान् वीरा आजह्रुर्दिग्भ्य ओजसा ।
अजातशत्रवे भूरि द्रविणं नृप यक्ष्यते ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः ती वीरहरूले आफ्नो पराक्रमद्वारा सबै राजाहरूलाई जिते र यज्ञ गर्नका लागि अजातशत्रु युधिष्ठिरलाई विभिन्न दिशाबाट प्रशस्त धन-सम्पत्ति ल्याएर बुझाए ।।१४।।
श्रुत्वाजितं जरासन्धं नृपतेर्ध्यायतो हरिः ।
आहोपायं तमेवाद्य उद्धवो यमुवाच ह ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः कसैले जित्न नसकेको जरासन्धका बारेमा सुनेर महाराज युधिष्ठिर चिन्तित भई विचार गरिरहेका बेला, भगवान् श्रीकृष्णले पहिले उद्धवजीले बताउनुभएको उपायका बारेमा उनलाई अवगत गराउनुभयो ।।१५।।
भीमसेनोऽर्जुनः कृष्णो ब्रह्मलिङ्गधरास्त्रयः ।
जग्मुर्गिरिव्रजं तात बृहद्रथसुतो यतः ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे तात (परीक्षित्)! त्यसपछि भीमसेन, अर्जुन र भगवान् श्रीकृष्ण—यी तीनै जना ब्राह्मणको भेष धारण गरी बृहद्रथका पुत्र जरासन्ध भएको ठाउँ गिरिव्रज (राजगृह) मा जानुभयो ।।१६।।
ते गत्वाऽऽतिथ्यवेलायां गृहेषु गृहमेधिनम् ।
ब्रह्मण्यं समयाचेरन् राजन्या ब्रह्मलिङ्गिनः ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्राह्मणभक्त र गृहस्थ धर्म पालना गर्ने जरासन्धको महलमा ती 'ब्रह्मलिङ्गी' (ब्राह्मणको भेषधारी) क्षत्रियहरू अतिथि सत्कारको समयमा पुगेर यस प्रकार याचना गर्न लागे ।।१७।।
राजन् विद्ध्यतिथीन् प्राप्तानर्थिनो दूरमागतान् ।
तन्नः प्रयच्छ भद्रं ते यद् वयं कामयामहे ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! हामी टाढाबाट आएका अभ्यागत अतिथि र भिक्षार्थी हौँ भन्ने जान्नुहोस्। तपाईंको कल्याण होस्, हामी जे चाहन्छौँ, त्यो हामीलाई प्रदान गर्नुहोस् ।।१८।।
किं दुर्मर्षं तितिक्षूणां किमकार्यमसाधुभिः ।
किं न देयं वदान्यानां कः परः समदर्शिनाम् ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः सहनशीलका लागि के असैह्य छ? दुष्टहरूले नगर्ने कुकर्म कुन छ? दानीहरूका लागि अदेय (दिन नसकिने) वस्तु के छ र समदर्शीहरूका लागि को पराई छ? ।।१९।।
योऽनित्येन शरीरेण सतां गेयं यशो ध्रुवम् ।
नाचिनोति स्वयं कल्पः स वाच्यः शोच्य एव सः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः जो व्यक्ति समर्थ भएर पनि यस अनित्य शरीरद्वारा सज्जनहरूले गाउने योग्य स्थायी यश कमाउँदैन, ऊ निन्दनीय र शोचनीय छ ।।२०।।
हरिश्चन्द्रो रन्तिदेव उञ्छवृत्तिः शिबिर्बलिः ।
व्याधः कपोतो बहवो ह्यध्रुवेण ध्रुवं गताः ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः हरिश्चन्द्र, रन्तिदेव, उञ्छवृत्ति गर्ने मुद्गल, शिबि, बलि, व्याध र परेवा जस्ता धेरैले अनित्य शरीरद्वारा नै नित्य धाम (अथवा यश) प्राप्त गरेका छन् ।।२१।।
श्रीशुक उवाच– स्वरैराकृतिभिस्तांस्तु प्रकोष्ठैर्ज्याहतैरपि ।
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे राजन्! उनीहरूको स्वर, आकृति र धनुषको ताँदोले पाखुरामा परेको डाम देखेर जरासन्धले उनीहरू क्षत्रिय हुन् र पहिले कतै देखेजस्तो छ भनी विचार गर्न थाल्यो ।।२२।।
राजन्यबन्धवो ह्येते ब्रह्मलिङ्गानि बिभ्रति ।
ददानि भिक्षितं तेभ्य आत्मानमपि दुस्त्यजम् ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः उसले सोच्यो– यी क्षत्रिय भए पनि ब्राह्मणको भेषमा आएका छन्। त्यसैले यिनीहरूले मागेको वस्तु म दिनेछु, चाहे त्यो त्याग्न कठिन मेरो आफ्नै शरीर किन नहोस् ।।२३।।
बलेर्नु श्रूयते कीर्तिर्वितता दिक्ष्वकल्मषा ।
ऐश्वर्याद् भ्रंशितस्यापि विप्रव्याजेन विष्णुना ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् विष्णुले ब्राह्मणको भेषमा ऐश्वर्य खोसे पनि राजा बलिको निष्पाप कीर्ति सबै दिशामा फैलिएको सुनिन्छ ।।२४।।
श्रियं जिहीर्षतेन्द्रस्य विष्णवे द्विजरूपिणे ।
जानन्नपि महीं प्रादाद् वार्यमाणोऽपि दैत्यराट् ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः इन्द्रको लक्ष्मी फर्काउन ब्राह्मणको रूप लिएका विष्णु हुन् भन्ने जान्दाजान्दै र गुरुले रोक्दा-रोक्दै पनि दैत्यराज बलिले पृथ्वी दान दिएका थिए ।।२५।।
जीवता ब्राह्मणार्थाय को न्वर्थः क्षत्रबन्धुना ।
देहेन पतमानेन नेहता विपुलं यशः ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः ढिलो चाँडो ढल्ने यो शरीर जीवित हुँदाहुँदै यदि ब्राह्मणका लागि र यशका लागि उपयोग गरिँदैन भने यस्तो क्षत्रिय हुनुको के अर्थ छ र? ।।२६।।
इत्युदारमतिः प्राह कृष्णार्जुनवृकोदरान् ।
हे विप्रा व्रियतां कामो ददाम्यात्मशिरोऽपि वः ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः यस्तो उदार विचार गरी जरासन्धले कृष्ण, अर्जुन र भीमसेनलाई भन्यो– हे विप्रहरू! आफ्नो इच्छा व्यक्त गर्नुहोस्, म तपाईंहरूलाई आफ्नो शिर पनि दिन तयार छु ।।२७।।
श्रीभगवानुवाच–
युद्धं नो देहि राजेन्द्र द्वन्द्वशो यदि मन्यसे ।
युद्धार्थिनो वयं प्राप्ता राजन्या नान्यकाङ्क्षिणः ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो– हे राजेन्द्र! यदि उचित ठान्नुहुन्छ भने हामीलाई द्वन्द्वयुद्धको भिक्षा दिनुहोस्। हामी युद्धका अभिलाषी क्षत्रिय हौँ, अन्य कुनै वस्तुको चाहना छैन ।।२८।।
असौ वृकोदरः पार्थस्तस्य भ्रातार्जुनो ह्ययम् ।
अनयोर्मातुलेयं मां कृष्णं जानीहि ते रिपुम् ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः यी कुन्तीपुत्र भीमसेन हुन्, यी उनका भाइ अर्जुन हुन् र मलाई यिनीहरूको मामाको छोरा तथा तिम्रो शत्रु कृष्ण भनेर चिन ।।२९।।
एवमावेदितो राजा जहासोच्चैः स्म मागधः ।
आह चामर्षितो मन्दा युद्धं तर्हि ददामि वः ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी परिचय पाएपछि मगधराज जरासन्ध अट्टहास गर्दै हाँस्यो र क्रोधित भई भन्यो– हे मूर्खहरू! त्यसो भए म तिमीहरूलाई युद्ध दिनेछु ।।३०।।
न त्वया भीरुणा योत्स्ये युधि विक्लवतेजसा ।
मथुरां स्वपुरीं त्यक्त्वा समुद्रं शरणं गतः ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः उसले भन्यो– हे कृष्ण! तँ त कायर र तेजहीन छस्, किनकि तँ मेरो डरले आफ्नो नगरी मथुरा छाडेर समुद्रको शरणमा गएर बसिस्, त्यसैले म तँसँग युद्ध गर्दिनँ ।।३१।।
अयं तु वयसा तुल्यो नातिसत्त्वो न मे समः ।
अर्जुनो न भवेद् योद्धा भीमस्तुल्यबलो मम ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः अर्जुन उमेरमा मभन्दा सानो छ, धेरै शक्तिशाली पनि छैन र मेरो समान पनि छैन। त्यसैले अर्जुन योद्धा हुन सक्दैन। भीमसेन भने मेरो समान बलवान् छ ।।३२।।
इत्युक्त्वा भीमसेनाय प्रादाय महतीं गदाम् ।
द्वितीयां स्वयमादाय निर्जगाम पुराद् बहिः ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः यसो भन्दै जरासन्धले भीमसेनलाई एउटा ठूलो गदा दियो र आफू पनि अर्को गदा लिएर सहरबाहिर निस्कियो ।।३३।।
ततः समे खले वीरौ संयुक्तावितरेतरौ ।
जघ्नतुर्वज्रकल्पाभ्यां गदाभ्यां रणदुर्मदौ ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि समथर भूमिमा ती दुई रणमत्त वीरहरू आपसमा जुटेर वज्रसमानका गदाहरूले एकअर्कालाई प्रहार गर्न थाले ।।३४।।
मण्डलानि विचित्राणि सव्यं दक्षिणमेव च ।
चरतोः शुशुभे युद्धं नटयोरिव रङ्गिणोः ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः दायाँ र बायाँ विभिन्न मण्डल (चाल) हरूमा घुम्दै युद्ध गरिरहेका उनीहरू रङ्गमञ्चका दुई नटझैँ सुशोभित देखिन्थे ।।३५।।
ततश्चटचटाशब्दो वज्रनिष्पेषसन्निभः ।
गदयोः क्षिप्तयो राजन् दन्तयोरिव दन्तिनोः ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! प्रहार गरिएका ती गदाहरूबाट दुई हात्तीका दारा ठोकिँदा वा चट्याङ पर्दा निस्कने जस्तो भयानक 'चटचट' शब्द निस्कन थाल्यो ।।३६।।
ते वै गदे भुजजवेन निपात्यमाने
अन्योन्यतोंऽसकटिपादकरोरुजत्रून् ।
चूर्णीबभूवतुरुपेत्य यथार्कशाखे
संयुध्यतोर्द्विरदयोरिव दीप्तमन्व्योः ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः दुई क्रुद्ध हात्तीले अर्क (आँक) को हाँगाले हानेझैँ, बाहुबलले काँध, कम्मर, खुट्टा, हात र तिघ्रामा प्रहार गर्दा-गर्दै ती गदाहरू नै चूर्ण-चूर्ण भए ।।३७।।
इत्थं तयोः प्रहतयोर्गदयोर्नृवीरौ
क्रुद्धौ स्वमुष्टिभिरयःस्परशैरपिष्टाम् ।
शब्दस्तयोः प्रहरतोरिभयोरिवासी-
न्निर्घातवज्रपरुषस्तलताडनोत्थः ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः गदाहरू नष्ट भएपछि ती दुई वीरहरूले क्रोधित भई फलामजस्ता आफ्ना मुक्काहरूले एकअर्कालाई प्रहार गर्न थाले। उनीहरूको प्रहारबाट निस्किएको आवाज चट्याङको गर्जनझैँ डरलाग्दो थियो ।।३८।।
तयोरेवं प्रहरतोः समशिक्षाबलौजसोः ।
निर्विशेषमभूद् युद्धमक्षीणजवयोर्नृप ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे महाराज! समान शिक्षा, बल र ओज भएका ती दुवैको युद्धमा कुनै विशेष अन्तर देखिएन। कसैको पनि वेग कम नभएकाले हारजितको निर्णय हुन सकेन ।।३९।।
एवं तयोर्महाराज युध्यतोः सप्तविंशतिः ।
दिनानि निरगंस्तत्र सुहृद्वन्निशि तिष्ठतोः ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी युद्ध गर्दागर्दै सत्ताइस दिन बिते। राती भने उनीहरू मित्रझैँ मिलेर बस्ने गर्दथे ।।४०।।
एकदा मातुलेयं वै प्राह राजन् वृकोदरः ।
न शक्तोऽहं जरासन्धं निर्जेतुं युधि माधव ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः अठ्ठाइसौँ दिनमा भीमसेनले आफ्ना मामाका छोरा श्रीकृष्णलाई भने– हे माधव! म यसलाई युद्धमा जित्न समर्थ भइरहेको छैन ।।४१।।
शत्रोर्जन्ममृती विद्वान् जीवितं च जराकृतम् ।
पार्थमाप्याययन् स्वेन तेजसाचिन्तयद्धरिः ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः शत्रुको जन्म र मृत्युको रहस्य तथा 'जरा' नामकी राक्षसीले शरीरका दुई टुक्रा जोडेर उसलाई जीवन दिएको कुरा भगवान् श्रीकृष्णलाई थाहा थियो। त्यसैले उहाँले भीमसेनलाई आफ्नो तेजले शक्ति प्रदान गर्दै वधको उपाय सोच्न थाल्नुभयो ।।४२।।
सञ्चिन्त्यारिवधोपायं भीमस्यामोघदर्शनः ।
दर्शयामास विटपणं पाटयन्निव संज्ञया ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः अमोघ दृष्टि भएका भगवान्ले एउटा हाँगालाई बीचबाट चिरेर देखाउँदै इशाराद्वारा जरासन्धलाई मार्ने उपाय भीमसेनलाई बताउनुभयो ।।४३।।
तद्विज्ञाय महासत्त्वो भीमः प्रहरतां वरः ।
गृहीत्वा पादयोः शत्रुं पातयामास भूतले ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यो सङ्केत बुझेर महाबलवान् भीमसेनले शत्रुलाई खुट्टामा समातेर भुईँमा लडाए ।।४४।।
एकं पादं पदाऽऽक्रम्य दोर्भ्यामन्यं प्रगृह्य सः ।
गुदतः पाटयामास शाखमिव महागजः ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि एउटा खुट्टालाई खुट्टाले थिचेर र अर्कोलाई हातले समातेर भीमसेनले हात्तीले हाँगा चिरेझैँ जरासन्धको शरीरलाई मलद्वारबाट चिरेर दुई टुक्रा पारिदिए ।।४५।।
एकपादोरुवृषणकटिपृष्ठस्तनांसके ।
एकबाह्वक्षिभ्रूकर्णे शकले ददृशुः प्रजाः ॥ ४६ ॥
नेपाली भावानुवादः मानिसहरूले जरासन्धको शरीरको खुट्टा, तिघ्रा, अण्डकोष, कम्मर, ढाड, स्तन, काँध, हात, आँखा र कान दुई अलग-अलग भागमा विभाजित भएको देखे ।।४६।।
हाहाकारो महानासीन्निहते मगधेश्वरे ।
पूजयामासतुर्भीमं परिरभ्य जयाच्यतौ ॥ ४७ ॥
नेपाली भावानुवादः मगधराजको मृत्यु भएपछि त्यहाँ हाहाकार मच्चियो। यता अर्जुन र भगवान् श्रीकृष्णले भीमसेनलाई अँगालो हालेर विजयको सम्मान प्रकट गर्नुभयो ।।४७।।
सहदेवं तत्तनयं भगवान्भूतभावनः ।
अभ्यषिञ्चदमेयात्मा मगधानां पतिं प्रभुः ।
मोचयामास राजन्यान् संरुद्धा मागधेन ये ॥ ४८ ॥
नेपाली भावानुवादः सर्वशक्तिमान् भगवान् श्रीकृष्णले जरासन्धका छोरा सहदेवलाई मगधको राजाका रूपमा अभिषेक गर्नुभयो र जरासन्धले बन्दी बनाएका राजाहरूलाई कारागारबाट मुक्त गराउनुभयो ।।४८।।
एकदा तु सभामध्य आस्थितो मुनिभिर्वृतः ।
ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यैभ्रातृभिश्च युधिष्ठिरः ॥ १ ॥
आचार्यैः कुलवृद्धैश्च ज्ञातिसंबन्धिबान्धवैः ।
शृण्वतामेव चैतेषामाभाष्येदमुवाच ह ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे परीक्षित्! एक दिन महाराज युधिष्ठिर राजदरबारमा धेरै ऋषि, ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, भीमसेन आदि भाइहरू, गुरुहरू, कुलका वृद्धहरू, आफन्तहरू र बन्धुबान्धवहरूका साथ बसिरहेका थिए। उनले सबैले सुन्ने गरी भगवान् श्रीकृष्णलाई सम्बोधन गर्दै यस प्रकार भने ।।१–२।।
युधिष्ठिर उवाच–
क्रतुराजेन गोविन्द राजसूयेन पावनीः ।
यक्ष्ये विभूतीर्भवतस्तत् संपादय नः प्रभो ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः धर्मराज युधिष्ठिरले भने– हे गोविन्द! म राजसूय नामक महायज्ञद्वारा तपाईंका पावन विभूतिस्वरूप देवताहरूको यजन (पूजा) गर्न चाहन्छु। हे प्रभु! तपाईंले हाम्रो यो संकल्प पूर्ण गरिदिनुहोस् ।।३।।
त्वत्पादुके अविरतं परि ये चरन्ति
ध्यायन्त्यभद्रनशने शुचयो गृणन्ति ।
विन्दन्ति ते कमलनाभ भवापवर्ग-
माशासते यदि त आशिष ईश नान्ये ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे कमलनाभ! अमङ्गलको विनाश गर्ने तपाईंका चरणकमलको जसले निरन्तर सेवा, ध्यान र कीर्तन गर्दछन्, ती पवित्र पुरुषहरूले जन्म-मृत्युरूप संसारको बन्धनबाट मुक्ति प्राप्त गर्दछन्। हे ईश्वर! यदि उनीहरूले केही सांसारिक कामना गर्छन् भने ती पनि पूर्ण हुन्छन्, तर तपाईंका सेवक बाहेक अरूले यस्तो फल प्राप्त गर्न सक्दैनन् ।।४।।
तद् देवदेव भवतश्चरणारविन्द-
सेवानुभावमिह पश्यतु लोक एषः ।
ये त्वां भजन्ति न भजन्त्युत वोभयेषां
निष्ठां प्रदर्शय विभो कुरुसृञ्जयानाम् ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे देवाधिदेव! संसारका मानिसहरूले तपाईंका चरणकमलको सेवाको प्रभाव देखून् भन्ने मेरो इच्छा छ। हे विभो! कुरुवंशी र सृञ्जयवंशीहरूका माझमा तपाईंलाई भज्ने र नभज्ने दुवै पक्षको अन्तर (निष्ठाको फल) देखाइदिनुहोस् ।।५।।
न ब्रह्मणः स्वपरभेदमतिस्तव स्यात्
सर्वात्मनः समदृशः स्वसुखानुभूतेः ।
संसेवतां सुरतरोरिव ते प्रसादः
सेवानुरूपमुदयो न विपर्ययोऽत्र ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे ब्रह्मस्वरूप प्रभु! तपाईं सर्वात्मा, समदर्शी र आत्मानन्दमा मग्न हुनुहुन्छ, त्यसैले तपाईंमा 'आफ्नो' र 'पराई' भन्ने भेदभाव छैन। तापनि कल्पवृक्षको सेवा गर्नेले फल पाएझैँ, तपाईंको सेवा गर्नेले आफ्नो सेवाको भावअनुसार नै फल प्राप्त गर्दछ; यसमा कुनै अन्यथा हुँदैन ।।६।।
श्रीभगवानुवाच–
सम्यग् व्यवसितं राजन् भवता शत्रुकर्शन ।
कल्याणी येन ते कीर्तिर्लोकाननु भविष्यति ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो– हे शत्रुदमनकारी राजन्! तपाईंले गर्नुभएको यो विचार निकै उत्तम छ। यसबाट तपाईंको कल्याणकारी कीर्ति सबै लोकमा फैलिनेछ ।।७।।
ऋषीणां पितृदेवानां सुहृदामपि नः प्रभो ।
सर्वेषामपि भूतानामीप्सितः क्रतुराडयम् ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे महाराज! यो यज्ञराज राजसूय ऋषि, पितृ, देवता, सुहृद् (मित्र) र हामी लगायत सम्पूर्ण प्राणीहरूका लागि पनि अभीष्ट एवं प्रिय छ ।।८।।
विजित्य नृपतीन् सर्वान् कृत्वा च जगतीं वशे ।
सम्भृत्य सर्वसम्भारानाहरस्व महाक्रतुम् ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः अतः हे महाराज! तपाईंले सम्पूर्ण राजाहरूलाई जितेर पृथ्वीलाई आफ्नो वशमा पार्नुहोस् र यज्ञका सामग्रीहरू जुटाएर यो महायज्ञ सम्पन्न गर्नुहोस् ।।९।।
एते ते भ्रातरो राजन् लोकपालांशसंभवाः ।
जितोऽस्म्यात्मवता तेऽहं दुर्जयो योऽकृतात्मभिः ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! तपाईंका यी भाइहरू लोकपालहरूका अंशबाट उत्पन्न भएका हुन्। असंयमीहरूका लागि म दुर्जेय छु, तर तपाईं जस्ता आत्मजयी (जितेन्द्रिय) पाण्डवहरूले मलाई पनि जित्नुभएको छ (अर्थात् म तपाईंको प्रेमको वशमा छु) ।।१०।।
न कश्चिन्मत्परं लोके तेजसा यशसा श्रिया ।
विभूतिभिर्वाभिभवेद् देवोऽपि किमु पार्थिवः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः यस लोकमा मेरो भक्तलाई तेज, यश, श्री वा विभूतिमा कुनै देवताले पनि पराजित गर्न सक्दैन भने साधारण राजाको त कुरै के रह्यो र? ।।११।।
श्रीशुक उवाच–
निशम्य भगवद्गीतं प्रीतः फुल्लमुखाम्बुजः ।
भ्रातॄन् दिग्विजयेऽयुङ्क्त विष्णुतेजोपबृंहितान् ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– भगवान्का वाणी सुनेर प्रसन्न हुनुभएका महाराज युधिष्ठिरको मुखकमल प्रफुल्लित भयो। त्यसपछि उनले विष्णुको तेजले सम्पन्न आफ्ना भाइहरूलाई दिग्विजयका लागि खटाए ।।१२।।
सहदेवं दक्षिणस्यामादिशत् सह सृञ्जयैः ।
दिशि प्रतीच्यां नकुलमुदीच्यां सव्यसाचिनम् ।
प्राच्यां वृकोदरं मत्स्यैः केकयैः सह मद्रकैः ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः उनले सहदेवलाई सृञ्जयहरूका साथ दक्षिण दिशामा, नकुललाई पश्चिममा, अर्जुनलाई उत्तरमा र भीमसेनलाई मत्स्य, केकय तथा मद्र देशका वीरहरूका साथ पूर्व दिशामा विजय प्राप्त गर्न पठाए ।।१३।।
ते विजित्य नृपान् वीरा आजह्रुर्दिग्भ्य ओजसा ।
अजातशत्रवे भूरि द्रविणं नृप यक्ष्यते ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः ती वीरहरूले आफ्नो पराक्रमद्वारा सबै राजाहरूलाई जिते र यज्ञ गर्नका लागि अजातशत्रु युधिष्ठिरलाई विभिन्न दिशाबाट प्रशस्त धन-सम्पत्ति ल्याएर बुझाए ।।१४।।
श्रुत्वाजितं जरासन्धं नृपतेर्ध्यायतो हरिः ।
आहोपायं तमेवाद्य उद्धवो यमुवाच ह ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः कसैले जित्न नसकेको जरासन्धका बारेमा सुनेर महाराज युधिष्ठिर चिन्तित भई विचार गरिरहेका बेला, भगवान् श्रीकृष्णले पहिले उद्धवजीले बताउनुभएको उपायका बारेमा उनलाई अवगत गराउनुभयो ।।१५।।
भीमसेनोऽर्जुनः कृष्णो ब्रह्मलिङ्गधरास्त्रयः ।
जग्मुर्गिरिव्रजं तात बृहद्रथसुतो यतः ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे तात (परीक्षित्)! त्यसपछि भीमसेन, अर्जुन र भगवान् श्रीकृष्ण—यी तीनै जना ब्राह्मणको भेष धारण गरी बृहद्रथका पुत्र जरासन्ध भएको ठाउँ गिरिव्रज (राजगृह) मा जानुभयो ।।१६।।
ते गत्वाऽऽतिथ्यवेलायां गृहेषु गृहमेधिनम् ।
ब्रह्मण्यं समयाचेरन् राजन्या ब्रह्मलिङ्गिनः ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्राह्मणभक्त र गृहस्थ धर्म पालना गर्ने जरासन्धको महलमा ती 'ब्रह्मलिङ्गी' (ब्राह्मणको भेषधारी) क्षत्रियहरू अतिथि सत्कारको समयमा पुगेर यस प्रकार याचना गर्न लागे ।।१७।।
राजन् विद्ध्यतिथीन् प्राप्तानर्थिनो दूरमागतान् ।
तन्नः प्रयच्छ भद्रं ते यद् वयं कामयामहे ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! हामी टाढाबाट आएका अभ्यागत अतिथि र भिक्षार्थी हौँ भन्ने जान्नुहोस्। तपाईंको कल्याण होस्, हामी जे चाहन्छौँ, त्यो हामीलाई प्रदान गर्नुहोस् ।।१८।।
किं दुर्मर्षं तितिक्षूणां किमकार्यमसाधुभिः ।
किं न देयं वदान्यानां कः परः समदर्शिनाम् ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः सहनशीलका लागि के असैह्य छ? दुष्टहरूले नगर्ने कुकर्म कुन छ? दानीहरूका लागि अदेय (दिन नसकिने) वस्तु के छ र समदर्शीहरूका लागि को पराई छ? ।।१९।।
योऽनित्येन शरीरेण सतां गेयं यशो ध्रुवम् ।
नाचिनोति स्वयं कल्पः स वाच्यः शोच्य एव सः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः जो व्यक्ति समर्थ भएर पनि यस अनित्य शरीरद्वारा सज्जनहरूले गाउने योग्य स्थायी यश कमाउँदैन, ऊ निन्दनीय र शोचनीय छ ।।२०।।
हरिश्चन्द्रो रन्तिदेव उञ्छवृत्तिः शिबिर्बलिः ।
व्याधः कपोतो बहवो ह्यध्रुवेण ध्रुवं गताः ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः हरिश्चन्द्र, रन्तिदेव, उञ्छवृत्ति गर्ने मुद्गल, शिबि, बलि, व्याध र परेवा जस्ता धेरैले अनित्य शरीरद्वारा नै नित्य धाम (अथवा यश) प्राप्त गरेका छन् ।।२१।।
श्रीशुक उवाच– स्वरैराकृतिभिस्तांस्तु प्रकोष्ठैर्ज्याहतैरपि ।
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे राजन्! उनीहरूको स्वर, आकृति र धनुषको ताँदोले पाखुरामा परेको डाम देखेर जरासन्धले उनीहरू क्षत्रिय हुन् र पहिले कतै देखेजस्तो छ भनी विचार गर्न थाल्यो ।।२२।।
राजन्यबन्धवो ह्येते ब्रह्मलिङ्गानि बिभ्रति ।
ददानि भिक्षितं तेभ्य आत्मानमपि दुस्त्यजम् ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः उसले सोच्यो– यी क्षत्रिय भए पनि ब्राह्मणको भेषमा आएका छन्। त्यसैले यिनीहरूले मागेको वस्तु म दिनेछु, चाहे त्यो त्याग्न कठिन मेरो आफ्नै शरीर किन नहोस् ।।२३।।
बलेर्नु श्रूयते कीर्तिर्वितता दिक्ष्वकल्मषा ।
ऐश्वर्याद् भ्रंशितस्यापि विप्रव्याजेन विष्णुना ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् विष्णुले ब्राह्मणको भेषमा ऐश्वर्य खोसे पनि राजा बलिको निष्पाप कीर्ति सबै दिशामा फैलिएको सुनिन्छ ।।२४।।
श्रियं जिहीर्षतेन्द्रस्य विष्णवे द्विजरूपिणे ।
जानन्नपि महीं प्रादाद् वार्यमाणोऽपि दैत्यराट् ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः इन्द्रको लक्ष्मी फर्काउन ब्राह्मणको रूप लिएका विष्णु हुन् भन्ने जान्दाजान्दै र गुरुले रोक्दा-रोक्दै पनि दैत्यराज बलिले पृथ्वी दान दिएका थिए ।।२५।।
जीवता ब्राह्मणार्थाय को न्वर्थः क्षत्रबन्धुना ।
देहेन पतमानेन नेहता विपुलं यशः ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः ढिलो चाँडो ढल्ने यो शरीर जीवित हुँदाहुँदै यदि ब्राह्मणका लागि र यशका लागि उपयोग गरिँदैन भने यस्तो क्षत्रिय हुनुको के अर्थ छ र? ।।२६।।
इत्युदारमतिः प्राह कृष्णार्जुनवृकोदरान् ।
हे विप्रा व्रियतां कामो ददाम्यात्मशिरोऽपि वः ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः यस्तो उदार विचार गरी जरासन्धले कृष्ण, अर्जुन र भीमसेनलाई भन्यो– हे विप्रहरू! आफ्नो इच्छा व्यक्त गर्नुहोस्, म तपाईंहरूलाई आफ्नो शिर पनि दिन तयार छु ।।२७।।
श्रीभगवानुवाच–
युद्धं नो देहि राजेन्द्र द्वन्द्वशो यदि मन्यसे ।
युद्धार्थिनो वयं प्राप्ता राजन्या नान्यकाङ्क्षिणः ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो– हे राजेन्द्र! यदि उचित ठान्नुहुन्छ भने हामीलाई द्वन्द्वयुद्धको भिक्षा दिनुहोस्। हामी युद्धका अभिलाषी क्षत्रिय हौँ, अन्य कुनै वस्तुको चाहना छैन ।।२८।।
असौ वृकोदरः पार्थस्तस्य भ्रातार्जुनो ह्ययम् ।
अनयोर्मातुलेयं मां कृष्णं जानीहि ते रिपुम् ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः यी कुन्तीपुत्र भीमसेन हुन्, यी उनका भाइ अर्जुन हुन् र मलाई यिनीहरूको मामाको छोरा तथा तिम्रो शत्रु कृष्ण भनेर चिन ।।२९।।
एवमावेदितो राजा जहासोच्चैः स्म मागधः ।
आह चामर्षितो मन्दा युद्धं तर्हि ददामि वः ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी परिचय पाएपछि मगधराज जरासन्ध अट्टहास गर्दै हाँस्यो र क्रोधित भई भन्यो– हे मूर्खहरू! त्यसो भए म तिमीहरूलाई युद्ध दिनेछु ।।३०।।
न त्वया भीरुणा योत्स्ये युधि विक्लवतेजसा ।
मथुरां स्वपुरीं त्यक्त्वा समुद्रं शरणं गतः ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः उसले भन्यो– हे कृष्ण! तँ त कायर र तेजहीन छस्, किनकि तँ मेरो डरले आफ्नो नगरी मथुरा छाडेर समुद्रको शरणमा गएर बसिस्, त्यसैले म तँसँग युद्ध गर्दिनँ ।।३१।।
अयं तु वयसा तुल्यो नातिसत्त्वो न मे समः ।
अर्जुनो न भवेद् योद्धा भीमस्तुल्यबलो मम ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः अर्जुन उमेरमा मभन्दा सानो छ, धेरै शक्तिशाली पनि छैन र मेरो समान पनि छैन। त्यसैले अर्जुन योद्धा हुन सक्दैन। भीमसेन भने मेरो समान बलवान् छ ।।३२।।
इत्युक्त्वा भीमसेनाय प्रादाय महतीं गदाम् ।
द्वितीयां स्वयमादाय निर्जगाम पुराद् बहिः ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः यसो भन्दै जरासन्धले भीमसेनलाई एउटा ठूलो गदा दियो र आफू पनि अर्को गदा लिएर सहरबाहिर निस्कियो ।।३३।।
ततः समे खले वीरौ संयुक्तावितरेतरौ ।
जघ्नतुर्वज्रकल्पाभ्यां गदाभ्यां रणदुर्मदौ ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि समथर भूमिमा ती दुई रणमत्त वीरहरू आपसमा जुटेर वज्रसमानका गदाहरूले एकअर्कालाई प्रहार गर्न थाले ।।३४।।
मण्डलानि विचित्राणि सव्यं दक्षिणमेव च ।
चरतोः शुशुभे युद्धं नटयोरिव रङ्गिणोः ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः दायाँ र बायाँ विभिन्न मण्डल (चाल) हरूमा घुम्दै युद्ध गरिरहेका उनीहरू रङ्गमञ्चका दुई नटझैँ सुशोभित देखिन्थे ।।३५।।
ततश्चटचटाशब्दो वज्रनिष्पेषसन्निभः ।
गदयोः क्षिप्तयो राजन् दन्तयोरिव दन्तिनोः ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! प्रहार गरिएका ती गदाहरूबाट दुई हात्तीका दारा ठोकिँदा वा चट्याङ पर्दा निस्कने जस्तो भयानक 'चटचट' शब्द निस्कन थाल्यो ।।३६।।
ते वै गदे भुजजवेन निपात्यमाने
अन्योन्यतोंऽसकटिपादकरोरुजत्रून् ।
चूर्णीबभूवतुरुपेत्य यथार्कशाखे
संयुध्यतोर्द्विरदयोरिव दीप्तमन्व्योः ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः दुई क्रुद्ध हात्तीले अर्क (आँक) को हाँगाले हानेझैँ, बाहुबलले काँध, कम्मर, खुट्टा, हात र तिघ्रामा प्रहार गर्दा-गर्दै ती गदाहरू नै चूर्ण-चूर्ण भए ।।३७।।
इत्थं तयोः प्रहतयोर्गदयोर्नृवीरौ
क्रुद्धौ स्वमुष्टिभिरयःस्परशैरपिष्टाम् ।
शब्दस्तयोः प्रहरतोरिभयोरिवासी-
न्निर्घातवज्रपरुषस्तलताडनोत्थः ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः गदाहरू नष्ट भएपछि ती दुई वीरहरूले क्रोधित भई फलामजस्ता आफ्ना मुक्काहरूले एकअर्कालाई प्रहार गर्न थाले। उनीहरूको प्रहारबाट निस्किएको आवाज चट्याङको गर्जनझैँ डरलाग्दो थियो ।।३८।।
तयोरेवं प्रहरतोः समशिक्षाबलौजसोः ।
निर्विशेषमभूद् युद्धमक्षीणजवयोर्नृप ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे महाराज! समान शिक्षा, बल र ओज भएका ती दुवैको युद्धमा कुनै विशेष अन्तर देखिएन। कसैको पनि वेग कम नभएकाले हारजितको निर्णय हुन सकेन ।।३९।।
एवं तयोर्महाराज युध्यतोः सप्तविंशतिः ।
दिनानि निरगंस्तत्र सुहृद्वन्निशि तिष्ठतोः ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी युद्ध गर्दागर्दै सत्ताइस दिन बिते। राती भने उनीहरू मित्रझैँ मिलेर बस्ने गर्दथे ।।४०।।
एकदा मातुलेयं वै प्राह राजन् वृकोदरः ।
न शक्तोऽहं जरासन्धं निर्जेतुं युधि माधव ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः अठ्ठाइसौँ दिनमा भीमसेनले आफ्ना मामाका छोरा श्रीकृष्णलाई भने– हे माधव! म यसलाई युद्धमा जित्न समर्थ भइरहेको छैन ।।४१।।
शत्रोर्जन्ममृती विद्वान् जीवितं च जराकृतम् ।
पार्थमाप्याययन् स्वेन तेजसाचिन्तयद्धरिः ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः शत्रुको जन्म र मृत्युको रहस्य तथा 'जरा' नामकी राक्षसीले शरीरका दुई टुक्रा जोडेर उसलाई जीवन दिएको कुरा भगवान् श्रीकृष्णलाई थाहा थियो। त्यसैले उहाँले भीमसेनलाई आफ्नो तेजले शक्ति प्रदान गर्दै वधको उपाय सोच्न थाल्नुभयो ।।४२।।
सञ्चिन्त्यारिवधोपायं भीमस्यामोघदर्शनः ।
दर्शयामास विटपणं पाटयन्निव संज्ञया ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः अमोघ दृष्टि भएका भगवान्ले एउटा हाँगालाई बीचबाट चिरेर देखाउँदै इशाराद्वारा जरासन्धलाई मार्ने उपाय भीमसेनलाई बताउनुभयो ।।४३।।
तद्विज्ञाय महासत्त्वो भीमः प्रहरतां वरः ।
गृहीत्वा पादयोः शत्रुं पातयामास भूतले ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यो सङ्केत बुझेर महाबलवान् भीमसेनले शत्रुलाई खुट्टामा समातेर भुईँमा लडाए ।।४४।।
एकं पादं पदाऽऽक्रम्य दोर्भ्यामन्यं प्रगृह्य सः ।
गुदतः पाटयामास शाखमिव महागजः ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि एउटा खुट्टालाई खुट्टाले थिचेर र अर्कोलाई हातले समातेर भीमसेनले हात्तीले हाँगा चिरेझैँ जरासन्धको शरीरलाई मलद्वारबाट चिरेर दुई टुक्रा पारिदिए ।।४५।।
एकपादोरुवृषणकटिपृष्ठस्तनांसके ।
एकबाह्वक्षिभ्रूकर्णे शकले ददृशुः प्रजाः ॥ ४६ ॥
नेपाली भावानुवादः मानिसहरूले जरासन्धको शरीरको खुट्टा, तिघ्रा, अण्डकोष, कम्मर, ढाड, स्तन, काँध, हात, आँखा र कान दुई अलग-अलग भागमा विभाजित भएको देखे ।।४६।।
हाहाकारो महानासीन्निहते मगधेश्वरे ।
पूजयामासतुर्भीमं परिरभ्य जयाच्यतौ ॥ ४७ ॥
नेपाली भावानुवादः मगधराजको मृत्यु भएपछि त्यहाँ हाहाकार मच्चियो। यता अर्जुन र भगवान् श्रीकृष्णले भीमसेनलाई अँगालो हालेर विजयको सम्मान प्रकट गर्नुभयो ।।४७।।
सहदेवं तत्तनयं भगवान्भूतभावनः ।
अभ्यषिञ्चदमेयात्मा मगधानां पतिं प्रभुः ।
मोचयामास राजन्यान् संरुद्धा मागधेन ये ॥ ४८ ॥
नेपाली भावानुवादः सर्वशक्तिमान् भगवान् श्रीकृष्णले जरासन्धका छोरा सहदेवलाई मगधको राजाका रूपमा अभिषेक गर्नुभयो र जरासन्धले बन्दी बनाएका राजाहरूलाई कारागारबाट मुक्त गराउनुभयो ।।४८।।
इति
श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां
संहितायां दशमस्कन्धे उत्तरार्धे जरासन्धवधो नाम द्विसप्ततितमोऽध्यायः ॥
७२ ॥
🌸
••••••••••
🌸
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवतको दशम स्कन्धको ७२औँ अध्यायमा भगवान् श्रीकृष्णको सहयोगमा भीमसेनद्वारा जरासन्धको वध गरिएको प्रसङ्ग उल्लेख छ। महाराज युधिष्ठिरले आफ्नो राज्यमा धर्मको स्थापना र भगवान्को महिमा विस्तारका लागि राजसूय यज्ञ गर्ने संकल्प गर्दछन्। यसका लागि सबै दिशाहरूमा विजय प्राप्त गर्नु आवश्यक थियो, तर मगधराज जरासन्ध अजेय मानिन्थ्यो। जरासन्धको शक्ति र क्रूरताका कारण उसले थुप्रै राजाहरूलाई बन्दी बनाएको थियो। भगवान् श्रीकृष्णले युधिष्ठिरलाई यो यज्ञ पूर्ण गर्नका लागि जरासन्धको वध अनिवार्य रहेको बताउनुहुन्छ। श्रीकृष्ण, भीम र अर्जुन ब्राह्मणको भेषमा जरासन्धको राजधानी पुग्छन्। अतिथि सत्कारको समय पारेर उनीहरूले दानका रूपमा युद्धको माग गर्छन्। जरासन्धले उनीहरूको वास्तविक परिचय थाहा पाएपछि भीमसेनसँग द्वन्द्वयुद्ध गर्ने निर्णय गर्छ। भीम र जरासन्धबीच २७ दिनसम्म भीषण गदा युद्ध चल्छ। दुवैको शक्ति बराबर भएकाले हारजित हुन सक्दैन। अठ्ठाइसौँ दिनमा भीम थाकेको अनुभव गर्छन्, तब श्रीकृष्णले जरासन्धको जन्मको रहस्य (दुई टुक्रा जोडिएर बनेको) सम्झँदै भीमलाई इशारा गर्नुहुन्छ। श्रीकृष्णले एउटा सिन्का वा हाँगालाई बीचबाट चिरेर सङ्केत गरेपछि भीमले जरासन्धको खुट्टा समातेर शरीरलाई बीचबाट दुई फ्याक पारिदिन्छन्। यसरी अत्याचारी जरासन्धको अन्त्य हुन्छ। जरासन्धको वधपछि श्रीकृष्णले उसका छोरा सहदेवलाई राजगद्दीमा राख्नुहुन्छ र बन्दी बनाइएका २०,८०० राजाहरूलाई मुक्त गर्नुहुन्छ। यो कथाले अधर्मको अन्त्य र धर्मको विजयलाई चित्रण गरेको छ। पाण्डवहरूको भक्ति र श्रीकृष्णको कुटिल तर धर्मसम्मत रणनीतिका कारण यो सम्भव भएको देखिन्छ। अन्ततः राजसूय यज्ञको मार्ग प्रशस्त हुन्छ र लोकमा शान्ति छाउँछ।
दार्शनिक पक्ष
यस कथाको दार्शनिक पक्ष निकै गहिरो छ। पहिलो त, जरासन्धको शरीर दुई टुक्रा मिलेर बनेको हुनुले मानवीय अहंकार र द्वैत भावलाई सङ्केत गर्छ, जसलाई विवेक (कृष्ण) को सङ्केत बिना नष्ट गर्न सकिँदैन। दोस्रो, भगवान् श्रीकृष्णले ब्राह्मणको भेषमा युद्ध माग्नुले धर्मको रक्षार्थ कहिलेकाहीँ बाह्य स्वरूप गौण हुन्छ र उद्देश्य प्रधान हुन्छ भन्ने सिकाउँछ। तेस्रो, यसले 'अति सर्वत्र वर्जयेत्' अर्थात् अति अहंकारको विनाश निश्चित छ भन्ने सन्देश दिन्छ। चौथो, जरासन्धले ब्राह्मणको सम्मान गर्नु तर अधर्मको मार्ग नछोड्नुले बाह्य आचरण र आन्तरिक शुद्धताबीचको भिन्नता देखाउँछ। पाँचौँ, भगवान्को शरणागत हुने युधिष्ठिरलाई असम्भव लाग्ने कार्य पनि सम्भव हुन्छ भन्ने यसले पुष्टि गर्छ। छैटौँ, यसले यो संसार अनित्य छ र केवल यश तथा धर्म मात्र स्थिर रहन्छन् भन्ने भाव प्रकट गर्छ। सातौँ, शरीर दुई टुक्रा हुनु र फेरि जोडिनुले जन्म-मृत्युरूप बन्धन र प्रकृतिको द्वैततालाई बुझाउँछ। आठौँ, समदर्शी भगवान्ले पनि भक्तको भावना अनुसार नै फल दिनुहुन्छ भन्ने कुरा कल्पवृक्षको उदाहरणबाट स्पष्ट पारिएको छ। नवौँ, शक्ति (भीम) लाई जबसम्म ज्ञान (कृष्ण) को सङ्केत प्राप्त हुँदैन, तबसम्म पूर्ण सफलता मिल्दैन भन्ने यसको सार हो। दशौँ, यसले यो संसारमा जतिसुकै शक्तिशाली भए पनि अधर्मीको नाश निश्चित छ भन्ने कर्मको अटल सिद्धान्तलाई प्रतिपादन गर्छ।
No comments:
Post a Comment