श्रीमद्भागवत महापुराण
नवमः स्कंधः - एकादशोऽध्यायः
श्रीशुक उवाच ।
भगवान् आत्मनात्मानं राम उत्तमकल्पकैः ।
सर्वदेवमयं देवमीज आचार्यवान् मखैः ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः शुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे परीक्षित्! भगवान् श्रीरामले गुरु वसिष्ठलाई आचार्य बनाएर उत्तम सामग्रीहरूले युक्त यज्ञद्वारा सर्वदेवस्वरूप स्वप्रकाश आत्माको यजन गर्नुभयो ।।१।।
होत्रेऽददाद् दिशं प्राचीं ब्रह्मणे दक्षिणां प्रभुः ।
अध्वर्यवे प्रतीचीं वा उदीचीं सामगाय सः ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँले होतालाई पूर्व, ब्रह्मालाई दक्षिण, अध्वर्युलाई पश्चिम र उद्गातालाई उत्तर दिशा दान गर्नुभयो ।।२।।
आचार्याय ददौ शेषां यावती भूस्तदन्तरा ।
मन्यमान इदं कृत्स्नं ब्राह्मणोऽर्हति निःस्पृहः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसको बीचमा जति जमिन बाँकी थियो, त्यो उहाँले आचार्यलाई दिनुभयो। "सम्पूर्ण भूमण्डलको दान लिनका लागि निःस्पृह ब्राह्मण नै योग्य पात्र हुन्" भन्ने कुरा उहाँलाई ज्ञात थियो ।।३।।
इत्ययं तदलङ्कारवासोभ्यामवशेषितः ।
तथा राज्ञ्यपि वैदेही सौमङ्गल्यावशेषिता ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी सम्पूर्ण भूमण्डल दान गरेर उहाँले आफ्नो शरीरमा लगाइएका वस्त्र र अलङ्कार मात्र आफूसँग राख्नुभयो। यसै गरी महारानी सीताजीसँग पनि केवल सौभाग्यसूचक वस्त्र र आभूषण मात्र बाँकी थिए ।।४।।
ते तु ब्रह्मणदेवस्य वात्सल्यं वीक्ष्य संस्तुतम् ।
प्रीताः क्लिन्नधियस्तस्मै प्रत्यर्प्येदं बभाषिरे ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् श्रीराम ब्राह्मणहरूलाई नै आफ्नो इष्टदेव मान्नुहुन्छ भन्ने कुरा ती आचार्य र ब्राह्मणहरूलाई थाहा थियो। उहाँको ब्राह्मणप्रतिको स्नेह देखेर उनीहरूको हृदय प्रेमले द्रवित भयो। उनीहरूले प्रसन्न भई सबै जमिन भगवान्लाई नै फिर्ता गरे र यसरी बिन्ती गरे ।।५।।
अप्रत्तं नस्त्वया किं नु भगवन् भुवनेश्वर ।
यन्नोऽन्तर्हृदयं विश्य तमो हंसि स्वरोचिषा ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे भगवन्! हे भुवनेश्वर! तपाईंले हामीलाई के पो दिनुभएको छैन र? तपाईंले त हाम्रो हृदयमा प्रवेश गरी आफ्नो प्रकाशले अज्ञानरूपी अन्धकारलाई नै नष्ट गरिदिनुभएको छ ।।६।।
नमो ब्रह्मण्यदेवाय रामायाकुण्ठमेधसे ।
उत्तमश्लोकधुर्याय न्यस्तदण्डार्पिताङ्घ्र्यये ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः तपाईंको बुद्धि अनन्त र अबाधित छ। पवित्र कीर्ति भएका पुरुषहरूमध्ये तपाईं सर्वश्रेष्ठ हुनुहुन्छ। जसले कसैलाई पनि पीडा दिँदैनन् (सन्यासी), उनीहरूका लागि तपाईंले आफ्नो चरणकमल अर्पण गर्नुभएको छ। ब्राह्मणप्रेमी भगवान् रामका रूपमा रहनुभएका तपाईंलाई हामी नमस्कार गर्दछौँ ।।७।।
कदाचिल्लोकजिज्ञासुः गूढो रात्र्यामलक्षितः ।
चरन् वाचोऽश्रृणोद् रामो भार्यामुद्दिश्य कस्यचित् ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे परीक्षित्! एक पटक भगवान् श्रीराम प्रजाहरूको स्थिति बुझ्नका लागि राति कसैले थाहा नपाउने गरी घुमिरहनुभएको थियो। त्यस बेला उहाँले कुनै एक व्यक्तिले आफ्नी पत्नीका बारेमा यसो भनिरहेको सुन्नुभयो ।।८।।
नाहं बिभर्मि त्वां दुष्टामसतीं परवेश्मगाम् ।
स्त्रैणो हि बिभृयात् सीतां रामो नाहं भजे पुनः ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः "ए दुष्टा! म तँलाई घरमा राख्दिनँ, किनकि तँ पराईको घरमा बसेर आएकी असती होस्। स्त्रीलम्पट श्रीरामले मात्र सीतालाई फेरि स्वीकार गर्न सक्छन्, म तँलाई कदापि स्वीकार गर्दिनँ" ।।९।।
इति लोकाद् बहुमुखाद् दुराराध्यादसंविदः ।
पत्या भीतेन सा त्यक्ता प्राप्ता प्राचेतसाश्रमम् ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः जब भगवान् श्रीरामले अज्ञानी व्यक्तिहरूबाट यस्ता नानाभाँतिका कुरा सुन्नुभयो, तब उहाँ लोकनिन्दाबाट डराउनुभयो। त्यसपछि उहाँले सीताजीलाई परित्याग गर्नुभयो र सीताजी वाल्मीकि मुनिको आश्रममा पुग्नुभयो ।।१०।।
अन्तर्वत्या गते काले यमौ सा सुषुवे सुतौ ।
कुशो लव इति ख्यातौ तयोश्चक्रे क्रिया मुनिः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस समयमा सीताजी गर्भवती हुनुहुन्थ्यो। समय पुगेपछि उहाँले जुम्ल्याहा छोराहरूलाई जन्म दिनुभयो। उनीहरूको नाम कुश र लव भनेर प्रख्यात भयो। वाल्मीकि मुनिले उनीहरूको जातकर्म आदि संस्कार गरिदिनुभयो ।।११।।
अङ्गदश्चित्रकेतुश्च लक्ष्मणस्यात्मजौ स्मृतौ ।
तक्षः पुष्कल इत्यास्तां भरतस्य महीपते ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः लक्ष्मणका अङ्गद र चित्रकेतु नामका दुई छोराहरू जन्मिए। हे महीपते परीक्षित्! यसै गरी भरतका पनि तक्ष र पुष्कल नामका दुई छोराहरू भए ।।१२।।
सुबाहुः श्रुतसेनश्च शत्रुघ्नस्य बभूवतुः ।
गन्धर्वान् कोटिशो जघ्ने भरतो विजये दिशाम् ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसै गरी शत्रुघ्नका पनि सुबाहु र श्रुतसेन नामका दुई पुत्रहरू भए। दिग्विजयका क्रममा भरतले करोडौँ गन्धर्वहरूको संहार गरे ।।१३।।
तदीयं धनमानीय सर्वं राज्ञे न्यवेदयत् ।
शत्रुघ्नश्च मधोः पुत्रं लवणं नाम राक्षसम् । हत्वा मधुवने चक्रे मथुरां नाम वै पुरीम् ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः उनले गन्धर्वहरूबाट जितेर ल्याएको सबै धन दाजु श्रीरामको सेवामा अर्पण गरे। शत्रुघ्नले मधुवनमा मधुका छोरा लवण नाम गरेको राक्षसलाई मारेर त्यहाँ मथुरा नामको नगरी बसाउनुभयो ।।१४।।
मुनौ निक्षिप्य तनयौ सीता भर्त्रा विवासिता ।
ध्यायन्ती रामचरणौ विवरं प्रविवेश ह ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः पति श्रीरामद्वारा निर्वासित भएकी सीताजीले आफ्ना छोराहरू वाल्मीकिजीलाई सुम्पेर भगवान् श्रीरामको चरणकमलको ध्यान गर्दै पृथ्वीको गर्भ (विवर) भित्र प्रवेश गर्नुभयो ।।१५।।
तच्छ्रुत्वा भगवान् रामो रुन्धन्नपि धिया शुचः ।
स्मरंस्तस्या गुणांस्तांस्तान्नाशक्नोत् रोद्धुमीश्वरः ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः यो कुरा सुनेर भगवान् श्रीरामले आफ्नो शोकलाई बुद्धिद्वारा रोक्न खोज्नुभयो, तर ईश्वर भएर पनि उहाँले त्यसलाई रोक्न सक्नुभएन। उहाँलाई जानकीजीका ती पवित्र र दिव्य गुणहरूको बारम्बार स्मरण भइरहन्थ्यो ।।१६।।
स्त्रीपुंप्रसङ्ग एतादृक्सर्वत्र त्रासमावहः ।
अपीश्वराणां किमुत ग्राम्यस्य गृहचेतसः ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः परीक्षित्! स्त्री र पुरुषको संसर्ग यसरी नै सर्वत्र दुःखदायी हुन्छ। यो कुरा समर्थ पुरुषहरूका लागि त यस्तो हुन्छ भने गृहवासमा आसक्त सामान्य विषयी पुरुषहरूको विषयमा त झन् भन्नु नै के छ र! ।।१७।।
तत ऊर्ध्वं ब्रह्मचर्यं धारयन्नजुहोत् प्रभुः ।
त्रयोदशाब्दसाहस्रमग्निहोत्रमखण्डितम् ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि भगवान् श्रीरामले ब्रह्मचर्य धारण गरेर १३,००० वर्षसम्म अखण्ड रूपले अग्निहोत्र गर्नुभयो ।।१८।।
स्मरतां हृदि विन्यस्य विद्धं दण्डककण्टकैः ।
स्वपादपल्लवं राम आत्मज्योतिरगात् ततः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः अन्त्यमा दण्डकारण्यका काँडाहरूले बिझेका आफ्ना सुकोमल चरणकमलहरू भक्तहरूको हृदयमा स्थापित गरेर श्रीराम आफ्नो स्वयंप्रकाश परम ज्योतिर्मय धाममा जानुभयो ।।१९।।
नेदं यशो रघुपतेः सुरयाच्ञयात्त-
लीलातनोरधिकसाम्यविमुक्तधाम्नः ॥
रक्षोवधो जलधिबन्धनमस्त्र पूगैः ।
किं तस्य शत्रुहनने कपयः सहायाः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः देवताहरूको प्रार्थनाले लीला विग्रह धारण गर्नुभएका र जसको समान वा बढी कोही पनि छैन, ती रघुपति श्रीरामका लागि अस्त्र-शस्त्रले राक्षस मार्नु वा समुद्रमा पुल बाँध्नु कुनै ठुलो कुरा होइन। उहाँलाई शत्रु मार्न बाँदरहरूको सहायता पनि चाहिएको होइन, यो सबै त उहाँको लीला मात्र थियो ।।२०।।
यस्यामलं नृपसदस्सु यशोऽधुनापि ।
गायन्त्यघघ्नमृषयो दिगिभेन्द्रपट्टम् ॥
तं नाकपालवसुपालकिरीटजुष्ट-
पादाम्बुजं रघुपतिं शरणं प्रपद्ये ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् श्रीरामको निर्मल यशले सबै पाप नष्ट गरिदिन्छ। यो यश दिग्गजहरूको मस्तक जस्तै उज्ज्वल भएर फैलिएको छ। आज पनि ठुला-ठुला ऋषिहरू राजसभामा उहाँको गुनगान गर्दछन्। स्वर्गका देवता र पृथ्वीका राजाहरू आफ्नो मुकुटले उहाँको चरणकमलको सेवा गर्दछन्। म उनै रघुपति श्रीरामको शरण पर्दछु ।।२१।।
स यैः स्पृष्टोऽभिदृष्टो वा संविष्टोऽनुगतोऽपि वा ।
कोसलास्ते ययुः स्थानं यत्र गच्छन्ति योगिनः ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः जसले भगवान् श्रीरामको दर्शन, स्पर्श, सह-शयन वा अनुगमन गरे, ती सबै कोसलवासीहरू पनि त्यही परमधाममा गए, जहाँ ठुला-ठुला योगीहरू योगसाधनाद्वारा पुग्दछन् ।।२२।।
पुरुषो रामचरितं श्रवणैरुपधारयन् ।
आनृशंस्यपरो राजन् कर्मबन्धैर्विमुच्यते ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! जो पुरुषले भगवान् श्रीरामको चरित्र कानले सुन्छ र हृदयमा धारण गर्छ, उनीहरू दयालु बन्दै कर्मबन्धनबाट मुक्त हुन्छन् ।।२३।।
श्रीराजोवाच ।
कथं स भगवान् रामो भ्रातॄन् वा स्वयमात्मनः ।
तस्मिन् वा तेऽन्ववर्तन्त प्रजाः पौराश्च ईश्वरे ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः राजा परीक्षित्ले सोध्नुभयो– भगवान् श्रीरामले आफ्ना भाइहरूसँग कस्तो व्यवहार गर्नुभयो र भरत आदि भाइहरू, प्रजाहरू तथा अयोध्यावासीहरूले उहाँप्रति कस्तो व्यवहार गर्दथे? ।।२४।।
श्रीशुक उवाच ।
अथादिशद् दिग्विजये भ्रातॄंस्त्रिभुवनेश्वरः ।
आत्मानं दर्शयन् स्वानां पुरीमैक्षत सानुगः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे राजन्! त्रिभुवनेश्वर श्रीरामले आफ्ना भाइहरूलाई दिग्विजयका लागि आज्ञा दिनुभयो र आफ्ना अनुयायीहरूसँगै रहेर नगरवासीहरूलाई दर्शन दिँदै नगरको रेखदेख गर्नुभयो ।।२५।।
आसिक्तमार्गां गन्धोदैः करिणां मदशीकरैः ।
स्वामिनं प्राप्तमालोक्य मत्तां वा सुतरामिव ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस समयमा अयोध्यापुरीका मार्गहरू सुगन्धित जल र हात्तीहरूको मदजलले सिञ्चित थिए। आफ्ना स्वामीलाई प्राप्त गरेर त्यो नगरी नै हर्षले मतवाला भएझैँ देखिन्थ्यो ।।२६।।
प्रासादगोपुरसभाचैत्यदेवगृहादिषु ।
विन्यस्तहेमकलशैः पताकाभिश्च मण्डिताम् ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः महल, प्रवेशद्वार, सभाभवन, चैत्य र देवालयहरूमा सुनका कलशहरू राखिएका थिए र ती स्थानहरू ध्वजा-पताकाहरूले सजिएका थिए ।।२७।।
पूगैः सवृन्तै रम्भाभिः पट्टिकाभिः सुवाससाम् ।
आदर्शैरंशुकैः स्रग्भिः कृतकौतुकतोरणाम् ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः ठाउँ-ठाउँमा सुपारीका झुप्पा, केराका खम्बा, रङ्गीन वस्त्रका तोरण, ऐना र पुष्पमालाहरूले सारा सहर झपक्क सजिएको थियो ।।२८।।
तमुपेयुस्तत्र तत्र पौरा अर्हणपाणयः ।
आशिषो युयुजुर्देव पाहीमां प्राक् त्वयोद्धृताम् ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः नगरवासीहरूले हातमा उपहार लिएर ठाउँ-ठाउँमा भगवान्को स्वागत गरे र प्रार्थना गरे– "हे देव! पहिला तपाईंले नै वराहरूप धारण गरी जसरी पृथ्वीको उद्धार गर्नुभएको थियो, त्यसरी नै अहिले यसको रक्षा गर्नुहोस्" ।।२९।।
ततः प्रजा वीक्ष्य पतिं चिरागतं
दिदृक्षयोत्सृष्टगृहाः स्त्रियो नराः ।
आरुह्य हर्म्याण्यरविन्दलोचन-
मतृप्तनेत्राः कुसुमैरवाकिरन् ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः लामो समयपछि आएका आफ्ना पति (स्वामी) लाई देख्नका लागि स्त्री-पुरुषहरू घरको काम छाडेर अटालीमा उक्लिए। उनीहरूले अतृप्त नेत्रले कमलनेत्र भगवान् श्रीरामलाई हेर्दै पुष्पवृष्टि गरे ।।३०।।
अथ प्रविष्टः स्वगृहं जुष्टं स्वैः पूर्वराजभिः ।
अनन्ताखिलकोषाढ्यमनर्घ्योरुपरिच्छदम् ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि उहाँ आफ्ना पूर्वज राजाहरूद्वारा सेवित महलमा प्रवेश गर्नुभयो। त्यो महल अनन्त कोष र बहुमूल्य सामग्रीहरूले सुसज्जित थियो ।।३१।।
विद्रुमोदुम्बरद्वारैः वैदूर्य स्तंभपङ्क्तिभिः ।
स्थलैर्मारकतैः स्वच्छैर्भाजत्स्फटिकभित्तिभिः ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस महलको दैलो र ढोका मुगाका थिए भने खम्बाहरू वैदूर्यमणिका थिए। भुइँ मरतकमणिको थियो र पर्खालहरू स्फटिक जस्तै चम्किला थिए ।।३२।।
चित्रस्रग्भिः पट्टिकाभिर्वासोमणिगणांशुकैः ।
मुक्ताफलैश्चिदुल्लासैः कान्तकामोपपत्तिभिः ॥ ३३ ॥
धूपदीपैः सुरभिभिर्मण्डितं पुष्पमण्डनैः ।
स्त्रीपुम्भिः सुरसङ्काशैर्जुष्टं भूषणभूषणैः ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः अनेक रङ्गीन माला, वस्त्र, मणि, मोती र दिव्य भोगका सामग्रीहरूले सुसज्जित सो महल सुगन्धित धूप-दीप र पुष्पहरूले मगमगाइरहेको थियो। आभूषणका पनि आभूषण जस्ता देखिने देवतुल्य स्त्री-पुरुषहरू त्यहाँ सेवामा तल्लीन थिए ।।३३-३४।।
तस्मिन् स भगवान् रामः स्निग्धया प्रिययेष्टया ।
रेमे स्वारामधीराणामृषभः सीतया किल ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः आत्माराम र जितेन्द्रिय पुरुषहरूमा श्रेष्ठ भगवान् श्रीराम त्यस महलमा आफ्नी अत्यन्त प्रिय र स्नेहमयी पत्नी सीताजीका साथमा विहार गर्नुहुन्थ्यो ।।३५।।
बुभुजे च यथाकालं कामान् धर्ममपीडयन् ।
वर्षपूगान् बहून् नृणामभिध्यातांघ्रिपल्लवः ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः सबै मनुष्यहरू जसको चरणकमलको ध्यान गर्दछन्, ती भगवान् श्रीरामले धेरै वर्षसम्म धर्मको मर्यादा पालना गर्दै समयानुसार सांसारिक सुखको भोग पनि गर्नुभयो ।।३६।।
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
यस अध्यायमा भगवान् श्रीरामको राज्य सञ्चालन, अश्वमेध यज्ञ र सीताजीको परित्यागपछिको दुःखद घटनाको वर्णन गरिएको छ। वनवासबाट फर्किएपछि श्रीरामले विधिवत् रूपमा राज्यको कार्यभार सम्हाल्नुभयो। उहाँले गुरु वसिष्ठको निर्देशनमा अनेकौँ महान् यज्ञहरू सम्पन्न गर्नुभयो। यी यज्ञहरूमा उहाँले उदारतापूर्वक ब्राह्मणहरूलाई सम्पूर्ण पृथ्वी नै दान गरिदिनुभयो। आफ्नो भन्नु केवल शरीरमा भएका वस्त्र मात्र बाँकी राख्नुभयो। ब्राह्मणहरू उहाँको यस्तो त्याग र भक्ति देखेर प्रभावित भए र दानमा पाएको भूमि उहाँलाई नै फिर्ता गरे। यसले श्रीरामको ब्राह्मणभक्ति र ब्राह्मणहरूको निःस्पृह स्वभावलाई झल्काउँछ।
अयोध्यामा रामराज्यको सुखद प्रवाह चलिरहेकै बेला एक दिन श्रीरामले प्रजाको मनसाय बुझ्न भेष बदलेर नगर भ्रमण गर्नुभयो। त्यस क्रममा एक धोबीले आफ्नी पत्नीलाई चरित्रको शङ्का गर्दै श्रीराम र सीताको उदाहरण दिएर गाली गरिरहेको सुन्नुभयो। श्रीरामले लोकनिन्दाको डरले र राजाको कर्तव्यलाई सर्वोपरि ठानी गर्भवती सीताजीलाई परित्याग गर्ने कठोर निर्णय लिनुभयो। सीताजी वाल्मीकि मुनिको आश्रममा पुग्नुभयो र त्यहाँ कुश र लव नामक दुई पुत्रलाई जन्म दिनुभयो। वाल्मीकिले ती बालकहरूको संस्कार गर्नुभयो। उता, लक्ष्मण, भरत र शत्रुघ्नका पनि दुई-दुई छोराहरू जन्मिए। भरतले दिग्विजयका क्रममा गन्धर्वहरूलाई जितेर अपार धन ल्याए। शत्रुघ्नले लवण राक्षसलाई मारेर मथुरा नगरीको स्थापना गरे।
सीताजीले आफ्नो अन्तिम समयमा छोराहरूलाई वाल्मीकि मुनिको संरक्षणमा छोडेर पृथ्वी माताको शरण लिनुभयो र धर्तीभित्र प्रवेश गर्नुभयो। यो समाचार सुनेर श्रीराम अत्यन्त दुःखी हुनुभयो, यद्यपि उहाँ ईश्वर हुनुहुन्थ्यो तर मानव लीलाका कारण शोकमा डुब्नुभयो। त्यसपछि उहाँले १३,००० वर्षसम्म ब्रह्मचर्य पालन गर्दै राज्य गर्नुभयो। अन्ततः उहाँले आफ्नो मानव स्वरूप त्यागेर आफ्नै परमधाम जानुभयो। श्रीरामसँगै कोसलवासी सम्पूर्ण नागरिकहरू पनि उहाँको कृपाले परमपद प्राप्त गर्न सफल भए। यो कथाले श्रीरामको त्याग, कर्तव्यपरायणता र प्रजाप्रतिको उत्तरदायित्वको पराकाष्ठालाई प्रस्तुत गर्दछ। उहाँको सम्पूर्ण जीवन नै एउटा आदर्श मर्यादाको प्रतीक हो। उहाँका शत्रु संहार र समुद्र बन्धन जस्ता कार्यहरू केवल लीला मात्र थिए, किनकि उहाँ स्वयं सर्वशक्तिमान् हुनुहुन्छ। यो अध्यायले रामायणको उत्तरार्धको सारलाई संक्षिप्त र मार्मिक रूपमा प्रस्तुत गरेको छ।
दार्शनिक पक्ष
श्रीमद्भागवतको यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष अत्यन्तै गहिरो छ। यहाँ श्रीरामलाई 'आत्माराम' र 'सर्वदेवमय' भनिएको छ, जसको अर्थ उहाँ नै सबैका आत्मा र देवताका पनि देवता हुनुहुन्छ। सीताजीको परित्याग र उहाँको धर्तीमा प्रवेशले संसारको अनित्यता र स्त्री-पुरुषको सम्बन्धमा हुने अन्तर्निहित दुःख लाई सङ्केत गर्दछ। भगवान् स्वयं पनि शोकमा पर्नुको अर्थ मायाको प्रभाव कति शक्तिशाली हुन्छ भन्ने देखाउनु हो। राजाले आफ्नो व्यक्तिगत सुखभन्दा प्रजाको विश्वास र मर्यादालाई माथि राख्नुपर्छ भन्ने राजधर्मको दर्शन यहाँ झल्किन्छ। श्रीरामले आफ्ना चरणकमलहरू भक्तहरूको हृदयमा स्थापित गर्नुको दार्शनिक अर्थ भक्ति नै मोक्षको मुख्य मार्ग हो भन्ने हो। ब्रह्मचर्य र अग्निहोत्रको माध्यमबाट उहाँले गृहस्थ जीवनपछिको वानप्रस्थ र संयमको महत्त्व सिकाउनुभएको छ। भौतिक शरीर त्यागेर 'आत्मज्योति' मा लीन हुनुले आत्मा र परमात्माको एकतालाई पुष्टि गर्दछ। कोसलवासीहरूले पाएको गतिले भगवान्को सान्निध्य र नाम स्मरणले नै जीवलाई कर्मबन्धनबाट मुक्त गर्छ भन्ने प्रतिपादन गर्छ। अन्त्यमा, रामचरित सुन्नु मात्र पनि कर्मबन्धन काट्ने साधन हो भन्ने निष्कर्षले 'शब्दब्रह्म' को महिमा बुझाउँछ।
No comments:
Post a Comment