श्रीमद्भागवत महापुराण
दशमः स्कंधः–पंचमोऽध्यायः
नन्दस्त्वात्मज उत्पन्ने जाताह्लादो महामनाः ।
आहूय विप्रान् वेदज्ञान् स्नातः शुचिरलङ्कृतः ॥ १ ॥
वाचयित्वा स्वस्त्ययनं जातकर्मात्मजस्य वै ।
कारयामास विधिवत् पितृदेवार्चनं तथा ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे परीक्षित् ! नन्दबाबा अत्यन्त दयालु र उदार हुनुहुन्थ्यो। पुत्र जन्मिएपछि उहाँको मनमा ठुलो हर्ष छायो। उहाँले स्नान गरेर पवित्र भई सुन्दर वस्त्र र गहना धारण गर्नुभयो। त्यसपछि उहाँले वेदवेत्ता ब्राह्मणहरूलाई बोलाएर छोराका लागि स्वस्तिवाचन गराउनुभयो र विधिपूर्वक जातकर्म संस्कार सम्पन्न गराउनुभयो। साथै, उहाँले देवता र पितृहरूको पूजा पनि गराउनुभयो ।। १–२ ।।
धेनूनां नियुते प्रादाद् विप्रेभ्यः समलङ्कृते ।
तिलाद्रीन् सप्त रत्नौघशातकौम्भाम्बरावृतान् ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँले ब्राह्मणहरूलाई वस्त्र र गहनाले सजिएका दुई लाख गाईहरू दान दिनुभयो। त्यसैगरी रत्न र सुनौला वस्त्रले ढाकिएका तिलका सातवटा पर्वत (तिलाचल) दान गर्नुभयो ।। ३ ।।
कालेन स्नानशौचाभ्यां संस्कारैस्तपसेज्यया ।
शुध्यन्ति दानैः सन्तुष्ट्या द्रव्याण्यात्माऽत्मविद्यया ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः अनेक पदार्थहरू मध्ये कुनै समयले, कुनै स्नान र शौचले, कुनै संस्कारले, कुनै तपस्या र यज्ञले, कुनै दानले र कुनै सन्तोषले शुद्ध हुन्छन्, तर आत्माको शुद्धि भने आत्मज्ञानले मात्र हुन्छ ।। ४ ।।
सौमङ्गल्यगिरो विप्राः सूतमागधवन्दिनः ।
गायकाश्च जगुर्नेदुर्भेर्यो दुन्दुभयो मुहुः ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस समयमा ब्राह्मण, सूत, मागध र वन्दीहरूले मङ्गलमय स्तुतिपाठ गर्दै आशीर्वाद दिए। गायकहरू गाउन थाले र भेरी एवं दुन्दुभीहरू बारम्बार बज्न थाले ।। ५ ।।
व्रजः सम्मृष्टसंसिक्तद्वाराजिरगृहान्तरः ।
चित्रध्वजपताकास्रक्चैलपल्लवतोरणैः ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः व्रजमण्डलका सबै घरका ढोका र आँगनहरू बढारकुँढार गरी सुगन्धित जलले छर्किएका थिए। घरहरूलाई रङ्गीबिरङ्गी ध्वजा, पताका, फूलका माला, रङ्गीन वस्त्र र पालुवाका तोरणहरूले अत्यन्त सुन्दर सजाइएको थियो ।। ६ ।।
गावो वृषा वत्सतरा हरिद्रातैलरूषिताः ।
विचित्रधातुबर्हस्रग्वस्त्रकाञ्चनमालिनः ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ भएका गाई, गोरु र बाच्छाहरूका शरीरमा तेल-बेसारको लेप लगाइएको थियो। उनीहरूलाई गेरु, मयुरको प्वाँख, फूलको हार, विभिन्न सुन्दर वस्त्र र सुनका सिक्रीहरूले सजाइएको थियो ।। ७ ।।
महार्हवस्त्राभरणकञ्चुकोष्णीषभूषिताः ।
गोपाः समाययू राजन् नानोपायनपाणयः ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे परीक्षित् ! बहुमूल्य वस्त्र, आभूषण, कछाड र पगरी लगाएर तथा हातमा विभिन्न उपहारहरू लिएर गोपहरु पनि नन्दबाबाको घरमा आए ।। ८ ।।
गोप्यश्चाकर्ण्य मुदिता यशोदायाः सुतोद्भवम् ।
आत्मानं भूषयाञ्चक्रुर्वस्त्राकल्पाञ्जनादिभिः ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः यशोदाजीको पुत्र जन्मिएको समाचार सुनेर गोपीहरू पनि अत्यन्त हर्षित भए। उनीहरूले आफूलाई सुन्दर वस्त्र, आभूषण र गाजल आदिले सुसज्जित पारे ।। ९ ।।
नवकुङ्कुमकिञ्जल्कमुखपङ्कजभूतयः ।
बलिभिस्त्वरितं जग्मुः पृथुश्रोण्यश्चलत्कुचाः ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः ताजा कुङ्कुम र केसरको लेपनले गर्दा गोपीहरूको कमलजस्तै अनुहार निकै कान्तिमान् देखिएको थियो। ठुला नितम्ब भएका ती गोपीहरू उपहारका सामग्री बोकेर हतार-हतार (उल्लासका साथ) यशोदाजीकहाँ गए ।। १० ।।
(वसन्ततिलका)
गोप्यः सुमृष्टमणिकुण्डलनिष्ककण्ठ्य–
श्चित्राम्बराः पथि शिखाच्युतमाल्यवर्षाः ।
नन्दालयं सवलया व्रजतीर्विरेजु–
र्व्यालोलकुण्डलपयोधरहारशोभाः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः गोपीहरूका कानमा मणिमय कुण्डलहरू झल्किरहेका थिए र घाँटीमा सुनका हारहरू चम्किरहेका थिए। उनीहरूले रङ्गीबिरङ्गी वस्त्र धारण गरेका थिए। बाटामा हिँड्दा उनीहरूका चुल्ठोबाट फूलका मालाहरू खसिरहेका थिए। हातमा सुनका बाला लगाएर नन्दबाबाको घरतिर जाँदै गरेका ती गोपीहरू हल्लिरहेका कुण्डल र हारका कारण अत्यन्त शोभायमान देखिन्थे ।। ११ ।।
(अनुष्टुप्)
ता आशिषः प्रयुञ्जानाश्चिरं पाहीति बालके ।
हरिद्राचूर्णतैलाद्भिः सिञ्चन्त्यो जनमुज्जगुः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः उनीहरूले नन्दबाबाको घरमा पुगेर नवजात शिशुलाई "हे भगवान् ! यस बालकको चिरकालसम्म रक्षा गर्नुहोस्" भन्दै आशीर्वाद दिए। उनीहरूले बेसार, तेल र जल छर्केर ठुलो स्वरमा मङ्गल गीत गाए ।। १२ ।।
अवाद्यन्त विचित्राणि वादित्राणि महोत्सवे ।
कृष्णे विश्वेश्वरेऽनन्ते नन्दस्य व्रजमागते ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः सम्पूर्ण ब्रह्माण्डका स्वामी अनन्त भगवान् श्रीकृष्ण नन्दबाबाको व्रजमा आउनुभएपछि मनाइएको यस महोत्सवमा अनेक प्रकारका विचित्र र मङ्गलमय वाद्यवादनहरू गरिए ।। १३ ।।
गोपाः परस्परं हृष्टा दधिक्षीरघृताम्बुभिः ।
आसिञ्चन्तो विलिम्पन्तो नवनीतैश्च चिक्षिपुः ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः गोपहरुले खुसी हुँदै एक-अर्कामा दही, दूध, घिउ र जल छ्यापाछ्याप गरेर तथा नौनी दलेर जन्मोत्सव मनाउन थाले ।। १४ ।।
नन्दो महामनास्तेभ्यो वासोऽलङ्कारगोधनम् ।
सूतमागधवन्दिभ्यो येऽन्ये विद्योपजीविनः ॥ १५ ॥
तैस्तैः कामैरदीनात्मा यथोचितमपूजयत् ।
नेपाली भावानुवादः उदार हृदयका नन्दबाबाले गोपहरुलाई धेरै वस्त्र, आभूषण र गाईहरू दान दिनुभयो। उहाँले सूत, मागध, वन्दी र अन्य कला वा विद्याद्वारा जीविकोपार्जन गर्नेहरूलाई उनीहरूको इच्छा अनुसारका वस्तुहरू दिएर सम्मान गर्नुभयो। उहाँले आफ्ना पुत्रको अभ्युदय र भगवान् विष्णुको प्रसन्नताका लागि यी सबै दान-पुण्य गर्नुभएको थियो ।। १५–१६ ।।
रोहिणी च महाभागा नन्दगोपाभिनन्दिता ।
व्यचरद् दिव्यवासःस्रक्कण्ठाभरणभूषिता ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः नन्द र गोपहरुद्वारा सम्मानित भएकी महाभागा रोहिणी पनि दिव्य वस्त्र, माला र कण्ठहार आदिले सजिएर उत्सवमा सक्रिय रूपमा सहभागी हुनुभएको थियो ।। १७ ।।
तत आरभ्य नन्दस्य व्रजः सर्वसमृद्धिमान् ।
हरेर्निवासात्मगुणै रमाक्रीडमभून्नृप ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे महाराज परीक्षित् ! त्यसै दिनदेखि भगवान् श्रीकृष्णको निवास र उहाँको स्वरूपको प्रभावले नन्दबाबाको व्रज सम्पूर्ण प्रकारका सुख-समृद्धिले युक्त भयो र लक्ष्मीजीको क्रीडास्थल बन्यो ।। १८ ।।
गोपान् गोकुलरक्षायां निरूप्य मथुरां गतः ।
नन्दः कंसस्य वार्षिकं करं दातुं कुरूद्वह ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे कुरुश्रेष्ठ परीक्षित् ! केही समयपछि नन्दबाबाले गोकुलको रक्षाका लागि गोपहरुलाई खटाएर कंसलाई बुझाउनुपर्ने वार्षिक कर तिर्न मथुरा जानुभयो ।। १९ ।।
वसुदेव उपश्रुत्य भ्रातरं नन्दमागतम् ।
ज्ञात्वा दत्तकरं राज्ञे ययौ तदवमोचनम् ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्ना मित्र एवं भाइ नन्दबाबा मथुरा आएर राजालाई कर बुझाइसकेको कुरा थाहा पाएपछि वसुदेवजी उहाँलाई भेट्न नन्दबाबा बस्नुभएको ठाउँमा जानुभयो ।। २० ।।
तं दृष्ट्वा सहसोत्थाय देहः प्राणमिवागतम् ।
प्रीतः प्रियतमं दोर्भ्यां सस्वजे प्रेमविह्वलः ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः वसुदेवजी आएको देखेर मृत शरीरमा प्राण फर्किए जस्तै गरी नन्दबाबा हत्तपत्त उठ्नुभयो र प्रेमविह्वल हुँदै आफ्ना प्रिय मित्र वसुदेवलाई दुवै हातले अङ्कमाल गरेर स्वागत गर्नुभयो ।। २१ ।।
पूजितः सुखमासीनः पृष्ट्वा नामयमादृतः ।
प्रसक्तधीः स्वात्मजयोरिदमाह विशांपते ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन् ! नन्दबाबाले वसुदेवजीको उचित सत्कार गर्नुभयो। उहाँ आरामसँग बसेपछि नन्दबाबाले कुशल-मङ्गल सोध्नुभयो। त्यसपछि आफ्ना दुई पुत्र (बलराम र कृष्ण) को चिन्तामा रहेका वसुदेवले यसरी भन्नुभयो– ।। २२ ।।
दिष्ट्या भ्रातः प्रवयस इदानीमप्रजस्य ते ।
प्रजाशाया निवृत्तस्य प्रजा यत् समपद्यत ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे भाइ ! तिम्रो उमेर ढल्किसकेको थियो र अहिलेसम्म सन्तान नभएकाले सन्तान होला भन्ने आशा पनि मारिसकेका थियौ, तर आज भाग्यवश तिमीलाई सन्तान प्राप्त भएको छ, यो निकै खुसीको कुरा हो ।। २३ ।।
उपलब्धो भवानद्य दुर्लभं प्रियदर्शनम् ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः यस संसार-चक्रमा परेर यताउता भइरहेको अवस्थामा आज तिमीसँग भेट हुनु मेरो लागि पुनर्जन्म जस्तै हो। आफ्ना प्रियजनहरूसँगको यस्तो भेटघाट निकै दुर्लभ हुन्छ ।। २४ ।।
नैकत्र प्रियसंवासः सुहृदां चित्रकर्मणाम् ।
ओघेन व्यूह्यमानानां प्लवानां स्रोतसो यथा ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी नदीको प्रवाहमा बग्दै गरेका काठका टुक्राहरू कहिल्यै एकै ठाउँमा स्थिर रहँदैनन्, त्यसैगरी आ-आफ्नो कर्मको अधीनमा रहेका मित्र र आफन्तहरूको सधैँ सँगै बसोबास सम्भव हुँदैन ।। २५ ।।
कच्चित् पशव्यं निरुजं भूर्यम्बुतृणवीरुधम् ।
बृहद्वनं तदधुना यत्रास्से त्वं सुहृद्वृतः ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः के अहिले तिमी आफ्ना मित्र र आफन्तहरूका साथ बसिरहेको गोकुल (वृन्दावन) मा पशुहरूका लागि पर्याप्त पानी, घाँस र वनस्पतिका लहराहरू छन्? के त्यो स्थान पशुहरूका लागि रोगमुक्त र सुखद छ? ।। २६ ।।
भ्रातर्मम सुतः कच्चिन्मात्रा सह भवद्व्रजे ।
तातं भवन्तं मन्वानो भवद्भ्या मुपलालितः ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे भाइ ! मेरो छोरो (बलराम) तिम्रो व्रजमा आफ्नी आमा (रोहिणी) का साथमा छ। उसले तिमीलाई नै आफ्नो पिता मान्दछ र तिमीहरूले नै उसलाई माया गरेर हुर्काइरहेका छौ। के उसलाई सन्चै छ? ।। २७ ।।
पुंसस्त्रिवर्गो विहितः सुहृदो ह्यनुभावितः ।
न तेषु क्लिश्यमानेषु त्रिवर्गोऽर्थाय कल्पते ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः मानिसका लागि शास्त्रमा भनिएको त्रिवर्ग (धर्म, अर्थ र काम) को फल तब मात्र सार्थक हुन्छ, जब आफ्ना आफन्त र मित्रहरू सुखी हुन्छन्। यदि उनीहरू नै दुःखमा छन् भने त्यो त्रिवर्गको कुनै अर्थ रहँदैन ।। २८ ।।
नन्द उवाच–
अहो ते देवकी पुत्राः कंसेन बहवो हताः ।
एकावशिष्टावरजा कन्या सापि दिवं गता ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः नन्दबाबाले भन्नुभयो– हे दाजु वसुदेव ! देवकीको गर्भबाट जन्मेका तपाईँका धेरै पुत्रहरूलाई कंसले मार्यो। अन्त्यमा एउटी कान्छी छोरी बाँकी थिइन्, उनी पनि स्वर्ग गइन् (अन्तर्धान भइन्) ।। २९ ।।
नूनं ह्यदृष्टनिष्ठोऽयमदृष्टपरमो जनः ।
अदृष्टमात्मनस्तत्त्वं यो वेद न स मुह्यति ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः प्राणीहरूको सुख-दुःख भाग्यमा नै निर्भर हुन्छ भन्ने कुरामा कुनै शङ्का छैन। जसले सुख र दुःखको कारण अदृष्ट (प्रारब्ध) नै हो भन्ने तत्त्व बुझ्दछ, ऊ कहिल्यै मोहित हुँदैन ।। ३० ।।
वसुदेव उवाच–
करो वै वार्षिको दत्तो राज्ञे दृष्टा वयं च वः ।
नेह स्थेयं बहुतिथं सन्त्युत्पाताश्च गोकुले ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः वसुदेवजीले भन्नुभयो– हे भाइ ! तिमीले राजा कंसलाई वार्षिक कर तिरिसक्यौ र हाम्रो भेट पनि भयो। अब तिमी यहाँ धेरै दिन नबस्नु। किनकि आजकल गोकुलमा ठुला-ठुला उत्पातहरू (विघ्न-बाधाहरू) सुरु भएका छन् ।। ३१ ।।
शुक उवाच–
इति नन्दादयो गोपाः प्रोक्तास्ते शौरिणा ययुः ।
अनोभिरनडुद्युक्तैस्तमनुज्ञाप्य गोकुलम् ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे परीक्षित् ! वसुदेवजीले यसो भनेपछि नन्द आदि गोपहरु उहाँसँग अनुमति लिएर गोरुगाडामा चढी गोकुलतिर प्रस्थान गरे ।। ३२ ।।
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवत महापुराणको दशम स्कन्ध अन्तर्गतको पाँचौँ अध्याय "नन्दोत्सव" को नामले प्रसिद्ध छ। यस अध्यायमा भगवान् श्रीकृष्णको जन्मपछि गोकुलमा मनाइएको भव्य उत्सव र त्यसपछिका घटनाक्रमहरूको सुन्दर वर्णन गरिएको छ। जब नन्दबाबालाई पुत्र रत्न प्राप्त भएको खबर मिल्यो, तब उहाँको खुसीको सीमा रहेन। उहाँले तुरुन्तै स्नान गरी शुद्ध भएर ब्राह्मणहरूलाई बोलाउनुभयो र पुत्रको दीर्घायु एवं कल्याणका लागि जातकर्म संस्कार, स्वस्तिवाचन र पितृ-देवताको पूजा सम्पन्न गराउनुभयो। यस अवसरमा नन्दबाबाले ब्राह्मणहरूलाई लाखौँ गाई, सुन, रत्न र तिलका पर्वतहरू दान दिएर आफ्नो उदारता प्रकट गर्नुभयो। पूरै व्रजमण्डललाई ध्वजा, पताका र तोरणहरूले बेहुलीझैँ सजाइएको थियो। गोपहरु विभिन्न उपहार लिएर नन्दभवनमा आए भने गोपीहरू पनि अत्यन्तै सुन्दर ढङ्गले सजिएर मङ्गल गीत गाउँदै उत्सवमा सहभागी भए। उत्सवको वातावरण यति भव्य थियो कि गोकुलका वासिन्दाहरूले एक-अर्कामा दही, दूध, घिउ र नौनी छ्यापाछ्याप गरेर आनन्द मनाए। यस महोत्सवमा भगवान् श्रीकृष्णको उपस्थितिले गर्दा गोकुल साक्षात् लक्ष्मीको क्रीडास्थल जस्तै समृद्ध देखियो।
उत्सवको केही दिनपछि नन्दबाबा राजा कंसलाई वार्षिक कर बुझाउन मथुरा जानुभयो। मथुरामा वसुदेवजीले नन्दबाबा आएको थाहा पाएर उहाँलाई भेट्न जानुभयो। धेरै समयपछिको यो भेटघाटमा दुवै मित्रहरू प्रेमविह्वल भएर अङ्कमाल गरे। वसुदेवजीले नन्दबाबालाई पुत्र प्राप्त भएकोमा बधाई दिनुभयो भने नन्दबाबाले वसुदेवका सन्तानहरू कंसद्वारा मारिएकोमा दुःख व्यक्त गर्नुभयो। वसुदेवजीले जीवनको अनिश्चितता र कर्मको गतिका बारेमा दार्शनिक कुराहरू गर्दै नन्दबाबालाई सान्त्वना दिनुभयो। अन्तमा, वसुदेवजीले गोकुलमा असुरहरूको उत्पात हुन सक्ने आशङ्का व्यक्त गर्दै नन्दबाबालाई तुरुन्तै गोकुल फर्कन आग्रह गर्नुभयो। वसुदेवको सल्लाह मानेर नन्दबाबा र अन्य गोपहरु मथुराबाट गोकुलतर्फ प्रस्थान गरेसँगै यो अध्याय समाप्त हुन्छ।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायले दान, संस्कार र कर्मफलको गहिरो दार्शनिक महत्त्वलाई प्रकाश पारेको छ। सुरुमै श्लोक चारमा भनिएको छ कि भौतिक वस्तुहरू समय, स्नान र यज्ञले शुद्ध भए पनि आत्माको वास्तविक शुद्धि केवल आत्मज्ञानबाट मात्र सम्भव छ। यसले बाहिरी कर्मकाण्ड भन्दा आन्तरिक ज्ञानको श्रेष्ठतालाई स्थापित गर्दछ। नन्दबाबाले गर्नुभएको दान र उत्सवले निष्काम कर्म र खुसी बाँड्ने मानवीय गुणलाई झल्काउँछ। वसुदेव र नन्दको संवादमा "संसारको अनिश्चितता" लाई नदीमा बग्ने काठका टुक्राहरूसँग तुलना गरिएको छ, जसले कुनै पनि सम्बन्ध वा मिलन स्थायी हुँदैन भन्ने वैराग्यपूर्ण सत्य बुझाउँछ। सबै घटनाहरू अदृष्ट वा प्रारब्धको अधीनमा हुन्छन् र जसले यो सत्य बुझ्छ, उसलाई सुख-दुःखले विचलित बनाउन सक्दैन भन्ने सन्देश यसले दिएको छ। साथै, आफन्तहरूको दुःखमा त्रिवर्ग (धर्म, अर्थ र काम) को फल पनि निरर्थक हुन्छ भन्ने कुराले समाजमा सहअस्तित्व र प्रेमको आवश्यकतालाई पुष्टि गर्दछ।
No comments:
Post a Comment