श्रीमद्भागवत महापुराण
दशमः स्कंधः – एकविंशोऽध्यायः
इत्थं शरत् स्वच्छजलं पद्माकरसुगन्धिना ।
न्यविशद् वायुना वातं स गोगोपालकोऽच्युतः ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– परीक्षित ! यसरी शरद् ऋतुका कारण जलाशयको जल अत्यन्त निर्मल भएको थियो । सरोवरमा फुलेका कमलको सुगन्ध बोकेर मन्दमन्द वायु चलिरहेको थियो । यस्तो रमणीय वातावरणमा ती अच्युत भगवान् श्रीकृष्ण गाई र गोठालाहरूका साथ वृन्दावनमा प्रवेश गर्नुभयो ।। १ ।।
(पुष्पिताग्रा)
कुसुमितवनराजिशुष्मिभृङ्ग
द्विजकुलघुष्टसरःसरिन्महीध्रम् ।
मधुपतिरवगाह्य चारयन् गाः
सहपशुपालबलश्चुकूज वेणुम् ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः फुलेका फूलहरूले लटरम्म बनेका वृक्षका पंक्तिहरूमा उन्मत्त भमराहरू गुञ्जायमान थिए । वनका सरोवर, नदी र पर्वतहरू चराचुरुङ्गीका कलरवले गुञ्जिरहेका थिए । यस्तो वनभित्र पसेर भगवान् श्रीकृष्णले बलराम र गोठालाहरूका साथमा गाई चराउँदै मधुर स्वरमा बाँसुरी बजाउन थाल्नुभयो ।। २ ।।
(अनुष्टुप्)
तद् व्रजस्त्रिय आश्रुत्य वेणुगीतं स्मरोदयम् ।
काश्चित् परोक्षं कृष्णस्य स्वसखीभ्योऽन्ववर्णयन् ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः कामदेव (प्रेम) जागृत गराउने श्रीकृष्णको त्यो वेणुगीत सुनेर ब्रजका गोपिनीहरूले कृष्णको अनुपस्थितिमा आफ्ना सखीहरूसँग उहाँको रूप र गुणको वर्णन गर्न थाले ।। ३ ।।
तद् वर्णयितुमारब्धाः स्मरन्त्यः कृष्णचेष्टितम् ।
नाशकन् स्मरवेगेन विक्षिप्तमनसो नृप ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन् ! श्रीकृष्णका लीलाहरूको स्मरण गर्दै गोपिनीहरूले त्यसको वर्णन गर्न त सुरु गरे, तर प्रेमको वेगले उनीहरूको मन यति व्याकुल भयो कि उनीहरूले वर्णन गर्नै सकेनन् ।। ४ ।।
(मन्दाक्रान्ता)
बर्हापीडं नटवरवपुः कर्णयोः कर्णिकारं
बिभ्रद् वासः कनककपिशं वैजयन्तीं च मालाम् ।
रन्ध्रान् वेणोरधरसुधयापूरयन् गोपवृन्दै–
नेपाली भावानुवादः (श्रीकृष्णको बाँसुरीको धुन सुनेर प्रेमविह्वल भएका गोपिनीहरूले मनमनै उहाँको ध्यान गर्न थाले) श्रीकृष्ण गोठालाहरूका साथ वृन्दावनमा प्रवेश गर्दै हुनुहुन्छ । उहाँले शिरमा मयुरको प्वाँखको मुकुट, कानमा पहेँलो कनेरको फूल, शरीरमा सुवर्णझैँ पहेँलो पीताम्बर र घाँटीमा पञ्चरङ्गी सुगन्धित वैजयन्ती माला धारण गर्नुभएको छ । सर्वश्रेष्ठ नटको जस्तो वेश बनाउनुभएका श्रीकृष्ण बाँसुरीका छिद्रहरूलाई आफ्नो अधरामृतले भर्दै र गोपाबालकहरूद्वारा आफ्नो यशोगान सुन्दै वैकुण्ठभन्दा पनि रमणीय वृन्दावनमा प्रवेश गर्नुभयो ।। ५ ।।
(अनुष्टुप्)
इति वेणुरवं राजन् सर्वभूतमनोहरम् ।
श्रुत्वा व्रजस्त्रियः सर्वा वर्णयन्त्योऽभिरेभिरे ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन् ! समस्त प्राणीको मन लोभ्याउने यस्तो वेणुध्वनि सुनेर ब्रजका गोपिनीहरू त्यसको चर्चा गर्दै भावविभोर भई श्रीकृष्णमय बने ।। ६ ।।
गोप्य ऊचुः–
अक्षण्वतां फलमिदं न परं विदामः
सख्यः पशूननु विवेशयतोर्वयस्यैः ।
वक्त्रं व्रजेशसुतयोरनवेणुजुष्टं
यैर्वा निपीतमनुरक्तकटाक्षमोक्षम् ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः गोपिनीहरू भन्न थाले– हे सखीहरू ! आँखा हुनुको वास्तविक फल त श्रीकृष्ण र बलराम वनमा गाईहरू लिएर जाँदा उहाँहरूको सुन्दर मुखमण्डल र प्रेममय कटाक्षको दर्शन गर्नु नै हो । हाम्रो विचारमा आँखा भएकाहरूका लागि योभन्दा उत्तम फल अरू केही हुन सक्दैन ।। ७ ।।
चूतप्रवालबर्हस्तबकोत्पलाब्ज–
मध्ये विरेजतुरलं पशुपालगोष्ठ्यां
रङ्गे यथा नटवरौ क्व च गायमानौ ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे सखी ! जब श्रीकृष्ण र बलरामले शिरमा नयाँ आँपका पालुवा, मयुरको प्वाँख र फूलका झुप्पा सिउरिएर अनि घाँटीमा विभिन्न रङका कमलको माला र शरीरमा पहेँलो वस्त्र धारण गरी विचित्र रूपमा सजिन्छन्, तब ग्वालबालका माझ उहाँहरू रङ्गमञ्चका कुशल नटहरू झैँ अत्यन्त शोभित हुनुहुन्छ ।। ८ ।।
गोप्यः किमाचरदयं कुशलं स्म वेणु–
भुङ्क्ते स्वयं यदवशिष्टरसं हृदिन्यो
हृष्यत्त्वचोऽश्रु मुमुचुस्तरवो यथाऽऽर्याः ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे गोपिनीहरू ! यस बाँसुरीले पूर्वजन्ममा त्यस्तो के पुण्य गरेको थियो होला, जसका कारण गोपिनीहरूका लागि मात्र दुर्लभ दामोदरको अधरामृतलाई यसले निर्धक्क पान गरिरहेको छ । यो बाँसुरीको सौभाग्य देखेर यसको जन्मदाता बाँसका झाङहरू (वृक्षहरू) हर्षले आँसु बगाइरहेका छन् र यसको पालनपोषण गर्ने जलाशयहरू (नदीहरू) आफ्नो वंशको उन्नति देखेर रोमाञ्चित भई कमलका फूलहरू फुलाइरहेका छन् ।। ९ ।।
वृन्दावनं सखि भुवो वितनोति कीर्तिं
गोविन्दवेणुमनु मत्तमयूरनृत्यं
प्रेक्ष्याद्रिसान्ववरतान्यसमस्तसत्त्वम् ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः हे सखी ! वृन्दावनले पृथ्वीको कीर्ति विस्तार गरिरहेको छ, किनकि यहाँ देवकीपुत्र श्रीकृष्णका चरणकमलका चिह्नहरू अङ्कित छन् । जब गोविन्दले बाँसुरी बजाउनुहुन्छ, तब त्यसलाई मेघको गर्जन सम्झेर मयुरहरू नाच्न थाल्छन् र पहाडका टाकुरामा बस्ने समस्त पशुपक्षीहरू ध्यानमग्न भएर यो दृश्य हेरिरहन्छन् ।। १० ।।
धन्याः स्म मूढमतयोऽपि हरिण्य एता
या नन्दनन्दनमुपात्त विचित्रवेशम् ।
आकर्ण्य वेणुरणितं सहकृष्णसाराः
पूजां दधुर्विरचितां प्रणयावलोकैः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः हेर सखी ! यी अज्ञानी मृगहरू कति धन्य छन् ! जब विचित्र वेशधारी श्रीकृष्णले बाँसुरी बजाउनुहुन्छ, तब यी मृगहरू आफ्ना पति कृष्णसारका साथमा आएर प्रेमपूर्ण दृष्टिले श्रीकृष्णलाई हेर्दै उहाँको पूजा गर्छन् । उनीहरूका आँखामा झल्किएको त्यो प्रेम नै उनीहरूको अर्पण हो ।। ११ ।।
कृष्णं निरीक्ष्य वनितोत्सवरूपशीलं
श्रुत्वा च तत्क्वणितवेणुविविक्तगीतम् ।
देव्यो विमानगतयः स्मरनुन्नसारा
भ्रश्यत्प्रसूनकबरा मुमुहुर्विनीव्यः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः हे सखी ! मृगको के कुरा, आकाशमा विमानमा हिँड्ने देवाङ्गनाहरू समेत श्रीकृष्णको सुन्दर रूप र बाँसुरीको धुन सुनेर मोहित हुन्छन् । उनीहरूको मनमा प्रेमको यस्तो आवेग आउँछ कि उनीहरू आफ्ना कपालमा सिउरिएका फूल खसेको र पहिरिएका वस्त्रका गाँठा फुस्किएको समेत पत्तो पाउँदैनन् ।। १२ ।।
गावश्च कृष्णमुखनिर्गतवेणुगीत–
शावाः स्नुतस्तनपयःकवलाः स्म तस्थु–
नेपाली भावानुवादः हे सखी ! ती गाईहरूलाई हेर त ! जब हाम्रा प्रिय कृष्णले बाँसुरी बजाउनुहुन्छ, तब उनीहरूले आफ्ना कानका द्रोणी थापेर त्यो वेणुगीतरूपी अमृत पान गर्छन् । बाछाहरू पनि थुनबाट झरेको दूध मुखमै राखेर, आँखामा प्रेमका आँसु पार्दै आफ्ना हृदयमा श्रीकृष्णलाई स्पर्श गरेझैँ टक्क अडिन्छन् ।। १३ ।।
प्रायो बताम्ब विहगा मुनयो वनेऽस्मिन्
कृष्णेक्षितं तदुदितं कलवेणुगीतम् ।
आरुह्य ये द्रुमभुजान् रुचिरप्रवालान्
शृण्वत्यमीलितदृशो विगतान्यवाचः ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे सखी ! मलाई त लाग्छ यस वनका यी पक्षीहरू पक्कै पनि महान् मुनिहरू हुन् । उनीहरू रुखका सुन्दर हाँगाहरूमा बसेर आँखा नझिम्काई श्रीकृष्णलाई हेर्दै र अन्य वाणीहरू त्यागेर केवल उहाँकै मधुर वेणुगीत सुनिरहेका छन् ।। १४ ।।
नद्यस्तदा तदुपधार्य मुकुन्दगीत–
आलिङ्गनस्थगितमूर्मिभुजैर्मुरारे–
नेपाली भावानुवादः हे सखी ! मुकुन्दको वेणुगीत सुनेर यी नदीहरूको वेग पनि प्रेमका कारण थामिएको छ । उनीहरूले भुमरीको रूपमा आफ्नो व्याकुलता प्रकट गर्दै र छालरूपी हातले श्रीकृष्णको चरणकमल स्पर्श गर्दै कमलका फूलहरू उपहार टक्राउँछन् ।। १५ ।।
दृष्ट्वा ऽऽतपे व्रजपशून् सह रामगोपैः
सञ्चारयन्तमनु वेणुमुदीरयन्तम् ।
प्रेमप्रवृद्ध उदितः कुसुमावलीभिः
सख्युर्व्यधात् स्ववपुषाम्बुद आतपत्रम् ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे सखी ! चर्को घाममा बलराम, श्रीकृष्ण र गोठालाहरूले गाई चराइरहेको देखेर यी बादलहरू प्रेमले पग्लिन्छन् । उनीहरूले आफ्नो शरीर नै फैलाएर भगवान्को माथि शीतल छाता ओढाउँछन् र सानासाना पानीका कणरुपी फूलहरू बर्साएर श्रीकृष्णको सेवा गर्छन् ।। १६ ।।
पूर्णाः पुलिन्द्य उरुगायपदाब्जराग–
तद्दर्शनस्मररुजस्तृणरूषितेन
लिम्पन्त्य आननकुचेषु जहुस्तदाधिम् ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः यी वनवासी भिल्लनीहरू कति धन्य छन् ! जब श्रीकृष्णका चरणमा लागेको कुङ्कुम घाँसपातमा सर्छ, तब उनीहरूले त्यसलाई आफ्नो अनुहार र स्तनमा लेपन गर्छन् । यसरी उनीहरूले श्रीकृष्णको सामीप्य अनुभव गर्दै आफ्नो हृदयको विरह तापलाई शान्त पार्छन् ।। १७ ।।
हन्तायमद्रिरबला हरिदासवर्यो
यद् रामकृष्णचरणस्पर्शप्रमोदः ।
मानं तनोति सहगोगणयोस्तयोर्यत्
पानीयसूयवसकन्दरकन्दमूलैः ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे सखीहरू ! यो गोवर्द्धन पर्वत त हरिभक्तहरूमध्ये सबैभन्दा श्रेष्ठ छ । श्रीकृष्ण र बलरामको चरणस्पर्श पाएर यो अत्यन्त हर्षित छ । यसले गाई र गोठालाहरूका लागि कन्दमूल, घाँस, गुफा र शीतल जल प्रदान गरेर भगवान्को उचित सत्कार गरिरहेको छ ।। १८ ।।
गा गोपकैरनुवनं नयतोरुदार–
अस्पन्दनं गतिमतां पुलकस्तरुणां
निर्योगपाशकृतलक्षणयोर्विचित्रम् ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे सखी ! जब श्रीकृष्ण काँधमा दाम्लो र लट्ठी बोकेर मधुर स्वरमा बाँसुरी बजाउँदै गाईहरूलाई एक वनबाट अर्को वनमा लैजानुहुन्छ, तब चल्ने प्राणीहरू टक्क अडिन्छन् र नचल्ने रुखहरू पनि प्रेमले रोमाञ्चित भई काँप्न थाल्छन् । यो कस्तो आश्चर्यजनक वेणुगीत हो ! ।। १९ ।।
(अनुष्टुप्)
एवंविधा भगवतो या वृन्दावनचारिणः ।
वर्णयन्त्यो मिथो गोप्यः क्रीडास्तन्मयतां ययुः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः परीक्षित ! यसरी वृन्दावनमा विहार गर्ने श्रीकृष्णका अनेकौँ क्रीडाहरूको चर्चा गर्दै गोपिनीहरू पूर्णतया श्रीकृष्णमय बने ।। २० ।।
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवत महापुराणको दशम स्कन्धको एक्काइसौँ अध्यायलाई 'वेणुगीत' भनिन्छ। यस अध्यायमा शरद् ऋतुको आगमनसँगै वृन्दावनको प्राकृतिक सौन्दर्य र भगवान् श्रीकृष्णको अलौकिक बाँसुरी वादनको प्रभावलाई अत्यन्तै मर्मस्पर्शी रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ। वर्षा ऋतु सकिएर आकाश निर्मल भएको र जलाशयहरूमा कमलका फूलहरू फुलेको समयमा श्रीकृष्ण गाई र गोठालाहरूका साथ वृन्दावनमा प्रवेश गर्नुहुन्छ। उहाँले मयुरको प्वाँख, वैजयन्ती माला र पीताम्बर धारण गरेर जब आफ्नो बाँसुरीको प्वालमा अधरामृत भर्नुहुन्छ, तब सारा संसार नै मोहित हुन्छ। ब्रजका गोपिनीहरू श्रीकृष्णको रूप र बाँसुरीको धुनले यति प्रभावित हुन्छन् कि उनीहरू घरको कामकाज छोडेर श्रीकृष्णका लीलाहरूको चर्चा गर्न थाल्छन्। उनीहरूका लागि आँखा हुनुको एकमात्र सार्थकता श्रीकृष्णको दर्शन गर्नु हो। गोपिनीहरू बाँसुरीको भाग्यलाई ईर्ष्या गर्छन् किनभने त्यसले श्रीकृष्णको अधरामृत निरन्तर पान गरिरहेको हुन्छ। बाँसुरीको धुन सुनेपछि वनका मयुरहरू नाच्छन् भने अन्य पशुपक्षीहरू चित्रमा कोरिएझैँ स्थिर हुन्छन्। गाईहरूले बाछाहरूलाई दूध चुसाउन बिर्सन्छन् र मुखको दूध ननिलिकन ध्यानमग्न हुन्छन्। वनका मृगहरू पनि आफ्ना पतिसहित आएर श्रीकृष्णको वन्दना गर्छन्। देवाङ्गनाहरू विमानमा उडिरहेका बेला वेणुगीत सुनेर मोहित हुन्छन् र उनीहरूको धैर्य टुट्छ। जड नदीहरूले पनि आफ्नो प्रवाह रोकेर छालरूपी हातले श्रीकृष्णको चरण स्पर्श गर्छन् र कमलका फूलहरू अर्पण गर्छन्। आकाशका बादलहरूले घाममा गाई चराउनुहुने श्रीकृष्णलाई शीतल छहारी प्रदान गर्छन् र अमृतझैँ पानीका कणहरू बर्साउँछन्। वनवासी भिल्लनीहरूले श्रीकृष्णको चरणको कुङ्कुम घाँसबाट संकलन गरेर आफ्नो शरीरमा लगाउँदै धन्य महसुस गर्छन्। गोवर्द्धन पर्वतले शीतल जल, कन्दमूल र गुफाहरू प्रदान गरेर भगवान्को सेवा गर्छ। यसरी यस अध्यायले भगवान् श्रीकृष्णको बाँसुरीको धुनले चेतन मात्र होइन, जड वस्तुलाई पनि प्रेमले भावविभोर पार्ने कुरालाई सुन्दर ढंगले चित्रण गरेको छ। गोपिनीहरूले यी लीलाहरूको वर्णन गर्दागर्दै आफूलाई पूर्ण रूपमा श्रीकृष्णमा समर्पित गर्छन्।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष अत्यन्त गहिरो र चिन्तनयोग्य छ। वेणुगीतले जीवात्मा र परमात्माको सम्बन्धलाई शब्दमा उतार्ने प्रयास गरेको छ। यहाँ 'वेणु' वा बाँसुरीलाई एउटा पूर्ण समर्पित भक्तको प्रतीक मानिएको छ, जो भित्रबाट खोक्रो छ अर्थात् जसभित्र कुनै अहंकार छैन र ईश्वरले जे फुक्नुहुन्छ त्यही स्वर निस्कन्छ। बाँसुरीको धुनले जड र चेतन सबैलाई श्रीकृष्णतर्फ आकर्षित गर्नुको अर्थ भगवान्को आनन्दमयी शक्तिले सम्पूर्ण सृष्टिलाई एकै सूत्रमा बाँध्छ भन्ने हो। गोपिनीहरूको विरह र चर्चाले 'तन्मयता' को अवस्थालाई दर्शाउँछ, जहाँ भक्त र भगवान् बीचको भेद हराउँछ। प्रकृतिले गरेको सेवाले यो सन्देश दिन्छ कि परमात्मा केवल मनुष्यको मात्र नभई समस्त चराचर जगतको आधार हुनुहुन्छ। यसले अद्वैत भाव र पराभक्तिको पराकाष्ठालाई स्पष्ट पार्दछ।
No comments:
Post a Comment