श्रीमद्भागवत महापुराण
तृतीय स्कंधः– पञ्चविंशोऽध्यायः
शौनक उवाच –
(अनुष्टुप)
कपिलस्तत्त्वसङ्ख्याता भगवान् आत्ममायया ।
जातः स्वयमजः साक्षाद् आत्मप्रज्ञप्तये नृणाम् ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः शौनकजीले सोध्नुभयो— सूतजी! तत्त्वहरूको सङ्ख्या बताउने भगवान् कपिल साक्षात् आजन्मा नारायण भएर पनि मानिसहरूलाई आत्मज्ञानको उपदेश दिनका लागि आफ्नो मायाले अवतार लिनुभयो ।।१।।
न ह्यस्य वर्ष्मणः पुंसां वरिम्णः सर्वयोगिनाम् ।
विश्रुतौ श्रुतदेवस्य भूरि तृप्यन्ति मेऽसवः ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः मैले भगवान्का धेरै चरित्र सुनेको छु, तापनि यी योगीश्वर पुरुषश्रेष्ठ कपिलजीको कीर्ति सुनेर मेरा इन्द्रियहरू कहिल्यै तृप्त हुँदैनन् ।।२।।
यद् यद् विधत्ते भगवान् स्वच्छन्दात्मात्ममायया ।
तानि मे श्रद्दधानस्य कीर्तन्यान्यनुकीर्तय ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः सर्वथा स्वतन्त्र श्रीहरि आफ्नो योगमायाद्वारा भक्तको इच्छा अनुसार शरीर धारण गरेर जुन-जुन लीलाहरू गर्नुहुन्छ, ती सबै म श्रद्धालुलाई सुनाउनुहोस् ।।३।।
सूत उवाच –
द्वैपायनसखस्त्वेवं मैत्रेयो भगवांस्तथा ।
प्राहेदं विदुरं प्रीत आन्वीक्षिक्यां प्रचोदितः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः सूतजीले भन्नुभयो— मुने! जसरी हजुरले सोध्नुभयो, त्यसरी नै जब विदुरले पनि आत्मज्ञानका विषयमा प्रश्न गरे, तब व्यासजीका सखा मैत्रेयजी प्रसन्न भएर यस प्रकार भन्न थाल्नुभयो ।।४।।
मैत्रेय उवाच –
पितरि प्रस्थितेऽरण्यं मातुः प्रियचिकीर्षय ।
तस्मिन् बिन्दुसरेऽवात्सीत् भगवान् कपिलः किल ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः मैत्रेयजीले भन्नुभयो— विदुरजी! पिता कर्दम वनतर्फ प्रस्थान गरेपछि भगवान् कपिल आफ्नी माता देवहूतिलाई प्रसन्न तुल्याउने इच्छाले त्यही बिन्दु सरोवरमा रहन लाग्नुभयो ।।५।।
तमासीनमकर्माणं तत्त्वमार्गाग्रदर्शनम् ।
स्वसुतं देवहूत्याह धातुः संस्मरती वचः ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः एकदिन तत्त्व समूहका पारदर्शी भगवान् कपिल निश्चल भावले आसनमा बसिरहनुभएको बेला देवहूतिले ब्रह्माजीको वचन स्मरण गर्दै आफ्ना पुत्रसँग भनिन् ।।६।।
देवहूतिरुवाच –
निर्विण्णा नितरां भूमन् असत् इन्द्रियतर्षणात् ।
येन सम्भाव्यमानेन प्रपन्नान्धं तमः प्रभो ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः देवहूतिले भनिन्— हे विभु! हे प्रभो! यी दुष्ट इन्द्रियहरूको विषय-लालसाले म अत्यन्त हैरान भएकी छु र यिनकै तृष्णामा लाग्नाले म घोर अन्धकारमा परेकी छु ।।७।।
तस्य त्वं तमसोऽन्धस्य दुष्पारस्याद्य पारगम् ।
सच्चक्षुर्जन्मनामन्ते लब्धं मे त्वदनुग्रहात् ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः अनेक जन्मको अन्त्यमा आज हजुरको अनुग्रहले यो दुस्तर अज्ञानरूपी अन्धकारबाट पार लगाउनका लागि दिव्य नेत्रस्वरूप हजुरलाई मैले प्राप्त गरेकी छु ।।८।।
य आद्यो भगवान् पुंसां ईश्वरो वै भवान्किल ।
लोकस्य तमसान्धस्य चक्षुः सूर्य इवोदितः ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः हजुर सम्पूर्ण जीवका स्वामी र आदिपुरुष हुनुहुन्छ। अज्ञानको अन्धकारले अन्धा भएका मानिसहरूका लागि हजुर सूर्यझैँ उदित हुनुभएको छ ।।९।।
अथ मे देव सम्मोहं अपाक्रष्टुं त्वमर्हसि ।
योऽवग्रहोऽहं मम इति इति एतस्मिन् योजितस्त्वया ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः हे देव! यो देह र घर आदिमा "म" र "मेरो" पनको जुन दुराग्रह हुन्छ, त्यो हजुरकै मायाले गराउनुभएको हो; अतः अब हजुरले मेरो यो मोह हटाइदिनुहोस् ।।१०।।
नेपाली भावानुवादः हजुर आफ्ना भक्तका लागि संसाररूपी वृक्ष काट्ने बन्चरो समान हुनुहुन्छ। प्रकृति र पुरुषको वास्तविक ज्ञान प्राप्त गर्ने इच्छाले म हजुरको शरणमा आएकी छु। सद्धर्म जान्नेहरूमा श्रेष्ठ हजुरलाई म प्रणाम गर्दछु ।।११।।
मैत्रेय उवाच –
इति स्वमातुर्निरवद्यमीप्सितं निशम्य पुंसां अपवर्गवर्धनम् ।
धियाभिनन्द्यात्मवतां सतां गतिः बभाष ईषत् स्मितशोभिताननः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः मैत्रेयजीले भन्नुभयो— माता देवहूतिले प्रकट गरेको यो निष्पाप र मोक्षमार्गको अभिलाषा सुनेर, सत्पुरुषका गतिस्वरूप कपिलजीले मनमनै प्रशंसा गर्नुभयो र मन्द मुस्कानका साथ यस प्रकार भन्न थाल्नुभयो ।।१२।।
श्रीभगवानुवाच –
(अनुष्टुप)
योग आध्यात्मिकः पुंसां मतो निःश्रेयसाय मे ।
अत्यन्तोपरतिर्यत्र दुःखस्य च सुखस्य च ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् कपिलदेवजीले भन्नुभयो— माता! अध्यात्म योग नै मानिसको परम कल्याणको मुख्य साधन हो भन्ने मेरो मत छ, जहाँ दुःख र सुखको पूर्ण निवृत्ति हुन्छ ।।१३।।
तमिमं ते प्रवक्ष्यामि यं अवोचं पुरानघे ।
ऋषीणां श्रोतुकामानां योगं सर्वाङ्गनैपुणम् ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे निष्पाप माता! सबै अङ्गले पूर्ण भएको जुन योग मैले पहिले जिज्ञासा राख्ने ऋषिहरूलाई बताएको थिएँ, त्यही अहिले हजुरलाई सुनाउँछु ।।१४।।
चेतः खल्वस्य बन्धाय मुक्तये चात्मनो मतम् ।
गुणेषु सक्तं बन्धाय रतं वा पुंसि मुक्तये ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः यस जीवको बन्धन र मोक्षको कारण मन नै हो। यदि मन विषय-गुणहरूमा आसक्त भयो भने बन्धन हुन्छ र यदि परमात्मामा अनुरक्त भयो भने त्यही मोक्षको कारण बन्दछ ।।१५।।
अहं ममाभिमानोत्थैः कामलोभादिभिर्मलैः ।
वीतं यदा मनः शुद्धं अदुःखं असुखं समम् ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः जब यो मन "म" र "मेरो" पनबाट उत्पन्न हुने काम-लोभादि विकारबाट मुक्त भई शुद्ध हुन्छ, तब त्यो सुख-दुःखभन्दा पर रही सम अवस्थामा रहन्छ ।।१६।।
तदा पुरुष आत्मानं केवलं प्रकृतेः परम् ।
निरन्तरं स्वयंज्योतिः अणिमानं अखण्डितम् ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस अवस्थामा जीवले आफ्नो आत्मालाई प्रकृतिभन्दा पर, अद्वितीय, स्वयंप्रकाश, सूक्ष्म र अखण्ड रूपमा— ।।१७।।
ज्ञानवैराग्ययुक्तेन भक्तियुक्तेन चात्मना ।
परिपश्यति उदासीनं प्रकृतिं च हतौजसम् ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः ज्ञान, वैराग्य र भक्तिले युक्त हृदयद्वारा उदासीन (साक्षी) रूपमा देख्दछ र प्रकृतिलाई शक्तिहीन अनुभव गर्दछ ।।१८।।
न युज्यमानया भक्त्या भगवति अखिलात्मनि ।
सदृशोऽस्ति शिवः पन्था योगिनां ब्रह्मसिद्धये ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः योगीहरूका लागि ब्रह्म प्राप्तिका निमित्त सर्वात्मा भगवान्को भक्ति समान अर्को कुनै कल्याणकारी मार्ग छैन ।।१९।।
प्रसङ्गमजरं पाशं आत्मनः कवयो विदुः ।
स एव साधुषु कृतो मोक्षद्वारं अपावृतम् ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः विद्वान्हरू विषयासक्तिलाई आत्मा फसाउने बलियो पासो मान्छन्, तर त्यही आसक्ति यदि सत्पुरुषमा भयो भने त्यो मोक्षको खुला द्वार बन्दछ ।।२०।।
तितिक्षवः कारुणिकाः सुहृदः सर्वदेहिनाम् ।
अजातशत्रवः शान्ताः साधवः साधुभूषणाः ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः जो सहनशील, दयालु, प्राणीहरूका हितैषी, शत्रुहीन, शान्त र सत्स्वभावका हुन्छन्, तिनीहरू नै वास्तविक साधु हुन् ।।२१।।
मय्यनन्येन भावेन भक्तिं कुर्वन्ति ये दृढाम् ।
मत्कृते त्यक्तकर्माणः त्यक्तस्वजनबान्धवाः ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः जो ममा अनन्य भावले दृढ भक्ति गर्दछन् र मेरा लागि सम्पूर्ण कर्म एवं नाता-सम्बन्धहरू त्यागिदिन्छन्— ।।२२।।
मदाश्रयाः कथा मृष्टाः शृण्वन्ति कथयन्ति च ।
तपन्ति विविधास्तापा नैतान् मद्गतचेतसः ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः अनि जो मेरै आश्रयमा रहेर मेरा पवित्र कथाहरू सुन्छन् र सुनाउँछन्, ती ममा चित्त लगाउने भक्तहरूलाई संसारका त्रिविध तापले कुनै कष्ट पुर्याउँदैनन् ।।२३।।
ते एते साधवः साध्वि सर्वसङ्गविवर्जिताः ।
सङ्गस्तेष्वथ ते प्रार्थ्यः सङ्गदोषहरा हि ते ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे साध्वी! यस्ता आसक्तिरहित महापुरुषहरू नै साधु हुन्, हजुरले उनीहरूकै सङ्गत गर्नुपर्छ किनकि उनीहरूले सङ्गतका सबै दोषहरू मेटाउँछन् ।।२४।।
सतां प्रसङ्गान् मम वीर्यसंविदो
भवन्ति हृत्कर्णरसायनाः कथाः ।
तज्जोषणादाश्वपवर्गवर्त्मनि
श्रद्धा रतिर्भक्तिरनुक्रमष्यति ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः सत्पुरुषहरूको सङ्गतबाट मेरो पराक्रमको यथार्थ ज्ञान गराउने तथा हृदय र कानलाई आनन्द दिने कथाहरू सुन्न पाइन्छ। त्यसको सेवनले मोक्षमार्गमा क्रमशः श्रद्धा, प्रेम र भक्तिको विकास हुन्छ ।।२५।।
भक्त्या पुमान्जातविराग ऐन्द्रियाद्
दृष्टश्रुतान् मद्रचनानुचिन्तया ।
चित्तस्य यत्तो ग्रहणे योगयुक्तो
यतिष्यते ऋजुभिर्योगमार्गैः ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः मेरो लीलाको चिन्तनबाट प्राप्त भक्तिले लौकिक एवं परलौकिक सुखमा वैराग्य उत्पन्न हुन्छ। अनि मानिसले सावधान भई सरल योगमार्गद्वारा मनलाई एकाग्र गर्ने प्रयास गर्दछ ।।२६।।
असेवयायं प्रकृतेर्गुणानां
ज्ञानेन वैराग्यविजृम्भितेन ।
योगेन मय्यर्पितया च भक्त्या
मां प्रत्यगात्मानमिहावरुन्धे ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी विषयहरूको त्याग, वैराग्ययुक्त ज्ञान, योग र मप्रतिको दृढ भक्तिले मानिसले म परमात्मालाई यसै देहमा प्राप्त गर्दछ ।।२७।।
देवहूतिरुवाच –
काचित् त्वय्युचिता भक्तिः कीदृशी मम गोचरा ।
यया पदं ते निर्वाणं अञ्जसा अन्वाश्नवै अहम् ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः देवहूतिले भनिन्— भगवन्! हजुरको समुचित भक्तिको स्वरूप कस्तो हुन्छ? म जस्ती स्त्रीका लागि कस्तो भक्ति उचित हुन्छ, जसले गर्दा हजुरको परम पद सहजै प्राप्त गर्न सकूँ? ।।२८।।
यो योगो भगवद्बाणो निर्वाणात्मंस्त्वयोदितः ।
कीदृशः कति चाङ्गानि यतस्तत्त्वावबोधनम् ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे निर्वाणस्वरूप! हजुरले भन्नुभएको त्यो योग कस्तो छ, यसका कति अङ्ग छन् र यसले कसरी तत्वज्ञान गराउँछ? ।।२९।।
तद् एतन्मे विजानीहि यथाहं मन्दधीर्हरे ।
सुखं बुद्ध्येय दुर्बोधं योषा भवदनुग्रहात् ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः हे हरि! यो दुर्बोध विषय मलाई यसरी बुझाइदिनुहोस् कि हजुरको कृपाले म मन्दबुद्धि भए पनि सजिलै जान्न सकूँ ।।३०।।
मैत्रेय उवाच –
विदित्वार्थं कपिलो मातुरित्थं
जातस्नेहो यत्र तन्वाभिजातः ।
तत्त्वाम्नायं यत्प्रवदन्ति साङ्ख्यं
प्रोवाच वै भक्तिवितानयोगम् ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः मैत्रेयजीले भन्नुभयो— विदुरजी! जसको शरीरबाट उहाँ स्वयं जन्मिनुभएको थियो, ती माताको यस्तो अभिलाषा देखेर कपिलजीको हृदयमा स्नेह जाग्यो र उहाँले तत्त्वहरूको निरूपण गर्ने साङ्ख्यशास्त्र तथा भक्तियोगको उपदेश दिनुभयो ।।३१।।
श्रीभगवानुवाच -
देवानां गुणलिङ्गानामानुश्रविककर्मणाम् ।
सत्त्व एवैकमनसो वृत्तिः स्वाभाविकी तु या ॥ ३२ ॥
अनिमित्ता भागवती भक्तिः सिद्धेर्गरीयसी ।
जरयत्याशु या कोशं निगीर्णमनलो यथा ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्ले भन्नुभयो— माता! भगवान्मा चित्त अर्पण गरेका व्यक्तिका इन्द्रियहरूको जुन स्वाभाविक रूपमा श्रीहरितर्फ प्रवृत्ति हुन्छ, त्यही नै अहैतुकी भक्ति हो। यो भक्ति मुक्तिभन्दा पनि श्रेष्ठ छ, किनकि यसले जठराग्निले अन्न पचाएझैँ कर्मसंस्कारको सूक्ष्म शरीरलाई तत्कालै नष्ट गरिदिन्छ ।।३२-३३।।
नैकात्मतां मे स्पृहयन्ति केचिन्
मत्पादसेवाभिरता मदीहाः ।
येऽन्योन्यतो भागवताः प्रसज्य
सभाजयन्ते मम पौरुषाणि ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः मेरा चरणको सेवामा रहने र मेरो पराक्रमको चर्चा गर्ने भक्तहरू ममा लीन हुने (सायुज्य) मोक्षको पनि इच्छा गर्दैनन् ।।३४।।
पश्यन्ति ते मे रुचिराण्यम्ब सन्तः
प्रसन्नवक्त्रारुणलोचनानि ।
रूपाणि दिव्यानि वरप्रदानि
साकं वाचं स्पृहणीयां वदन्ति ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः माता! मेरा ती सुन्दर र वरदायक दिव्य रूपको दर्शन गर्दै भक्तहरू मसँग प्रेमपूर्वक वार्तालाप गर्छन् ।।३५।।
तैर्दर्शनीयावयवैरुदार
विलासहासेक्षितवामसूक्तैः ।
हृतात्मनो हृतप्राणांश्च भक्तिः
अनिच्छतो मे गतिमण्वीं प्रयुङ्क्ते ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः मेरा मनोहर अङ्ग, हास-विलास र मधुर वाणीमा जसको मन र इन्द्रियहरू लोभिन्छन्, त्यस्तो अनन्य भक्तिले उसलाई नचाहँदा पनि परम पद प्राप्त गराइदिन्छ ।।३६।।
अथो विभूतिं मम मायाविनस्तां
ऐश्वर्यमष्टाङ्गमनुप्रवृत्तम् ।
श्रियं भागवतीं वास्पृहयन्ति भद्रां
परस्य मे तेऽश्नुवते तु लोके ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः मेरा भक्तहरू अष्टसिद्धि वा वैकुण्ठको ऐश्वर्यको इच्छा गर्दैनन्, तापनि मेरो धाममा पुगेपछि उनीहरूले ती सबै विभूतिहरू स्वतः प्राप्त गर्छन् ।।३७।।
न कर्हिचिन्मत्पराः शान्तरूपे
नङ्क्ष्यन्ति नो मेऽनिमिषो लेढि हेतिः ।
येषामहं प्रिय आत्मा सुतश्च
सखा गुरुः सुहृदो दैवमिष्टम् ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः जसका लागि म नै प्रिय, आत्मा, पुत्र, मित्र, गुरु र इष्टदेव हुँ, ती मेरा भक्तहरू कहिल्यै नाश हुँदैनन् र मेरो कालचक्रले पनि उनीहरूलाई ग्रसित गर्न सक्दैन ।।३८।।
इमं लोकं तथैवामुमात्मानमुभयायिनम् ।
आत्मानमनु ये चेह ये रायः पशवो गृहाः ॥ ३९ ॥
विसृज्य सर्वान् अन्यांश्च मामेवं विश्वतोमुखम् ।
भजन्ति अनन्यया भक्त्या तान्मृत्योरतिपारये ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः जो यस लोक, परलोक, शरीर, धन, पशु र घर आदिको मोह त्यागेर अनन्य भावले मेरो भजन गर्दछन्, उनीहरूलाई म मृत्युरूपी संसारबाट पार लगाउँछु ।।३९-४०।।
नान्यत्र मद्भगवतः प्रधानपुरुषेश्वरात् ।
आत्मनः सर्वभूतानां भयं तीव्रं निवर्तते ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः म साक्षात् भगवान् र समस्त प्राणीको आत्मा हुँ। मबाहेक अरू कसैको आश्रय लिनाले मृत्युको तीव्र भयबाट छुटकारा मिल्दैन ।।४१।।
मद्भयाद् वाति वातोऽयं सूर्यस्तपति मद्भयात् ।
वर्षतीन्द्रो दहत्यग्निः मृत्युश्चरति मद्भयात् ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः मेरै डरले हावा चल्छ, सूर्यले ताप दिन्छ, इन्द्रले वर्षा गर्छ, अग्निले जलाउँछ र मृत्युले आफ्नो कार्य गर्दछ ।।४२।।
ज्ञानवैराग्ययुक्तेन भक्तियोगेन योगिनः ।
क्षेमाय पादमूलं मे प्रविशन्ति अकुतोभयम् ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः योगीहरू ज्ञान र वैराग्ययुक्त भक्तियोगद्वारा शान्ति प्राप्तिका लागि मेरै निर्भय चरणकमलको आश्रय लिन्छन् ।।४३।।
एतावान् एव लोकेऽस्मिन् पुंसां निःश्रेयसोदयः ।
तीव्रेण भक्तियोगेन मनो मय्यर्पितं स्थिरम् ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः यस संसारमा मानिसको परम कल्याणको मार्ग भनेकै तीव्र भक्तियोगद्वारा आफ्नो चित्त ममा स्थिर गराउनु हो ।।४४।।
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
यस अध्यायमा शौनक ऋषिले सूतजीसँग भगवान् कपिलको दिव्य अवतार र उहाँको उपदेशका बारेमा प्रश्न गर्नुभएको छ। सूतजीले विदुर र मैत्रेयबीचको संवादको माध्यमबाट यस कथाको वर्णन गर्नुभयो। पिता कर्दम वन प्रस्थान गरेपछि भगवान् कपिल आमा देवहूतिसँग बिन्दु सरोवरमा रहन थाल्नुभयो। एक दिन आमा देवहूतिले ब्रह्माजीको पहिलेको वचन स्मरण गर्दै आफ्ना पुत्र कपिललाई जिज्ञासा राखिन्। उनले भनिन् कि उनी विषय-भोग र इन्द्रियहरूको तृष्णाबाट अत्यन्त हैरान भइसकेकी छिन्। देवहूतिले आफूलाई अज्ञानको अन्धकारबाट बाहिर निकाल्न कपिलसँग प्रार्थना गरिन्। उनले कपिललाई ज्ञानस्वरूप सूर्यको उपमा दिँदै आफ्नो मोह हटाउन अनुरोध गरिन्। कपिल भगवान्ले आफ्नी माताको निष्पाप र मोक्षदायी प्रश्नको मनमनै प्रशंसा गर्नुभयो। उहाँले भन्नुभयो कि मानिसको दुःख र सुखको अन्त्य गर्ने एक मात्र उपाय 'अध्यात्म योग' हो। भगवान्ले मनलाई नै बन्धन र मोक्षको मुख्य कारणका रूपमा व्याख्या गर्नुभयो। यदि मन विषयमा लाग्यो भने बन्धन हुन्छ र यदि ईश्वरमा लाग्यो भने मोक्ष प्राप्त हुन्छ। जब मन काम-क्रोधादि दोषबाट मुक्त हुन्छ, तब मानिसले आत्माको वास्तविक स्वरूप देख्छ। भगवान्ले भन्नुभयो कि ब्रह्म प्राप्तिका लागि भक्तियोग जस्तो अर्को सुगम मार्ग छैन। उहाँले साधुको महिमा गाउँदै भन्नुभयो कि साधुको सङ्गतले मोक्षको द्वार खुल्छ। साधुहरू सहनशील, दयालु र सबैका सुहृद हुन्छन् जसले केवल भगवान्को आश्रय लिन्छन्। सत्सङ्गबाट भगवान्का कथाहरू सुन्न पाइन्छ, जसले मनमा श्रद्धा र प्रेम जगाउँछ। देवहूतिले भक्तिको स्वरूप र मन्दबुद्धि स्त्रीले कसरी बुझ्न सक्छन् भन्ने प्रश्न पुन: सोधिन्। कपिलले माताको प्रेमपूर्ण प्रश्न पछि साङ्ख्यशास्त्र र भक्तियोगको विस्तृत वर्णन गर्नुभयो। उहाँले 'अहैतुकी भक्ति' लाई मुक्तिभन्दा पनि माथिल्लो स्तरको भनी बताउनुभयो। साँचो भक्तले भगवान्को सेवाका अगाडि सायुज्य मोक्ष वा स्वर्गको ऐश्वर्यलाई पनि तुच्छ मान्छ। भक्तहरू केवल भगवान्को सुन्दर स्वरूपको दर्शन र गुणगानमा रम्न चाहन्छन्। यस्तो अनन्य भक्तिले मानिसलाई नचाहँदा नचाहँदै पनि परम गति प्राप्त गराउँछ। भगवान्ले भन्नुभयो कि उहाँको धाममा पुगेका भक्तहरूलाई कालचक्रले कहिल्यै छुन सक्दैन। जो भक्तले मलाई नै पुत्र, मित्र र गुरु मान्छ, उसको म सधैँ रक्षा गर्दछु। घर, धन र परिवारको मोह त्यागेर ममा लाग्नेलाई म मृत्युबाट पार गराउँछु। भगवान् कपिलले भन्नुभयो कि उहाँ नै सबै प्राणीको आत्मा र नियन्ता हुनुहुन्छ। प्रकृतिका सबै शक्तिहरू जस्तै सूर्य, वायु र अग्नि भगवान्कै डरले आफ्नो काम गर्छन्। योगीहरूले परम शान्तिका लागि भगवान्कै चरणकमलको आश्रय लिनुपर्छ। ज्ञान र वैराग्यविनाको भक्ति अपूर्ण हुन्छ, त्यसैले यी दुवैलाई साथमा लैजानुपर्छ। अन्त्यमा, चित्तलाई पूर्ण रूपले भगवान्मा स्थिर गर्नु नै जीवनको अन्तिम लक्ष्य हो।
दार्शनिक पक्ष
मन नै बन्धन र मोक्षको आधार हो भन्ने यस अध्यायको मुख्य दार्शनिक निचोड हो। साङ्ख्य दर्शनले प्रकृति र पुरुषको पृथक्ता बुझाएर मानिसलाई साक्षी भावमा रहन सिकाउँछ। 'अहैतुकी भक्ति' को अर्थ कुनै स्वार्थविना गरिने प्रेम हो, जुन कर्मकाण्डभन्दा माथि हुन्छ। साधुको सङ्गतलाई मोक्षको अनिवार्य कडी मानिएको छ, किनकि यसले विचारधारामा परिवर्तन ल्याउँछ। इन्द्रियहरूलाई दमन गर्नुभन्दा तिनको दिशा परिवर्तन गरी भगवान्तर्फ मोड्नु उत्तम योग हो। काल (समय) भगवान्कै एउटा शक्ति हो जसले अभक्तलाई डढाउँछ र भक्तको रक्षा गर्छ। संसारलाई 'अन्धं तमः' (घोर अन्धकार) भनिएको छ, जहाँ ज्ञानरूपी सूर्यविना बाटो देखिँदैन। 'म' र 'मेरो' पन (अहङ्कार) नै अविद्याको मुख्य गाँठो हो जसलाई ज्ञानले काट्नुपर्छ। भक्तिमा ज्ञान र वैराग्यको उपस्थिति अनिवार्य छ, नत्र त्यो केवल भावनात्मक आवेश मात्र हुन सक्छ। ईश्वर नै सबैका वास्तविक सुहृद, गुरु र आत्मा हुनुहुन्छ भन्ने बोध नै जीवनको चरम सिद्धि हो।
