श्रीमद्भागवत महापुराण
अष्टमः स्कन्धः - द्वादशोऽध्यायः
श्रीबादरायणिरुवाच
–
वृषध्वजो निशम्येदं योषिद् रूपेण दानवान् ।
मोहयित्वा सुरगणान् हरिः सोममपाययत् ॥ १ ॥
वृषमारुह्य गिरिशः सर्वभूतगणैर्वृतः ।
सह देव्या ययौ द्रष्टुं यत्रास्ते मधुसूदनः ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः शुकदेवजी भन्नुहुन्छ– परीक्षित्! जब भगवान् श्रीहरिले स्त्रीको रूप धारण गरेर असुरहरूलाई मोहित गराउँदै देवताहरूलाई अमृत पिलाउनुभयो भन्ने कुरा महादेवले सुन्नुभयो, तब उहाँ सतीदेवी र भूतगणहरूलाई साथमा लिई वृष (नन्दी) मा चढेर भगवान् मधुसूदन निवास गर्नुभएको ठाउँमा आउनुभयो ।।१-२।।
सभाजितो भगवता सादरं सोमया भवः ।
सूपविष्ट उवाचेदं प्रतिपूज्य स्मयन्हरिम् ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् श्रीहरिले पनि आदर-सम्मानपूर्वक उमासहितका भगवान् शङ्करको स्वागत गर्नुभयो। शङ्कर भगवान् पनि खुसीले मुस्कुराउँदै र भगवान्को प्रति-सम्मान गर्दै भन्नुहुन्छ ।।३।।
श्रीमहादेव उवाच –
देवदेव जगद्व्यापिन् जगदीश जगन्मय ।
सर्वेषामपि भावानां त्वमात्मा हेतुरीश्वरः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः महादेवले भन्नुभयो– समस्त देवका आराध्यदेव! तपाईँ विश्वव्यापी, जगदीश्वर एवं जगन्मय हुनुहुन्छ। समस्त चराचर पदार्थहरूको मूल कारण, ईश्वर र आत्मा पनि तपाईँ नै हुनुहुन्छ ।।४।।
आद्यन्तौ अस्य यन्मध्यं इदं अन्यदहं बहिः ।
यतोऽव्ययस्य नैतानि तत्सत्यं ब्रह्म चिद्भवान् ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः यस जगत्को आदि, मध्य र अन्त पनि तपाईँ नै हुनुहुन्छ। तपाईँको अविनाशी स्वरूपमा द्रष्टा, दृश्य, भोग्य र भोक्ताको भेदभाव छैन। वास्तवमा तपाईँ सत्य, चिन्मात्र र ब्रह्म हुनुहुन्छ ।।५।।
तवैव चरणाम्भोजं श्रेयस्कामा निराशिषः ।
विसृज्योभयतः संगं मुनयः समुपासते ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः लोक र परलोक दुवैको आसक्ति एवं समस्त कामनालाई त्यागेर आत्मकल्याणको इच्छा गर्ने मुनिहरू तपाईँकै चरणकमलको उपासना गर्दछन् ।।६।।
त्वं ब्रह्म पूर्णममृतं विगुणं विशोकं
आनन्दमात्रमविकारमनन्यदन्यत् ।
विश्वस्य हेतुरुदयस्थितिसंयमानां
आत्मेश्वरश्च तदपेक्षतयानपेक्षः ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः तपाईँ अमृतस्वरूप, प्राकृतिक गुणरहित, शोकरहित र स्वयं परिपूर्ण ब्रह्म हुनुहुन्छ। तपाईँ आनन्दस्वरूप र निर्विकार हुनुहुन्छ। तपाईँभन्दा भिन्न केही छैन, तैपनि तपाईँ सबैभन्दा पृथक् हुनुहुन्छ। तपाईँ विश्वको उत्पत्ति, स्थिति र प्रलयको परम कारण हुनुहुन्छ। तपाईँ समस्त जीवलाई कर्मफल दिने स्वामी हुनुहुन्छ र कसैमा आश्रित नभईकन पनि सबैका नियन्ता हुनुहुन्छ ।।७।।
एकस्त्वमेव सदसद् द्वयमद्वयं च
स्वर्णं कृताकृतमिवेह न वस्तुभेदः ।
अज्ञानतस्त्वयि जनैर्विहितो विकल्पो
यस्माद् गुणव्यतिकरो निरुपाधिकस्य ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः स्वामी! जसरी आभूषण र सुनमा कुनै तात्विक भेद हुँदैन, त्यसरी नै कार्य र कारण, द्वैत र अद्वैत जे जति छन्, ती सबै एकमात्र तपाईँ नै हुनुहुन्छ। अज्ञानवश मानिसहरू तपाईँमा अनेक भेदभावको कल्पना गर्दछन्, किनकि तपाईँ निरुपाधिक हुनुभए तापनि गुणको सम्बन्धले गर्दा भेदको भान हुन्छ ।।८।।
त्वां ब्रह्म केचिदवयन्त्युत धर्ममेके
एके परं सदसतोः पुरुषं परेशम् ।
अन्येऽवयन्ति नवशक्तियुतं परं त्वां
केचिन्महापुरुषमव्ययमात्मतन्त्रम् ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रभो! कसैले तपाईँलाई ब्रह्म भन्दछन् भने कसैले धर्म मान्दछन्। कोही तपाईँलाई प्रकृति र पुरुषभन्दा परका परमेश्वर मान्दछन् भने कोही नौ शक्तिले युक्त परम पुरुष र कोही अविनाशी एवं स्वतन्त्र महापुरुषका रूपमा वर्णन गर्दछन् ।।९।।
नाहं परायुरृषयो न मरीचिमुख्या
जानन्ति यद्विरचितं खलु सत्त्वसर्गाः ।
यन्मायया मुषितचेतस ईश दैत्य
मर्त्यदयः किमुत शश्वदभद्रवृत्ताः ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः प्रभो! सत्त्वगुणी सृष्टिका अन्तर्गत रहेका म (शिव), ब्रह्मा र मरीचि आदि ऋषिहरूले समेत तपाईँको मायाको रहस्य बुझ्न सक्दैनौँ भने तपाईँको मायाले मोहित भएका र सदैव अभद्र कर्ममा लाग्ने असुर एवं मनुष्यहरूले तपाईँलाई कसरी बुझ्न सक्लान्? ।।१०।।
स त्वं समीहितमदः स्थितिजन्मनाशं
भूतेहितं च जगतो भवबन्धमोक्षौ ।
वायुर्यथा विशति खं च चराचराख्यं
सर्वं तदात्मकतयावगमोऽवरुन्त्से ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः हे प्रभो! जसरी वायु आकाश र सम्पूर्ण चराचरमा व्याप्त हुन्छ, त्यसरी नै तपाईँ पनि आत्माका रूपमा सबैमा व्याप्त हुनुहुन्छ। तपाईँ जगत्को उत्पत्ति, स्थिति, विनाश, प्राणीका कर्म र बन्धन-मोक्षका बारेमा सबै कुरा जान्नुहुन्छ ।।११।।
अवतारा मया दृष्टा रममाणस्य ते गुणैः ।
सोऽहं तद् द्रष्टुमिच्छामि यत्ते योषिद् वपुर्धृतम् ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रभो! लीलाका लागि तपाईँले धारण गर्नुभएका विभिन्न अवतारहरू मैले देखेको छु। अब म तपाईँले असुरहरूलाई मोहित पार्न धारण गर्नुभएको त्यो सुन्दर स्त्रीरूप (मोहिनी अवतार) देख्न चाहन्छु ।।१२।।
येन सम्मोहिता दैत्याः पायिताश्चामृतं सुराः ।
तद् दिदृक्षव आयाताः परं कौतूहलं हि नः ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः स्वामी! जुन रूपद्वारा तपाईँले दैत्यहरूलाई मोहित तुल्याई देवताहरूलाई अमृत पिलाउनुभयो, त्यो रूप हेर्ने ठूलो कौतूहल भएकाले हामी यहाँ आएका हौँ ।।१३।।
श्रीशुक उवाच –
एवं अभ्यर्थितो विष्णुः भगवान् शूलपाणिना ।
प्रहस्य भावगम्भीरं गिरिशं प्रत्यभाषत ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः शुकदेवजी भन्नुहुन्छ– जब शूलपाणि शङ्करले यसरी प्रार्थना गर्नुभयो, तब भगवान् विष्णुले मन्द मुस्कानका साथ गम्भीर भावले शङ्करलाई भन्नुभयो ।।१४।।
श्रीभगवानुवाच –
कौतूहलाय दैत्यानां योषिद्वेषो मया कृतः ।
पश्यता सुरकार्याणि गते पीयूषभाजने ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् विष्णुले भन्नुभयो– शङ्करजी! अमृतको कलश दैत्यहरूको हातमा गएको बेला देवताहरूको कार्य सिद्ध गर्न र दैत्यहरूलाई मोहित पार्न मैले त्यो स्त्रीरूप धारण गरेको थिएँ ।।१५।।
तत्तेऽहं दर्शयिष्यामि दिदृक्षोः सुरसत्तम ।
कामिनां बहु मन्तव्यं संकल्पप्रभवोदयम् ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे देवशिरोमणि! यदि तपाईँ त्यो रूप हेर्न चाहनुहुन्छ भने म अवश्य देखाउनेछु। त्यो रूप कामी पुरुषहरूका लागि अत्यन्त मनमोहक र कामवासना जगाउने खालको छ ।।१६।।
श्रीशुक उवाच –
इति ब्रुवाणो भगवान् तत्रैवान्तरधीयत ।
सर्वतश्चारयन् चक्षुः भव आस्ते सहोमया ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः शुकदेवजी भन्नुहुन्छ– यसो भन्दै भगवान् विष्णु त्यहीँ अन्तर्धान हुनुभयो। उमासहित रहनुभएका महादेव पनि उत्सुकतापूर्वक चारैतिर दृष्टि फैलाउन थाल्नुभयो ।।१७।।
ततो ददर्शोपवने वरस्त्रियं
विचित्रपुष्पारुणपल्लवद्रुमे ।
विक्रीडतीं कन्दुकलीलया लसद्
दुकूलपर्यस्तनितम्बमेखलाम् ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसै बेला उहाँले एक सुन्दर उपवन देख्नुभयो, जहाँ विचित्र पुष्प र राता पालुवा भएका वृक्षहरू थिए। त्यहाँ एक अत्यन्त सुन्दरी स्त्री कन्दुक (भकुण्डो) खेलिरहेकी थिइन्। उनले पहेंलो रेशमी वस्त्र र कम्मरमा करधनी लगाएकी थिइन् ।।१८।।
आवर्तनोद्वर्तनकम्पितस्तन
प्रकृष्टहारोरुभरैः पदे पदे ।
प्रभज्यमानामिव मध्यतश्चल
पदप्रवालं नयतीं ततस्ततः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः भकुण्डो उफार्ने र समात्ने क्रममा उनको शरीरका अङ्ग र गलामा लगाएको हार हल्लिरहेका थिए। पाइला चाल्दा उनको कम्मर लच्किन्थ्यो र उनका राता एवं सुकुमार खुट्टाहरू यताउता चलायमान देखिन्थे ।।१९।।
दिक्षु भ्रमत्कन्दुकचापलैर्भृशं
प्रोद्विग्नतारायतलोललोचनाम् ।
स्वकर्णविभ्राजितकुण्डलोल्लसत्
कपोलनीलालकमण्डिताननाम् ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः चारैतिर उफ्रिरहेको भकुण्डोलाई पछ्याउँदा उनका आँखाहरू चञ्चल देखिन्थे। कानका कुण्डलको चमकले गर्दा उनका गाला र अनुहार झन् शोभायमान देखिन्थे भने घुम्रिएका लामा कपालले उनको सौन्दर्यलाई अझ निखारेका थिए ।।२०।।
श्लथद् दुकूलं कबरीं च विच्युतां
सन्नह्यतीं वामकरेण वल्गुना ।
विनिघ्नतीमन्यकरेण कन्दुकं
विमोहयन्तीं जगदात्ममायया ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः साडी र कपालको चुल्ठो खुस्कन लाग्दा उनी देब्रे हातले त्यसलाई सम्हाल्थिन् र दाहिने हातले भकुण्डो हान्दै आफ्नो मायाले सारा जगत्लाई मोहित पारिरहेकी थिइन् ।।२१।।
तां वीक्ष्य देव इति कन्दुकलीलयेषद्
व्रीडास्फुटस्मितविसृष्टकटाक्षमुष्टः ।
स्त्रीप्रेक्षणप्रतिसमीक्षणविह्वलात्मा
नात्मानमन्तिक उमां स्वगणांश्च वेद ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस सुन्दरीले लजाउँदै मुस्कुराएर कटाक्ष गर्दा शङ्करको मन विचलित भयो। उनी मोहिनीको रूपमा यसरी मुग्ध भए कि उनलाई आफ्नो शरीर, छेवैमा रहेकी उमा र आफ्ना गणहरूको समेत हेक्का रहेन ।।२२।।
तस्याः कराग्रात्स तु कन्दुको यदा
गतो विदूरं तमनुव्रजत्स्त्रियाः ।
वासः ससूत्रं लघु मारुतोऽहरद्
भवस्य देवस्य किलानुपश्यतः ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः एक पटक मोहिनीको हातबाट भकुण्डो फुत्केर केही टाढा पुग्यो। उनले त्यसलाई पछ्याउँदा वायुले उनको पातलो वस्त्र र करधनी उडाइदियो, जुन दृश्य महादेवले हेरिरहनुभएको थियो ।।२३।।
एवं तां रुचिरापाङ्गीं दर्शनीयां मनोरमाम् ।
दृष्ट्वा तस्यां मनश्चक्रे विषज्जन्त्यां भवः किल ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी ती अत्यन्त मनोरम र सुन्दरी मोहिनीलाई देखेर भगवान् शङ्कर उनीप्रति पूर्णतः आसक्त हुनुभयो ।।२४।।
तयापहृतविज्ञानः तत्कृतस्मरविह्वलः ।
भवान्या अपि पश्यन्त्या गतह्रीस्तत्पदं ययौ ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः मोहिनीको हाउभाउले गर्दा शङ्करको विवेक हरायो। उनी कामविह्वल भएर भवानीको अगाडि नै लज्जा त्यागी मोहिनी भएको ठाउँतिर दौडनुभयो ।।२५।।
सा तं आयान्तमालोक्य विवस्त्रा व्रीडिता भृशम् ।
निलीयमाना वृक्षेषु हसन्ती नान्वतिष्ठत ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः वस्त्रहीन अवस्थामा रहेकी मोहिनीले शङ्कर आफूतिर आएको देखेर लजाउँदै हाँसेर वृक्षहरूका बीचमा लुक्न थालिन् ।।२६।।
तां अन्वगच्छद् भगवान् भवः प्रमुषितेन्द्रियः ।
कामस्य च वशं नीतः करेणुमिव यूथपः ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः इन्द्रियहरू वशमा नरहेका महादेव कामको वशमा परेर हस्तिनीको पछाडि दौडने हात्तीझैँ मोहिनीको पछाडि दौडनुभयो ।।२७।।
सोऽनुव्रज्यातिवेगेन गृहीत्वानिच्छतीं स्त्रियम् ।
केशबन्ध उपानीय बाहुभ्यां परिषस्वजे ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँले अत्यन्त वेगले दौडिएर ती सुन्दरीलाई समात्नुभयो र उनले नचाहँदा-नचाहँदै पनि अङ्गालोमा बाँध्नुभयो ।।२८।।
सोपगूढा भगवता करिणा करिणी यथा ।
इतस्ततः प्रसर्पन्ती विप्रकीर्णशिरोरुहा ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी हात्तीले हस्तिनीलाई अङ्गाल्छ, त्यसरी नै शङ्करले उनलाई अङ्गाल्नुभयो। मोहिनीले भने उम्कने प्रयत्न गरिन्, जसले गर्दा उनको कपाल छरपस्ट भयो ।।२९।।
आत्मानं मोचयित्वाङ्ग सुरर्षभभुजान्तरात् ।
प्राद्रवत्सा पृथुश्रोणी माया देवविनिर्मिता ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः ती सुन्दरी वास्तवमा भगवान्कै माया थिइन्। त्यसैले उनले शङ्करको अङ्गालोबाट आफूलाई मुक्त पारिन् र पुनः वेगले दौडिन् ।।३०।।
तस्यासौ पदवीं रुद्रो विष्णोरद्भुवतकर्मणः ।
प्रत्यपद्यत कामेन वैरिणेव विनिर्जितः ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः अद्भुत कर्म गर्ने विष्णुको मोहिनी रूपको पछि-पछि महादेव पनि दौडनुभयो, मानौँ उनी कामदेवद्वारा पराजित भएका हुन् ।।३१।।
तस्यानुधावतो रेतः चस्कन्दामोघरेतसः ।
शुष्मिणो यूथपस्येव वासितामनुधावतः ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः हस्तिनीको पछाडि दौडने मदोन्मत्त हात्तीझैँ मोहिनीको पछाडि दौडँदा अमोघ वीर्य भएका भगवान् शङ्करको वीर्य स्खलित हुन गयो ।।३२।।
यत्र यत्रापतन् मह्यां रेतस्तस्य महात्मनः ।
तानि रूप्यस्य हेम्नश्च क्षेत्राण्यासन् महीपते ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः राजन्! महादेवको वीर्य पृथ्वीमा जहाँ-जहाँ खस्यो, त्यहाँ-त्यहाँ सुन र चाँदीका खानीहरू बने ।।३३।।
सरित्सरःसु शैलेषु वनेषु उपवनेषु च ।
यत्र क्व चासन् ऋषयः तत्र सन्निहितो हरः ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः परीक्षित्! नदी, सरोवर, पर्वत, वन, उपवन र जहाँ-जहाँ ऋषिहरू बस्थे, त्यहाँ-त्यहाँ मोहिनीको पछाडि महादेव पुग्नुभयो ।।३४।।
स्कन्ने रेतसि सोऽपश्यत् आत्मानं देवमायया ।
जडीकृतं नृपश्रेष्ठ सन्न्यवर्तत कश्मलात् ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे नृपश्रेष्ठ! वीर्यपात भएपछि महादेवलाई आफू भगवान्को मायाले मोहित भएको बोध भयो र उहाँ त्यस मोहबाट मुक्त हुनुभयो ।।३५।।
अथ अवगतमाहात्म्य आत्मनो जगदात्मनः ।
अपरिज्ञेयवीर्यस्य न मेने तदु हाद्भुलतम् ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः यो सबै जगदात्मा परमात्माको माया हो भन्ने बुझेपछि उहाँलाई कुनै आश्चर्य लागेन। भगवान्को शक्ति अपार छ भन्ने कुरा उहाँले बुझ्नुभयो ।।३६।।
तमविक्लवमव्रीडं आलक्ष्य मधुसूदनः ।
उवाच परमप्रीतो बिभ्रत् स्वां पौरुषीं तनुम् ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः शङ्कर भगवान् शान्त र लज्जारहित भएको देखेर भगवान् मधुसूदनले आफ्नो वास्तविक स्वरूप धारण गर्नुभयो र प्रसन्न हुँदै भन्नुभयो ।।३७।।
श्रीभगवानुवाच –
दिष्ट्या त्वं विबुधश्रेष्ठ स्वां निष्ठां आत्मना स्थितः ।
यन्मे स्त्रीरूपया स्वैरं मोहितोऽप्यङ्ग मायया ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् विष्णुले भन्नुभयो– देवश्रेष्ठ! मेरो स्त्रीरूपी मायाले मोहित भएर पनि तपाईँ पुनः आफ्नो वास्तविक निष्ठामा फर्कनुभयो, यो खुसीको कुरा हो ।।३८।।
को नु मेऽतितरेन्मायां विषक्तस्त्वदृते पुमान् ।
तान् तान् विसृजतीं भावान् दुस्तरामकृतात्मभिः ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः तपाईँ बाहेक अरू कुन पुरुष मेरो यो दुस्तर मायालाई पार गर्न समर्थ होला र? जसले मनलाई वशमा राख्न सक्दैनन्, उनीहरूका लागि मेरो माया पार गर्न असम्भव छ ।।३९।।
सेयं गुणमयी माया न त्वां अभिभविष्यति ।
मया समेता कालेन कालरूपेण भागशः ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः यो मेरो गुणमयी मायाले अब तपाईँलाई कहिल्यै पराजित गर्ने छैन, किनकि कालस्वरूप म नै यस मायाको नियन्ता हुँ ।।४०।।
श्रीशुक उवाच –
एवं भगवता राजन् श्रीवत्सांकेन सत्कृतः ।
आमंत्र्य तं परिक्रम्य सगणः स्वालयं ययौ ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः परीक्षित्! यसरी भगवान् विष्णुबाट सत्कार पाउनुभएपछि शङ्करजी उहाँलाई परिक्रमा र बिदा गरी आफ्ना गणहरूसहित कैलाश जानुभयो ।।४१।।
आत्मांशभूतां तां मायां भवानीं भगवान् भवः ।
शंसतां ऋषिमुख्यानां प्रीत्याचष्टाथ भारत ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः हे भरतवंशशिरोमणि! ऋषिहरूको सभामा भगवान् शङ्करले पार्वतीलाई भगवान् विष्णुको त्यस मोहिनी मायाको प्रभावका बारेमा बडो प्रेमपूर्वक यसरी सुनाउनुभयो ।।४२।।
अयि व्यपश्यस्त्वमजस्य मायां
परस्य पुंसः परदेवतायाः ।
अहं कलानां ऋषभो विमुह्ये
ययावशोऽन्ये किमुतास्वतंत्राः ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे देवी! तिमीले परमेश्वर विष्णुको त्यो माया देख्यौ? म जस्तो समस्त कलाको स्वामी र स्वतन्त्र पुरुष त त्यस मायाले मोहित भएँ भने अरू परतन्त्र जीवहरूको के कुरा भयो र? ।।४३।।
यं मां अपृच्छस्त्वमुपेत्य योगात्
समासहस्रान्त उपारतं वै ।
स एष साक्षात्पुरुषः पुराणो
न यत्र कालो विशते न वेदः ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः मैले हजार वर्षको समाधिबाट उठेपछि तिमीले म कसको ध्यान गर्छु भनेर सोधेकी थियौ, ती यिनै साक्षात् सनातन पुरुष हुन्, जसलाई न कालले सीमामा बाँध्न सक्छ, न वेदले नै पूर्ण वर्णन गर्न सक्छ ।।४४।।
श्रीशुक उवाच –
इति तेऽभिहितस्तात विक्रमः शारंगधन्वनः ।
सिन्धोर्निर्मथने येन धृतः पृष्ठे महाचलः ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रिय परीक्षित्! मैले समुद्रमन्थनको समयमा मन्दराचल पर्वत धारण गर्ने भगवान्को यो अद्भुत लीला तिमीलाई सुनाएँ ।।४५।।
एतन्मुहुः कीर्तयतोऽनुश्रृण्वतो
न रिष्यते जातु समुद्यमः क्वचित् ।
यदुत्तमश्लोकगुणानुवर्णनं
समस्तसंसारपरिश्रमापहम् ॥ ४६ ॥
नेपाली भावानुवादः जसले बारम्बार भगवान्को यो लीलाको कीर्तन वा श्रवण गर्दछ, उसका प्रयत्नहरू कहिल्यै असफल हुँदैनन्, किनकि भगवान्को गुणगानले संसारका सबै कष्ट र थकान मेटाउँछ ।।४६।।
असद् अविषयमङ्घ्रिं भावगम्यं प्रपन्नान्
अमृतममरवर्यानाशयत् सिन्धुमथ्यम् ।
कपटयुवतिवेषो मोहयन् यः सुरारीन्
तमहमुपसृतानां कामपूरं नतोऽस्मि ॥ ४७ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् भक्तिद्वारा मात्र प्राप्त हुनुहुन्छ। उहाँले स्त्रीरूप धारण गरी असुरहरूलाई मोहित पार्नुभयो र शरणमा आएका देवताहरूलाई अमृत पिलाउनुभयो। शरणमा आउनेहरूको इच्छा पूर्ण गर्ने उनै परमात्मालाई म नमस्कार गर्दछु ।।४७।।
वृषध्वजो निशम्येदं योषिद् रूपेण दानवान् ।
मोहयित्वा सुरगणान् हरिः सोममपाययत् ॥ १ ॥
वृषमारुह्य गिरिशः सर्वभूतगणैर्वृतः ।
सह देव्या ययौ द्रष्टुं यत्रास्ते मधुसूदनः ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः शुकदेवजी भन्नुहुन्छ– परीक्षित्! जब भगवान् श्रीहरिले स्त्रीको रूप धारण गरेर असुरहरूलाई मोहित गराउँदै देवताहरूलाई अमृत पिलाउनुभयो भन्ने कुरा महादेवले सुन्नुभयो, तब उहाँ सतीदेवी र भूतगणहरूलाई साथमा लिई वृष (नन्दी) मा चढेर भगवान् मधुसूदन निवास गर्नुभएको ठाउँमा आउनुभयो ।।१-२।।
सभाजितो भगवता सादरं सोमया भवः ।
सूपविष्ट उवाचेदं प्रतिपूज्य स्मयन्हरिम् ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् श्रीहरिले पनि आदर-सम्मानपूर्वक उमासहितका भगवान् शङ्करको स्वागत गर्नुभयो। शङ्कर भगवान् पनि खुसीले मुस्कुराउँदै र भगवान्को प्रति-सम्मान गर्दै भन्नुहुन्छ ।।३।।
श्रीमहादेव उवाच –
देवदेव जगद्व्यापिन् जगदीश जगन्मय ।
सर्वेषामपि भावानां त्वमात्मा हेतुरीश्वरः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः महादेवले भन्नुभयो– समस्त देवका आराध्यदेव! तपाईँ विश्वव्यापी, जगदीश्वर एवं जगन्मय हुनुहुन्छ। समस्त चराचर पदार्थहरूको मूल कारण, ईश्वर र आत्मा पनि तपाईँ नै हुनुहुन्छ ।।४।।
आद्यन्तौ अस्य यन्मध्यं इदं अन्यदहं बहिः ।
यतोऽव्ययस्य नैतानि तत्सत्यं ब्रह्म चिद्भवान् ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः यस जगत्को आदि, मध्य र अन्त पनि तपाईँ नै हुनुहुन्छ। तपाईँको अविनाशी स्वरूपमा द्रष्टा, दृश्य, भोग्य र भोक्ताको भेदभाव छैन। वास्तवमा तपाईँ सत्य, चिन्मात्र र ब्रह्म हुनुहुन्छ ।।५।।
तवैव चरणाम्भोजं श्रेयस्कामा निराशिषः ।
विसृज्योभयतः संगं मुनयः समुपासते ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः लोक र परलोक दुवैको आसक्ति एवं समस्त कामनालाई त्यागेर आत्मकल्याणको इच्छा गर्ने मुनिहरू तपाईँकै चरणकमलको उपासना गर्दछन् ।।६।।
त्वं ब्रह्म पूर्णममृतं विगुणं विशोकं
आनन्दमात्रमविकारमनन्यदन्यत् ।
विश्वस्य हेतुरुदयस्थितिसंयमानां
आत्मेश्वरश्च तदपेक्षतयानपेक्षः ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः तपाईँ अमृतस्वरूप, प्राकृतिक गुणरहित, शोकरहित र स्वयं परिपूर्ण ब्रह्म हुनुहुन्छ। तपाईँ आनन्दस्वरूप र निर्विकार हुनुहुन्छ। तपाईँभन्दा भिन्न केही छैन, तैपनि तपाईँ सबैभन्दा पृथक् हुनुहुन्छ। तपाईँ विश्वको उत्पत्ति, स्थिति र प्रलयको परम कारण हुनुहुन्छ। तपाईँ समस्त जीवलाई कर्मफल दिने स्वामी हुनुहुन्छ र कसैमा आश्रित नभईकन पनि सबैका नियन्ता हुनुहुन्छ ।।७।।
एकस्त्वमेव सदसद् द्वयमद्वयं च
स्वर्णं कृताकृतमिवेह न वस्तुभेदः ।
अज्ञानतस्त्वयि जनैर्विहितो विकल्पो
यस्माद् गुणव्यतिकरो निरुपाधिकस्य ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः स्वामी! जसरी आभूषण र सुनमा कुनै तात्विक भेद हुँदैन, त्यसरी नै कार्य र कारण, द्वैत र अद्वैत जे जति छन्, ती सबै एकमात्र तपाईँ नै हुनुहुन्छ। अज्ञानवश मानिसहरू तपाईँमा अनेक भेदभावको कल्पना गर्दछन्, किनकि तपाईँ निरुपाधिक हुनुभए तापनि गुणको सम्बन्धले गर्दा भेदको भान हुन्छ ।।८।।
त्वां ब्रह्म केचिदवयन्त्युत धर्ममेके
एके परं सदसतोः पुरुषं परेशम् ।
अन्येऽवयन्ति नवशक्तियुतं परं त्वां
केचिन्महापुरुषमव्ययमात्मतन्त्रम् ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रभो! कसैले तपाईँलाई ब्रह्म भन्दछन् भने कसैले धर्म मान्दछन्। कोही तपाईँलाई प्रकृति र पुरुषभन्दा परका परमेश्वर मान्दछन् भने कोही नौ शक्तिले युक्त परम पुरुष र कोही अविनाशी एवं स्वतन्त्र महापुरुषका रूपमा वर्णन गर्दछन् ।।९।।
नाहं परायुरृषयो न मरीचिमुख्या
जानन्ति यद्विरचितं खलु सत्त्वसर्गाः ।
यन्मायया मुषितचेतस ईश दैत्य
मर्त्यदयः किमुत शश्वदभद्रवृत्ताः ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः प्रभो! सत्त्वगुणी सृष्टिका अन्तर्गत रहेका म (शिव), ब्रह्मा र मरीचि आदि ऋषिहरूले समेत तपाईँको मायाको रहस्य बुझ्न सक्दैनौँ भने तपाईँको मायाले मोहित भएका र सदैव अभद्र कर्ममा लाग्ने असुर एवं मनुष्यहरूले तपाईँलाई कसरी बुझ्न सक्लान्? ।।१०।।
स त्वं समीहितमदः स्थितिजन्मनाशं
भूतेहितं च जगतो भवबन्धमोक्षौ ।
वायुर्यथा विशति खं च चराचराख्यं
सर्वं तदात्मकतयावगमोऽवरुन्त्से ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः हे प्रभो! जसरी वायु आकाश र सम्पूर्ण चराचरमा व्याप्त हुन्छ, त्यसरी नै तपाईँ पनि आत्माका रूपमा सबैमा व्याप्त हुनुहुन्छ। तपाईँ जगत्को उत्पत्ति, स्थिति, विनाश, प्राणीका कर्म र बन्धन-मोक्षका बारेमा सबै कुरा जान्नुहुन्छ ।।११।।
अवतारा मया दृष्टा रममाणस्य ते गुणैः ।
सोऽहं तद् द्रष्टुमिच्छामि यत्ते योषिद् वपुर्धृतम् ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रभो! लीलाका लागि तपाईँले धारण गर्नुभएका विभिन्न अवतारहरू मैले देखेको छु। अब म तपाईँले असुरहरूलाई मोहित पार्न धारण गर्नुभएको त्यो सुन्दर स्त्रीरूप (मोहिनी अवतार) देख्न चाहन्छु ।।१२।।
येन सम्मोहिता दैत्याः पायिताश्चामृतं सुराः ।
तद् दिदृक्षव आयाताः परं कौतूहलं हि नः ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः स्वामी! जुन रूपद्वारा तपाईँले दैत्यहरूलाई मोहित तुल्याई देवताहरूलाई अमृत पिलाउनुभयो, त्यो रूप हेर्ने ठूलो कौतूहल भएकाले हामी यहाँ आएका हौँ ।।१३।।
श्रीशुक उवाच –
एवं अभ्यर्थितो विष्णुः भगवान् शूलपाणिना ।
प्रहस्य भावगम्भीरं गिरिशं प्रत्यभाषत ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः शुकदेवजी भन्नुहुन्छ– जब शूलपाणि शङ्करले यसरी प्रार्थना गर्नुभयो, तब भगवान् विष्णुले मन्द मुस्कानका साथ गम्भीर भावले शङ्करलाई भन्नुभयो ।।१४।।
श्रीभगवानुवाच –
कौतूहलाय दैत्यानां योषिद्वेषो मया कृतः ।
पश्यता सुरकार्याणि गते पीयूषभाजने ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् विष्णुले भन्नुभयो– शङ्करजी! अमृतको कलश दैत्यहरूको हातमा गएको बेला देवताहरूको कार्य सिद्ध गर्न र दैत्यहरूलाई मोहित पार्न मैले त्यो स्त्रीरूप धारण गरेको थिएँ ।।१५।।
तत्तेऽहं दर्शयिष्यामि दिदृक्षोः सुरसत्तम ।
कामिनां बहु मन्तव्यं संकल्पप्रभवोदयम् ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे देवशिरोमणि! यदि तपाईँ त्यो रूप हेर्न चाहनुहुन्छ भने म अवश्य देखाउनेछु। त्यो रूप कामी पुरुषहरूका लागि अत्यन्त मनमोहक र कामवासना जगाउने खालको छ ।।१६।।
श्रीशुक उवाच –
इति ब्रुवाणो भगवान् तत्रैवान्तरधीयत ।
सर्वतश्चारयन् चक्षुः भव आस्ते सहोमया ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः शुकदेवजी भन्नुहुन्छ– यसो भन्दै भगवान् विष्णु त्यहीँ अन्तर्धान हुनुभयो। उमासहित रहनुभएका महादेव पनि उत्सुकतापूर्वक चारैतिर दृष्टि फैलाउन थाल्नुभयो ।।१७।।
ततो ददर्शोपवने वरस्त्रियं
विचित्रपुष्पारुणपल्लवद्रुमे ।
विक्रीडतीं कन्दुकलीलया लसद्
दुकूलपर्यस्तनितम्बमेखलाम् ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसै बेला उहाँले एक सुन्दर उपवन देख्नुभयो, जहाँ विचित्र पुष्प र राता पालुवा भएका वृक्षहरू थिए। त्यहाँ एक अत्यन्त सुन्दरी स्त्री कन्दुक (भकुण्डो) खेलिरहेकी थिइन्। उनले पहेंलो रेशमी वस्त्र र कम्मरमा करधनी लगाएकी थिइन् ।।१८।।
आवर्तनोद्वर्तनकम्पितस्तन
प्रकृष्टहारोरुभरैः पदे पदे ।
प्रभज्यमानामिव मध्यतश्चल
पदप्रवालं नयतीं ततस्ततः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः भकुण्डो उफार्ने र समात्ने क्रममा उनको शरीरका अङ्ग र गलामा लगाएको हार हल्लिरहेका थिए। पाइला चाल्दा उनको कम्मर लच्किन्थ्यो र उनका राता एवं सुकुमार खुट्टाहरू यताउता चलायमान देखिन्थे ।।१९।।
दिक्षु भ्रमत्कन्दुकचापलैर्भृशं
प्रोद्विग्नतारायतलोललोचनाम् ।
स्वकर्णविभ्राजितकुण्डलोल्लसत्
कपोलनीलालकमण्डिताननाम् ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः चारैतिर उफ्रिरहेको भकुण्डोलाई पछ्याउँदा उनका आँखाहरू चञ्चल देखिन्थे। कानका कुण्डलको चमकले गर्दा उनका गाला र अनुहार झन् शोभायमान देखिन्थे भने घुम्रिएका लामा कपालले उनको सौन्दर्यलाई अझ निखारेका थिए ।।२०।।
श्लथद् दुकूलं कबरीं च विच्युतां
सन्नह्यतीं वामकरेण वल्गुना ।
विनिघ्नतीमन्यकरेण कन्दुकं
विमोहयन्तीं जगदात्ममायया ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः साडी र कपालको चुल्ठो खुस्कन लाग्दा उनी देब्रे हातले त्यसलाई सम्हाल्थिन् र दाहिने हातले भकुण्डो हान्दै आफ्नो मायाले सारा जगत्लाई मोहित पारिरहेकी थिइन् ।।२१।।
तां वीक्ष्य देव इति कन्दुकलीलयेषद्
व्रीडास्फुटस्मितविसृष्टकटाक्षमुष्टः ।
स्त्रीप्रेक्षणप्रतिसमीक्षणविह्वलात्मा
नात्मानमन्तिक उमां स्वगणांश्च वेद ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस सुन्दरीले लजाउँदै मुस्कुराएर कटाक्ष गर्दा शङ्करको मन विचलित भयो। उनी मोहिनीको रूपमा यसरी मुग्ध भए कि उनलाई आफ्नो शरीर, छेवैमा रहेकी उमा र आफ्ना गणहरूको समेत हेक्का रहेन ।।२२।।
तस्याः कराग्रात्स तु कन्दुको यदा
गतो विदूरं तमनुव्रजत्स्त्रियाः ।
वासः ससूत्रं लघु मारुतोऽहरद्
भवस्य देवस्य किलानुपश्यतः ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः एक पटक मोहिनीको हातबाट भकुण्डो फुत्केर केही टाढा पुग्यो। उनले त्यसलाई पछ्याउँदा वायुले उनको पातलो वस्त्र र करधनी उडाइदियो, जुन दृश्य महादेवले हेरिरहनुभएको थियो ।।२३।।
एवं तां रुचिरापाङ्गीं दर्शनीयां मनोरमाम् ।
दृष्ट्वा तस्यां मनश्चक्रे विषज्जन्त्यां भवः किल ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी ती अत्यन्त मनोरम र सुन्दरी मोहिनीलाई देखेर भगवान् शङ्कर उनीप्रति पूर्णतः आसक्त हुनुभयो ।।२४।।
तयापहृतविज्ञानः तत्कृतस्मरविह्वलः ।
भवान्या अपि पश्यन्त्या गतह्रीस्तत्पदं ययौ ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः मोहिनीको हाउभाउले गर्दा शङ्करको विवेक हरायो। उनी कामविह्वल भएर भवानीको अगाडि नै लज्जा त्यागी मोहिनी भएको ठाउँतिर दौडनुभयो ।।२५।।
सा तं आयान्तमालोक्य विवस्त्रा व्रीडिता भृशम् ।
निलीयमाना वृक्षेषु हसन्ती नान्वतिष्ठत ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः वस्त्रहीन अवस्थामा रहेकी मोहिनीले शङ्कर आफूतिर आएको देखेर लजाउँदै हाँसेर वृक्षहरूका बीचमा लुक्न थालिन् ।।२६।।
तां अन्वगच्छद् भगवान् भवः प्रमुषितेन्द्रियः ।
कामस्य च वशं नीतः करेणुमिव यूथपः ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः इन्द्रियहरू वशमा नरहेका महादेव कामको वशमा परेर हस्तिनीको पछाडि दौडने हात्तीझैँ मोहिनीको पछाडि दौडनुभयो ।।२७।।
सोऽनुव्रज्यातिवेगेन गृहीत्वानिच्छतीं स्त्रियम् ।
केशबन्ध उपानीय बाहुभ्यां परिषस्वजे ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँले अत्यन्त वेगले दौडिएर ती सुन्दरीलाई समात्नुभयो र उनले नचाहँदा-नचाहँदै पनि अङ्गालोमा बाँध्नुभयो ।।२८।।
सोपगूढा भगवता करिणा करिणी यथा ।
इतस्ततः प्रसर्पन्ती विप्रकीर्णशिरोरुहा ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी हात्तीले हस्तिनीलाई अङ्गाल्छ, त्यसरी नै शङ्करले उनलाई अङ्गाल्नुभयो। मोहिनीले भने उम्कने प्रयत्न गरिन्, जसले गर्दा उनको कपाल छरपस्ट भयो ।।२९।।
आत्मानं मोचयित्वाङ्ग सुरर्षभभुजान्तरात् ।
प्राद्रवत्सा पृथुश्रोणी माया देवविनिर्मिता ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः ती सुन्दरी वास्तवमा भगवान्कै माया थिइन्। त्यसैले उनले शङ्करको अङ्गालोबाट आफूलाई मुक्त पारिन् र पुनः वेगले दौडिन् ।।३०।।
तस्यासौ पदवीं रुद्रो विष्णोरद्भुवतकर्मणः ।
प्रत्यपद्यत कामेन वैरिणेव विनिर्जितः ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः अद्भुत कर्म गर्ने विष्णुको मोहिनी रूपको पछि-पछि महादेव पनि दौडनुभयो, मानौँ उनी कामदेवद्वारा पराजित भएका हुन् ।।३१।।
तस्यानुधावतो रेतः चस्कन्दामोघरेतसः ।
शुष्मिणो यूथपस्येव वासितामनुधावतः ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः हस्तिनीको पछाडि दौडने मदोन्मत्त हात्तीझैँ मोहिनीको पछाडि दौडँदा अमोघ वीर्य भएका भगवान् शङ्करको वीर्य स्खलित हुन गयो ।।३२।।
यत्र यत्रापतन् मह्यां रेतस्तस्य महात्मनः ।
तानि रूप्यस्य हेम्नश्च क्षेत्राण्यासन् महीपते ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः राजन्! महादेवको वीर्य पृथ्वीमा जहाँ-जहाँ खस्यो, त्यहाँ-त्यहाँ सुन र चाँदीका खानीहरू बने ।।३३।।
सरित्सरःसु शैलेषु वनेषु उपवनेषु च ।
यत्र क्व चासन् ऋषयः तत्र सन्निहितो हरः ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः परीक्षित्! नदी, सरोवर, पर्वत, वन, उपवन र जहाँ-जहाँ ऋषिहरू बस्थे, त्यहाँ-त्यहाँ मोहिनीको पछाडि महादेव पुग्नुभयो ।।३४।।
स्कन्ने रेतसि सोऽपश्यत् आत्मानं देवमायया ।
जडीकृतं नृपश्रेष्ठ सन्न्यवर्तत कश्मलात् ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे नृपश्रेष्ठ! वीर्यपात भएपछि महादेवलाई आफू भगवान्को मायाले मोहित भएको बोध भयो र उहाँ त्यस मोहबाट मुक्त हुनुभयो ।।३५।।
अथ अवगतमाहात्म्य आत्मनो जगदात्मनः ।
अपरिज्ञेयवीर्यस्य न मेने तदु हाद्भुलतम् ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः यो सबै जगदात्मा परमात्माको माया हो भन्ने बुझेपछि उहाँलाई कुनै आश्चर्य लागेन। भगवान्को शक्ति अपार छ भन्ने कुरा उहाँले बुझ्नुभयो ।।३६।।
तमविक्लवमव्रीडं आलक्ष्य मधुसूदनः ।
उवाच परमप्रीतो बिभ्रत् स्वां पौरुषीं तनुम् ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः शङ्कर भगवान् शान्त र लज्जारहित भएको देखेर भगवान् मधुसूदनले आफ्नो वास्तविक स्वरूप धारण गर्नुभयो र प्रसन्न हुँदै भन्नुभयो ।।३७।।
श्रीभगवानुवाच –
दिष्ट्या त्वं विबुधश्रेष्ठ स्वां निष्ठां आत्मना स्थितः ।
यन्मे स्त्रीरूपया स्वैरं मोहितोऽप्यङ्ग मायया ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् विष्णुले भन्नुभयो– देवश्रेष्ठ! मेरो स्त्रीरूपी मायाले मोहित भएर पनि तपाईँ पुनः आफ्नो वास्तविक निष्ठामा फर्कनुभयो, यो खुसीको कुरा हो ।।३८।।
को नु मेऽतितरेन्मायां विषक्तस्त्वदृते पुमान् ।
तान् तान् विसृजतीं भावान् दुस्तरामकृतात्मभिः ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः तपाईँ बाहेक अरू कुन पुरुष मेरो यो दुस्तर मायालाई पार गर्न समर्थ होला र? जसले मनलाई वशमा राख्न सक्दैनन्, उनीहरूका लागि मेरो माया पार गर्न असम्भव छ ।।३९।।
सेयं गुणमयी माया न त्वां अभिभविष्यति ।
मया समेता कालेन कालरूपेण भागशः ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः यो मेरो गुणमयी मायाले अब तपाईँलाई कहिल्यै पराजित गर्ने छैन, किनकि कालस्वरूप म नै यस मायाको नियन्ता हुँ ।।४०।।
श्रीशुक उवाच –
एवं भगवता राजन् श्रीवत्सांकेन सत्कृतः ।
आमंत्र्य तं परिक्रम्य सगणः स्वालयं ययौ ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः परीक्षित्! यसरी भगवान् विष्णुबाट सत्कार पाउनुभएपछि शङ्करजी उहाँलाई परिक्रमा र बिदा गरी आफ्ना गणहरूसहित कैलाश जानुभयो ।।४१।।
आत्मांशभूतां तां मायां भवानीं भगवान् भवः ।
शंसतां ऋषिमुख्यानां प्रीत्याचष्टाथ भारत ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः हे भरतवंशशिरोमणि! ऋषिहरूको सभामा भगवान् शङ्करले पार्वतीलाई भगवान् विष्णुको त्यस मोहिनी मायाको प्रभावका बारेमा बडो प्रेमपूर्वक यसरी सुनाउनुभयो ।।४२।।
अयि व्यपश्यस्त्वमजस्य मायां
परस्य पुंसः परदेवतायाः ।
अहं कलानां ऋषभो विमुह्ये
ययावशोऽन्ये किमुतास्वतंत्राः ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे देवी! तिमीले परमेश्वर विष्णुको त्यो माया देख्यौ? म जस्तो समस्त कलाको स्वामी र स्वतन्त्र पुरुष त त्यस मायाले मोहित भएँ भने अरू परतन्त्र जीवहरूको के कुरा भयो र? ।।४३।।
यं मां अपृच्छस्त्वमुपेत्य योगात्
समासहस्रान्त उपारतं वै ।
स एष साक्षात्पुरुषः पुराणो
न यत्र कालो विशते न वेदः ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः मैले हजार वर्षको समाधिबाट उठेपछि तिमीले म कसको ध्यान गर्छु भनेर सोधेकी थियौ, ती यिनै साक्षात् सनातन पुरुष हुन्, जसलाई न कालले सीमामा बाँध्न सक्छ, न वेदले नै पूर्ण वर्णन गर्न सक्छ ।।४४।।
श्रीशुक उवाच –
इति तेऽभिहितस्तात विक्रमः शारंगधन्वनः ।
सिन्धोर्निर्मथने येन धृतः पृष्ठे महाचलः ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रिय परीक्षित्! मैले समुद्रमन्थनको समयमा मन्दराचल पर्वत धारण गर्ने भगवान्को यो अद्भुत लीला तिमीलाई सुनाएँ ।।४५।।
एतन्मुहुः कीर्तयतोऽनुश्रृण्वतो
न रिष्यते जातु समुद्यमः क्वचित् ।
यदुत्तमश्लोकगुणानुवर्णनं
समस्तसंसारपरिश्रमापहम् ॥ ४६ ॥
नेपाली भावानुवादः जसले बारम्बार भगवान्को यो लीलाको कीर्तन वा श्रवण गर्दछ, उसका प्रयत्नहरू कहिल्यै असफल हुँदैनन्, किनकि भगवान्को गुणगानले संसारका सबै कष्ट र थकान मेटाउँछ ।।४६।।
असद् अविषयमङ्घ्रिं भावगम्यं प्रपन्नान्
अमृतममरवर्यानाशयत् सिन्धुमथ्यम् ।
कपटयुवतिवेषो मोहयन् यः सुरारीन्
तमहमुपसृतानां कामपूरं नतोऽस्मि ॥ ४७ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् भक्तिद्वारा मात्र प्राप्त हुनुहुन्छ। उहाँले स्त्रीरूप धारण गरी असुरहरूलाई मोहित पार्नुभयो र शरणमा आएका देवताहरूलाई अमृत पिलाउनुभयो। शरणमा आउनेहरूको इच्छा पूर्ण गर्ने उनै परमात्मालाई म नमस्कार गर्दछु ।।४७।।
इति
श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां अष्टमस्कन्धे
शंकरमोहनं
द्वादशोऽध्यायः ।।१२।।
🌸
••••••••••
🌸
यस अध्यायको सारांश :
प्रस्तुत कथा श्रीमद्भागवतको अष्टम स्कन्धको बाह्रौँ अध्यायबाट लिइएको हो । यस कथाको सुरुवातमा शुकदेवजीले राजा परीक्षितलाई भगवान् विष्णुको मोहिनी अवतारको प्रभाव र महादेवको मोहका बारेमा वर्णन गर्नुभएको छ । जब भगवान् विष्णुले मोहिनी रूप धारण गरेर असुरहरूलाई झुक्याउँदै देवताहरूलाई अमृत पिलाउनुभयो, यो खबर महादेवका कानमा पुग्यो । महादेवमा त्यो अद्भुत र मनमोहक रूप हेर्ने तीव्र इच्छा जागृत भयो । त्यसैले उहाँ आफ्नी पत्नी सती र भूतगणहरूलाई लिएर भगवान् विष्णुको निवासमा पुग्नुभयो । भगवान् विष्णुले महादेवको भव्य स्वागत गर्नुभयो । महादेवले भगवान् विष्णुको स्तुति गर्दै उहाँलाई जगत्को सृष्टिकर्ता र संहारकर्ताका रूपमा स्वीकार गर्नुभयो । महादेवले विष्णुलाई आफू पनि उहाँको माया हेर्न इच्छुक रहेको कुरा व्यक्त गर्नुभयो । विष्णु भगवान् मुस्कुराउँदै त्यहाँबाट अन्तर्धान हुनुभयो । केही बेरमै महादेवले एउटा सुन्दर बगैँचा र त्यहाँ खेलिरहेकी एक परम सुन्दरी स्त्रीलाई देख्नुभयो । ती स्त्री अरू कोही नभएर स्वयं भगवान् विष्णुको मोहिनी रूप थियो । मोहिनीले भकुण्डो खेलिरहेकी थिइन् र उनको प्रत्येक चालले महादेवलाई आकर्षित गरिरहेको थियो । मोहिनीको सौन्दर्य र हाउभाउ देखेर महादेव आफ्नो सुधबुध गुमाउन पुग्नुभयो । उहाँ कामदेवको वशमा परेर सती र आफ्ना गणहरूको अगाडि नै ती सुन्दरीको पछि दौडनुभयो । मोहिनी महादेवबाट जोगिनका लागि वृक्षहरूका बीचमा लुक्न थालिन् । अन्ततः महादेवले उनलाई अङ्गाल्न सफल हुनुभयो, तर ती त भगवान्को माया थिइन् । मोहिनी महादेवको अङ्गालोबाट उम्केर पुनः दौडिन् । त्यस क्रममा महादेवको अमोघ वीर्य पृथ्वीमा स्खलित भयो । जहाँ-जहाँ महादेवको वीर्य खस्यो, त्यहाँ-जहाँ सुन र चाँदीका खानीहरू उत्पन्न भए । वीर्यपात भएपछि महादेवको मोह हट्यो र उहाँले यो सबै विष्णुको माया हो भन्ने बुझ्नुभयो । उहाँ शान्त हुनुभयो र कुनै पनि ग्लानि वा लज्जा बिना आफ्नै स्वरूपमा फर्कनुभयो । भगवान् विष्णु पुनः प्रकट भएर महादेवको धैर्य र निष्ठाको प्रशंसा गर्नुभयो । विष्णुले भन्नुभयो कि उहाँको मायालाई पार गर्ने शक्ति केवल महादेवमा मात्र छ । महादेवले पछि पार्वतीलाई पनि यो सबै भगवान् विष्णुको महिमा भएको बताउनुभयो । यो कथाले भगवान्को माया कति शक्तिशाली छ र कसैले पनि यसबाट उम्कन सक्दैन भन्ने सन्देश दिन्छ । अन्त्यमा, शुकदेवजीले यस कथाको श्रवणको फलका बारेमा बताउँदै अध्याय समाप्त गर्नुभएको छ ।
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष :
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष अत्यन्त गहिरो र शिक्षाप्रद छ । पहिलो कुरा, यसले भगवान् विष्णुको 'माया' शक्तिको सर्वोपरितालाई देखाउँछ, जसले स्वयं महादेव जस्ता योगीश्वरलाई पनि मोहित तुल्याउन सक्छ । यसले यो स्पष्ट गर्छ कि संसारमा कुनै पनि जीव पूर्णतः स्वतन्त्र छैन र सबै ईश्वरकै अधीनमा छन् । महादेवको मोहले यो देखाउँछ कि काम र वासना सूक्ष्म रूपमा सबैभन्दा शक्तिशाली हुन्छन्, जसलाई जित्न कठिन छ । यद्यपि, महादेवको पुनर्जागरणले के सङ्केत गर्छ भने, सच्चा योगीले आफ्नो गल्ती महसुस गरेर पुनः आत्मबोध गर्न सक्छ । यसमा सुन र चाँदीको उत्पत्तिलाई शिवको तेजसँग जोडिएको छ, जसले प्रकृतिको सृजनात्मक शक्तिलाई दर्साउँछ । अद्वैत दर्शन अनुसार, विष्णु र शिवमा कुनै भेद छैन भन्ने कुरा यस अध्यायको स्तुतिले प्रस्ट पार्छ । ईश्वर नै जगत्को निमित्त र उपादान कारण हुन् भन्ने कुरा महादेवका वचनबाट प्रमाणित हुन्छ । मायालाई 'दुस्तरा' भनिएको छ, जसलाई केवल भक्ति र आत्मज्ञानले मात्र पार गर्न सकिन्छ । भगवान्को स्त्रीरूपले यो पनि सङ्केत गर्छ कि सौन्दर्य र आकर्षण केवल चेतनाको एक खेल मात्र हो । अन्त्यमा, यो अध्यायले ईश्वरको शरणमा जानु नै सबै मोहबाट मुक्त हुने एकमात्र उपाय हो भन्ने दर्शन प्रस्तुत गर्दछ ।
No comments:
Post a Comment