श्रीमद्भागवत महापुराण
षष्ठः स्कन्धः – पञ्चदशोऽध्यायः
ऊचतुर्मृतकोपान्ते पतितं मृतकोपमम् ।
शोकाभिभूतं राजानं बोधयन्तौ सदुक्तिभिः ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ— हे परीक्षित! महाराज चित्रकेतु पुत्रको शवको नजिकै मृतकसमान भएर लडिरहेको र शोकले अत्यन्त व्याकुल भएको अवस्थामा महर्षि अङ्गिरा र देवर्षि नारदले उनलाई उत्तम बचनद्वारा सम्झाउन थाल्नुभयो ।। १ ।।
कोऽयं स्यात् तव राजेन्द्र भवान् यमनुशोचति ।
त्वं चास्य कतमः सृष्टौ पुरेदानीमतः परम् ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः ऋषिहरूले भन्नुभयो— हे राजेन्द्र! तिमी जसका लागि यति धेरै शोक गरिरहेका छौ, यो बालक यस जन्ममा, पूर्वजन्ममा वा आगामी जन्ममा तिम्रो को थियो? अनि तिमी उसको को थियौ? यस सृष्टिको प्रवाहमा तिम्रो र उसको सम्बन्ध के हो? ।। २ ।।
यथा प्रयान्ति संयान्ति स्रोतोवेगेन वालुकाः ।
संयुज्यन्ते वियुज्यन्ते तथा कालेन देहिनः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी नदीको वेगले बालुवाका कणहरू एक ठाउँमा भेटिन्छन् र फेरि छुट्टिएर जान्छन्, त्यसरी नै कालको प्रवाहमा प्राणीहरूको मिलन र विछोड भइरहन्छ ।। ३ ।।
यथा धानासु वै धाना भवन्ति न भवन्ति च ।
एवं भूतेषु भूतानि चोदितान् ईशमायया ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! जसरी एउटा बिउबाट अर्को बिउ उत्पन्न हुन्छ र फेरि नष्ट हुन्छ, त्यसरी नै भगवान्को मायाले प्रेरित भएर एउटा प्राणीबाट अर्को प्राणी उत्पन्न हुन्छ र समयक्रममा नष्ट हुन्छ ।। ४ ।।
वयं च त्वं च ये चेमे तुल्यकालाश्चराचराः ।
जन्ममृत्योर्यथा पश्चात् प्राङ्नैवमधुनापि भोः ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! हामी, तिमी र अहिले देखिने यी चराचर प्राणीहरू जन्मभन्दा पहिले पनि यस्तो रूपमा थिएनौँ र मरेपछि पनि हुनेछैनौँ। त्यसैले वर्तमानमा देखिएको यो सम्बन्ध पनि वास्तवमा सत्य होइन ।। ५ ।।
भूतैर्भूतानि भूतेशः सृजत्यवति हन्त्यजः ।
आत्मसृष्टैरस्वतन्त्रैः अनपेक्षोऽपि बालवत् ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः सृष्टिका स्वामी भगवान् स्वयं अजन्मा हुनुहुन्छ। उहाँले नै आफूद्वारा सिर्जित यी अस्वतन्त्र प्राणीहरूद्वारा अन्य प्राणीहरूको सृष्टि, पालन र संहार गर्नुहुन्छ। उहाँ निर्लिप्त भए पनि बालकले खेलौनासँग खेले झैँ यो लीला गरिरहनुहुन्छ ।। ६ ।।
देहेन देहिनो राजन् देहाद् देहोऽभिजायते ।
बीजादेव यथा बीजं देह्यर्थ इव शाश्वतः ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे परीक्षित! जसरी बिउबाट बिउ उत्पन्न हुन्छ, त्यसरी नै देहद्वारा देहको उत्पत्ति हुन्छ। तर जसरी बिउभित्रको सूक्ष्म शक्ति शाश्वत हुन्छ, त्यसरी नै देही (आत्मा) अविनाशी र नित्य छ, केवल शरीर मात्र बदलिन्छ ।। ७ ।।
देहदेहिविभागोऽयं अविवेककृतः पुरा ।
जातिव्यक्तिविभागोऽयं यथा वस्तुनि कल्पितः ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः यो देह र देही (आत्मा) को भिन्नता केवल अज्ञानका कारण देखिएको हो। जसरी एउटै वस्तुमा जाति र व्यक्तिको कल्पना गरिन्छ, त्यसरी नै अविद्याले गर्दा आत्मामा शरीरको अध्यास भएको हो ।। ८ ।।
श्रीशुक उवाच –
एवं आश्वासितो राजा चित्रकेतुर्द्विजोक्तिभिः ।
विमृज्य पाणिना वक्त्रं आधिम्लानमभाषत ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ— राजन्! महर्षि अङ्गिरा र देवर्षि नारदले यसरी सम्झाएपछि राजा चित्रकेतुलाई केही चेत आयो। उनले हातले आफ्नो मलिन मुख पुछेर धैर्य धारण गर्दै ऋषिहरूलाई सोधे ।। ९ ।।
श्रीराजोवाच –
कौ युवां ज्ञानसम्पन्नौ महिष्ठौ च महीयसाम् ।
अवधूतेन वेषेण गूढौ इह समागतौ ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः राजा चित्रकेतुले भने— परम ज्ञानले सम्पन्न र महान्भन्दा पनि महान् हुनुभएका तपाईँहरू को हुनुहुन्छ? तपाईँहरू यहाँ अवधूतको भेषमा आफ्नो परिचय लुकाएर पाल्नुभएको छ ।। १० ।।
चरन्ति ह्यवनौ कामं ब्राह्मणा भगवत्प्रियाः ।
मादृशां ग्राम्यबुद्धीनां बोधायोन्मत्तलिङ्गिनः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः म जान्दछु कि भगवान्का प्यारा ब्रह्मवेत्ताहरू म जस्ता विषयासक्त र मन्दबुद्धि भएका प्राणीहरूलाई उपदेश दिनका लागि कहिलेकाहीँ उन्मत्त वा अवधूतको भेष धारण गरी पृथ्वीमा विचरण गर्नुहुन्छ ।। ११ ।।
कुमारो नारद ऋभुः अङ्गिरा देवलोऽसितः ।
अपान्तरतमो व्यासो मार्कण्डेयोऽथ गौतमः ॥ १२ ॥
वसिष्ठो भगवान् रामः कपिलो बादरायणिः ।
दुर्वासा याज्ञवल्क्यश्च जातुकर्णस्तथाऽऽरुणिः ॥ १३ ॥
रोमशश्च्यवनो दत्त आसुरिः सपतञ्जलिः ।
ऋषिर्वेदशिरा बोध्यो मुनिः पञ्चशिखस्तथा ॥ १४ ॥
हिरण्यनाभः कौसल्यः श्रुतदेव ऋतध्वजः ।
एते परे च सिद्धेशाः चरन्ति ज्ञानहेतवः ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः सनत्कुमार, नारद, ऋभु, अङ्गिरा, देवल, असित, व्यास, मार्कण्डेय, गौतम, वसिष्ठ, परशुराम, कपिल, शुकदेव, दुर्वासा, याज्ञवल्क्य, जातुकर्ण, आरुणि, रोमश, च्यवन, दत्तात्रेय, आसुरि, पतञ्जलि, वेदशिरा, बोध्य, पञ्चशिख, हिरण्यनाभ, कौसल्य, श्रुतदेव र ऋतध्वज जस्ता सिद्धेश्वरहरू मानिसलाई ज्ञान दिनका लागि नै घुमिरहनुहुन्छ ।। १२-१५ ।।
तस्माद् युवां ग्राम्यपशोः मम मूढधियः प्रभू ।
अन्धे तमसि मग्नस्य ज्ञानदीप उदीर्यताम् ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे प्रभु! म विषयभोगमा फसेको मूढबुद्धि ग्राम्य पशु समान छु र अज्ञानको घोर अन्धकारमा डुबेको छु। अतः तपाईँहरूले मलाई ज्ञानको ज्योति प्रदान गरी उद्धार गर्नुहोस् ।। १६ ।।
श्रीअङ्गिरा उवाच –
अहं ते पुत्रकामस्य पुत्रदोऽस्म्यङ्गिरा नृप ।
एष ब्रह्मसुतः साक्षात् नारदो भगवान् ऋषिः ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः अङ्गिरा ऋषिले भन्नुभयो— हे राजन्! जुन समयमा तिमी पुत्रका लागि अत्यन्त इच्छुक थियौ, त्यसबेला पुत्रको आशीर्वाद दिने म अङ्गिरा ऋषि हुँ। अनि तिम्रो अगाडि जो उभिनुभएको छ, उहाँ स्वयं ब्रह्माजीका छोरा देवर्षि नारद हुनुहुन्छ ।। १७ ।।
इत्थं त्वां पुत्रशोकेन मग्नं तमसि दुस्तरे ।
अतदर्हमनुस्मृत्य महापुरुषगोचरम् ॥ १८ ॥
अनुग्रहाय भवतः प्राप्तौ आवां इह प्रभो ।
ब्रह्मण्यो भगवद्भक्तो नावसीदितुमर्हसि ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे प्रभो! तिमीलाई पुत्रशोकका कारण यसरी अज्ञानको अन्धकारमा डुबेको देखेर "यस्तो महापुरुषका लागि यो उचित छैन" भन्ने सम्झेर तिमीमाथि अनुग्रह गर्न हामी यहाँ आएका हौँ। जो भगवान् र ब्राह्मणका भक्त हुन्छन्, उनीहरूले यसरी शोक गर्नु शोभा दिँदैन ।। १८-१९ ।।
तदैव ते परं ज्ञानं ददामि गृहमागतः ।
ज्ञात्वान्याभिनिवेशं ते पुत्रमेव ददावहम् ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः जब म पहिले तिम्रो घरमा आएको थिएँ, त्यसबेला नै म तिमीलाई परम ज्ञानको उपदेश दिन चाहन्थेँ। तर तिम्रो हृदयमा पुत्रको तीव्र अभिलाषा देखेर मैले ज्ञान नदिई पुत्र नै दिएँ ।। २० ।।
अधुना पुत्रिणां तापो भवतैवानुभूयते ।
एवं दारा गृहा रायो विविधैश्वर्यसम्पदः ॥ २१ ॥
शब्दादयश्च विषयाः चला राज्यविभूतयः ।
मही राज्यं बलं कोशो भृत्यामात्याः सुहृज्जनाः ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! पुत्र भएकाहरूले कस्तो सन्ताप भोग्नुपर्दो रहेछ भन्ने कुरा अब तिमीले स्वयं अनुभव गरिरहेका छौ। पत्नी, घर, धन, ऐश्वर्य, शब्द-रूप-रस आदि विषय, राज्य, सेना, ढुकुटी, सेवक, मन्त्री र मित्रहरू— यी सबै अनित्य हुन् ।। २१-२२ ।।
सर्वेऽपि शूरसेनेमे शोकमोहभयार्तिदाः ।
गन्धर्वनगरप्रख्याः स्वप्नमायामनोरथाः ॥ २३ ॥
दृश्यमाना विनार्थेन न दृश्यन्ते मनोभवाः ।
कर्मभिर्ध्यायतो नाना कर्माणि मनसोऽभवन् ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे शूरसेन! यी सबै वस्तुहरू शोक, मोह, भय र दुःखका कारण मात्र हुन्। यी गन्धर्वनगर, स्वप्न र जादु जस्तै असत्य हुन्। जसले कर्म वासनाद्वारा प्रेरित भई विषयको चिन्तन गर्दछ, उसको मनले अनेकौँ दुःखद कर्महरूको सृष्टि गर्दछ ।। २३-२४ ।।
अयं हि देहिनो देहो द्रव्यज्ञानक्रियात्मकः ।
देहिनो विविधक्लेश सन्तापकृदुदाहृतः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः जीवात्माको यो शरीर पञ्चभूत, ज्ञानेन्द्रिय र कर्मेन्द्रियको समूह मात्र हो। यसैले यसलाई जीवका लागि विविध क्लेश र सन्तापको कारण मानिन्छ ।। २५ ।।
तस्मात् स्वस्थेन मनसा विमृश्य गतिमात्मनः ।
द्वैते ध्रुवार्थविश्रम्भं त्यजोपशममाविश ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसैले तिमीले आफ्नो मनलाई स्थिर बनाएर आफ्नो वास्तविक स्वरूपको विचार गर। यस अनित्य द्वैत प्रपञ्चमा सत्यको बुद्धि त्यागेर शान्तस्वरूप परमात्मामा मन लगाऊ ।। २६ ।।
श्रीनारद उवाच –
एतां मन्त्रोपनिषदं प्रतीच्छ प्रयतो मम ।
या धारयन् सप्तरात्राद् द्रष्टा सङ्कर्षणं प्रभुम् ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः देवर्षि नारदले भन्नुभयो— हे राजन्! तिमी एकाग्र चित्त भएर मबाट यो 'मन्त्रोपनिषद्' ग्रहण गर। यसलाई सात रातसम्म नियमपूर्वक धारण गर्नाले तिमीले भगवान् सङ्कर्षणदेवको साक्षात् दर्शन पाउनेछौ ।। २७ ।।
यत्पादमूलमुपसृत्य नरेन्द्र पूर्वे
शर्वादयो भ्रममिमं द्वितयं विसृज्य ।
सद्यस्तदीयमतुलानधिकं महित्वं
प्रापुर्भवानपि परं न चिरादुपैति ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे नरेन्द्र! प्राचीन कालमा भगवान् शिव आदिले पनि सङ्कर्षणदेवको चरणकमलको आश्रय लिएर यो द्वैतको भ्रमलाई त्यागी अतुलनीय महिमा प्राप्त गर्नुभएको थियो। तिमीले पनि चाँडै नै त्यो परम पद प्राप्त गर्नेछौ ।। २८ ।।
यस अध्यायको सारांश :
श्रीमद्भागवतको यस पन्ध्रौँ अध्यायमा पुत्रशोकले व्याकुल राजा चित्रकेतुलाई महर्षि अङ्गिरा र देवर्षि नारदले दिएको सान्त्वना र उपदेशको कथा छ। वृत्रासुरको पूर्वजन्मको वृत्तान्त बताउने क्रममा यो प्रसङ्ग आएको हो। अघिल्लो अध्यायमा चित्रकेतुका पुत्रको सौतेनी आमाहरूले विष दिएर हत्या गरेपछि राजा र रानी कृतद्युति अत्यन्त शोकमग्न थिए। राजा चित्रकेतु पुत्रको शवको नजिकै चेतनाहीन भएर लडिरहेका थिए। यस्तो अवस्थामा महर्षि अङ्गिरा र नारद त्यहाँ प्रकट हुनुभयो। उहाँहरूले राजालाई "यो बालक तिम्रो को हो?" भनी प्रश्न गरेर सांसारिक सम्बन्धको अनित्यता बुझाउनुभयो। ऋषिहरूले बालुवाका कणहरू नदीको वेगमा भेटिने र छुट्टिने उदाहरण दिँदै प्राणीहरूको मिलन र विछोड कालको प्रवाह मात्र भएको बताउनुभयो। भगवान्ले बालकले खेलौना खेले झैँ आफ्नै मायाले प्राणीहरूको सृष्टि र संहार गर्नुहुन्छ भन्ने कुरा उहाँहरूले प्रष्ट पार्नुभयो। शरीर अनित्य छ तर त्यसभित्र रहने आत्मा अविनाशी छ भन्ने सत्य ऋषिहरूले उजागर गर्नुभयो। राजालाई सम्झाउँदै उनीहरूले भने— अज्ञानका कारण मात्र हामीले शरीरलाई 'म' र 'मेरो' ठान्छौँ। ऋषिहरूको गम्भीर वचन सुनेपछि राजा चित्रकेतुको शोक केही कम भयो र उनले आँखा पुछ्दै ऋषिहरूको परिचय सोधे। चित्रकेतुले ऋषिहरूलाई अवधूत भेषमा रहेका महान् ज्ञानीका रूपमा सम्मान गरे। अङ्गिरा ऋषिले आफू नै पहिले पुत्रको आशीर्वाद दिने व्यक्ति भएको परिचय दिनुभयो। उहाँले भन्नुभयो— "त्यसबेला तिमीलाई ज्ञान चाहिएको थिएन, पुत्रको तीव्र इच्छा थियो, त्यसैले मैले पुत्र दिएँ।" अङ्गिरा ऋषिले पुत्र हुनुमा कति सन्ताप छ भन्ने कुरा राजालाई प्रत्यक्ष अनुभव गराउनुभयो। उहाँले घर, पत्नी, राज्य र धनलाई "गन्धर्वनगर" वा "स्वप्न" जस्तै असत्य र क्षणभंगुर बताउनुभयो। यो शरीर केवल पञ्चभूतको सङ्घात मात्र हो र यसले दुःख बाहेक केही दिँदैन भन्ने उपदेश दिइयो। ऋषिहरूले राजालाई द्वैत प्रपञ्च त्यागेर स्वस्थ मनले आत्मस्वरूपको विचार गर्न प्रेरित गर्नुभयो। देवर्षि नारदले राजालाई एक गोप्य 'मन्त्रोपनिषद्' प्रदान गर्नुभयो। नारदले भन्नुभयो— "यो मन्त्रको जप र धारण गर्नाले सात दिनभित्रै भगवान् सङ्कर्षणको दर्शन हुनेछ।" प्राचीन कालमा शिवजीले पनि यही मार्ग अपनाएर परम पद प्राप्त गर्नुभएको जानकारी दिइयो। यसरी चित्रकेतुलाई घोर अज्ञान र शोकको अन्धकारबाट बाहिर ल्याउन ऋषिहरूले ठुलो अनुग्रह गर्नुभयो। राजाले अब पुत्रमोह त्यागेर आध्यात्मिक मार्गमा लाग्ने सङ्कल्प गरे। यो अध्यायले मानिसलाई चरम दुःखको समयमा कसरी विवेक र ज्ञानले बचाउँछ भन्ने देखाउँछ। अन्त्यमा, चित्रकेतुले ऋषिहरूको चरणमा परेर कृतज्ञता व्यक्त गरे। यस कथाले सांसारिक आसक्ति नै सबै दुःखको मूल हो भन्ने सन्देश दिन्छ।
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष :
यस अध्यायले 'सम्बन्ध' को अनित्यता र 'आत्मा' को नित्यतालाई प्रमुख दार्शनिक आधार बनाएको छ। बालुवाको कण र नदीको वेगको उदाहरणले संसारको 'संयोग' र 'वियोग' को आकस्मिकतालाई पुष्टि गर्छ। अङ्गिरा ऋषिले पुत्रलाई "हर्ष र शोक दुवै दिने" भन्नुको अर्थ सांसारिक सुख सधैँ सापेक्ष र दुःखमिश्रित हुन्छ भन्ने हो। "देहेन देहिनो राजन्" श्लोकले शरीर र आत्माको भिन्नता (विवेक) लाई स्पष्ट पार्छ। 'गन्धर्वनगर' र 'स्वप्न' को उपमाले यो भौतिक जगत्को प्रतीति त हुन्छ तर सत्ता हुँदैन भन्ने 'मायावाद' को दर्शन बुझाउँछ। ईश्वरको लीलालाई 'बालकको खेल' सँग तुलना गरेर उहाँको निर्लिप्तता र स्वतन्त्रता दर्शाइएको छ। मनले नै कर्म र वासनाको सृष्टि गर्छ, त्यसैले मनको निरोध नै शान्तिको उपाय हो भन्ने योगदर्शन यहाँ झल्कन्छ। नारदले दिएको 'मन्त्रोपनिषद्' ले शब्दब्रह्म र मन्त्रशक्तिको महत्त्वलाई उजागर गर्छ। द्वैतको भ्रम त्याग्नु नै परमपद प्राप्तिको सर्त हो भन्ने अद्वैत चेतना यहाँ प्रस्तुत छ। अन्ततः, यो अध्यायले 'वैराग्य' र 'शरणागति' लाई नै जीवनको अन्तिम गन्तव्यका रूपमा चित्रण गरेको छ।
No comments:
Post a Comment