पञ्चमः स्कन्धः – षड्विंशोऽध्यायः

श्रीमद्भागवत महापुराण

पञ्चमः स्कन्धः – षड्विंशोऽध्यायः

---

राजोवाच – 

महर्ष एतद्वैचित्र्यं लोकस्य कथमिति ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः राजा परीक्षितले सोधे— महर्षि! मानिसहरूले पाउने उच्च र नीच गतिमा यस्तो वैचित्र्य वा विभिन्नता किन हुन्छ? ।। १ ।।
 
ऋषिरुवाच – 

त्रिगुणत्वात्कर्तुः श्रद्धया कर्मगतयः पृथग्विधाः सर्वा एव सर्वस्य तारतम्येन भवन्ति ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः शुकदेवजीले भन्नुभयो— राजन्! कर्म गर्ने पुरुषहरू सत्त्व, रज र तम गरी तीन प्रकारका हुन्छन्। तिनै गुणका कारण उनीहरूको श्रद्धामा पनि भिन्नता हुन्छ। यसरी स्वभाव र श्रद्धाको असमानताले गर्दा उनीहरूको गति पनि फरक-फरक हुन्छ र न्यून-अधिक रूपमा यी सबै गतिहरू सबै कर्ताहरूले प्राप्त गर्दछन् ।। २ ।।
 
अथेदानीं प्रतिषिद्धलक्षणस्याधर्मस्य तथैव कर्तुः श्रद्धाया वैसादृश्यात्कर्मफलं विसदृशं भवति या ह्यनाद्यविद्यया कृतकामानां तत्परिणामलक्षणाः सृतयः सहस्रशः प्रवृत्तास्तासां प्राचुर्येणानुवर्णयिष्यामः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः यसैगरी निषिद्ध कर्म रूप अधर्म गर्नेहरूको पनि श्रद्धाको विषमताका कारण कर्मफल भिन्न-भिन्न हुन्छ। अनादि अविद्याको वशमा परी कामनापूर्वक गरिने ती कर्महरूको परिणाम स्वरूप हजारौँ प्रकारका नरक-गतिहरू हुन्छन्, जसको म विस्तारपूर्वक वर्णन गर्दछु ।। ३ ।।
 
राजोवाच –

नरका नाम भगवन् किं देशविशेषा अथवा बहिस्त्रिलोक्या आहोस्विदन्तराल इति ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः राजा परीक्षितले सोधे— भगवन्! तपाईंले वर्णन गर्नुहुने नरक यसै पृथ्वीको कुनै विशेष स्थान हो कि त्रिलोकीभन्दा बाहिरको कुनै ठाउँ हो अथवा यसैको भित्र कतै छ? ।। ४ ।।
 
ऋषिरुवाच – 

अन्तराल एव त्रिजगत्यास्तु दिशि दक्षिणस्यामधस्ताद्धुमेरुपरिष्टाच्च जलाद्यस्याम् अग्निष्वात्तादयः पितृगणा दिशि स्वानां गोत्राणां परमेण समाधिना सत्या एवाशिष आशासाना निवसन्ति ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः शुकदेवजीले भन्नुभयो— राजन्! यी नरकहरू त्रिलोकीभित्रै दक्षिणतर्फ, पृथ्वीमुनि र जलभन्दा माथिको अन्तरालमा रहेका छन्। यस दिशामा अग्निष्वात्ता आदि पितृगणहरू रहन्छन्, जो आफ्ना वंशजहरूको कल्याणको कामना गर्दै ध्यानमग्न हुन्छन् ।। ५ ।।
 
यत्र ह वाव भगवान् पितृराजो वैवस्वतः स्वविषयं प्रापितेषु स्वपुरुषैर्जन्तुषु सम्परेतेषु यथाकर्मावद्यं दोषमेवानुल्लङ्घितभगवच्छासनः सगणो दमं धारयति ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ पितृराज यमराज आफ्ना गणहरूका साथ रहनुहुन्छ। उहाँले भगवान्‌को आज्ञा उल्लङ्घन नगरी आफ्ना दूतहरूद्वारा त्यहाँ ल्याइएका मृत प्राणीहरूलाई उनीहरूको पाप अनुसारको दण्ड दिनुहुन्छ ।। ६ ।।
 
तत्र हैके नरकानेकविंशतिं गणयन्ति अथ तांस्ते राजन्नामरूपलक्षणतोऽनुक्रमिष्यामस्तामिस्रोऽन्धतामिस्रो रौरवो महारौरवः कुम्भीपाकः कालसूत्रमसिपत्रवनं सूकरमुखोऽन्धकूपः कृमिभोजनः सन्दंशस्तप्तसूर्मिर्वज्रकण्टकशाल्मली वैतरणी पूयोदः प्राणरोधो विशसनं लालाभक्षः सारमेयादनमवीचिरयःपानमिति । किञ्च क्षारकर्दमो रक्षोगणभोजनः शूलप्रोतो दन्दशूकोऽवटनिरोधनः पर्यावर्तनः सूचीमुखमित्यष्टाविष्ठतिर्नरका विविधयातनाभूमयः ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः परीक्षित! कतिपयले नरकको सङ्ख्या २१ मान्दछन्। अब म नाम र लक्षण अनुसार क्रमशः वर्णन गर्दछु। ती हुन्— तामिस्र, अन्धतामिस्र, रौरव, महारौरव, कुम्भीपाक, कालसूत्र, असिपत्रवन, सूकरमुख, अन्धकूप, कृमिभोजन, सन्दंश, तप्तसूर्मि, वज्रकण्टकशाल्मली, वैतरणी, पूयोद, प्राणरोध, विशसन, लालाभक्ष, सारमेयादन, अवीचि र अयःपान। यसबाहेक क्षारकर्दम, रक्षोगणभोजन, शूलप्रोत, दन्दशूक, अवटनिरोधन, पर्यावर्तन र सूचीमुख गरी जम्मा २८ नरकहरू अनेक प्रकारका यातना भोग्ने स्थान हुन् ।। ७ ।।
 
तत्र यस्तु परवित्तापत्यकलत्राण्यपहरति स हि कालपाशबद्धो यमपुरुषैरतिभयानकैस्तामिस्रे नरके बलान्निपात्यते अनशनानुदपानदण्डताडनसंतर्जनादिभिर्यातनाभिर्यात्यमानो जन्तुर्यत्र कश्मलमासादित एकदैव मूर्च्छामुपयाति तामिस्रप्राये ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः जसले अरूको धन, सन्तान वा स्त्रीको हरण गर्दछ, उसलाई भयानक यमदूतहरूले कालपाशमा बाँधेर बलपूर्वक 'तामिस्र' नरकमा खसाउँछन्। त्यहाँ उसलाई अन्न-पानी नदिई कुटपिट र डर देखाएर यति यातना दिइन्छ कि उ अत्यन्त दुःखी भई एक्कासि मूर्छित हुन्छ ।। ८ ।।
 
एवमेवमन्धतामिस्रे यस्तु वञ्चयित्वा पुरुषं दारादीनुपयुङ्क्ते यत्र शरीरी निपात्यमानो यातनास्थो वेदनया नष्टमतिर्नष्टदृष्टिश्च भवति यथा वनस्पतिर्वृश्च्यमानमूलस्तस्मादन्धतामिस्रं तमुपदिशन्ति ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस्तै, जसले अरूलाई धोका दिएर उनकी पत्नीको उपभोग गर्दछ, उ 'अन्धतामिस्र' नरकमा पर्दछ। त्यहाँको पीडाले गर्दा उसको चेतना र दृष्टि हराउँछ र उ जरा काटिएको रुख झैँ लड्दछ। त्यसैले यसलाई अन्धतामिस्र भनिन्छ ।। ९ ।।
 
यस्त्विह वा एतदहमिति ममेदमिति भूतद्रोहेण केवलं स्वकुटुम्बमेवानुदिनं प्रपुष्णाति स तदिह विहाय स्वयमेव तदशुभेन रौरवे निपतति ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः जुन मानिसले अरू प्राणीको द्रोह गरेर केवल आफ्नो परिवारको मात्र पालनपोषण गर्दछ, उ शरीर त्यागेपछि आफ्नै पापका कारण 'रौरव' नरकमा खस्दछ ।। १० ।।
 
ये त्विह यथैवामुना विहिंसिता जन्तवः परत्र यमयातनामुपगतं त एव रुरवो भूत्वा तथा तमेव विहिंसन्ति तस्माद्रौरवमित्याहू रुरुरिति सर्पादतिक्रूरसत्त्वस्यापदेशः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः यस लोकमा उसले जुन जीवहरूलाई कष्ट दिएको हुन्छ, परलोकमा तिनै जीवहरू 'रुरु' नामक क्रूर जन्तु बनेर उसलाई दुःख दिन्छन्। त्यसैले यसलाई रौरव भनिएको हो। 'रुरु' सर्पभन्दा पनि खतरनाक जन्तुको नाम हो ।। ११ ।।
 
एवमेव महारौरवो यत्र निपतितं पुरुषं क्रव्यादा नाम रुरवस्तं क्रव्येण घातयन्ति यः केवलं देहम्भरः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस्तै 'महारौरव' नरक छ, जहाँ केवल आफ्नो मात्र पेट भर्ने स्वार्थी मानिस जान्छ। त्यहाँ मासु खाने क्रूर रुरुहरूले उसलाई टोकेर पीडा दिन्छन् ।। १२ ।।
 
यस्त्विह वा उग्रः पशून् पक्षिणो वा प्राणत उपरन्धयति तमपकरुणं पुरुषादैरपि विगर्हितममुत्र यमानुचराः कुम्भीपाके तप्ततैले उपरन्धयन्ति ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः जो निर्दयी मानिस आफ्नो पेट भर्नका लागि जीवित पशु वा पक्षीहरूलाई पकाएर खान्छ, उसलाई यमदूतहरूले 'कुम्भीपाक' नरकको तातो तेलमा पकाउँछन् ।। १३ ।।
 
यस्त्विह पितृविप्रब्रह्मध्रुक् स कालसूत्रसंज्ञके नरके अयुतयोजनपरिमण्डले ताम्रमये तप्तखले उपर्यधस्तादग्न्यर्काभ्यामतितप्यमानेऽभिनिवेशितः क्षुत्पिपासाभ्यां च दह्यमानान्तर्बहिः शरीर आस्ते शेते चेष्टतेऽवतिष्ठति परिधावति च यावन्ति पशुरोमाणि तावद्वर्षसहस्राणि ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः जसले आफ्ना माता-पिता, ब्राह्मण वा वेदको विरोध गर्दछ, उ १०,००० योजन ठुलो 'कालसूत्र' नरकमा पर्दछ। त्यहाँ तातो तामाको जमिन हुन्छ र माथिबाट सूर्यको ताप एवं तलबाट अग्निको रापले उसको शरीर जल्छ। उ भोक-प्यासले व्याकुल भई कहिले बस्छ, कहिले लड्छ र कहिले दौडन्छ। पशुको शरीरमा जति रौँ हुन्छन्, उ त्यति हजार वर्षसम्म त्यहाँ तड्पिन्छ ।। १४ ।।
 
यस्त्विह वै निजवेदपथादनापद्यपगतः पाखण्डं चोपगतस्तमसिपत्रवनं प्रवेश्य कशया प्रहरन्ति तत्र हासावितस्ततो धावमान उभयतोधारैस्तालवनासिपत्रैश्छिद्यमानसर्वाङ्गो हा हतोऽस्मीति परमया वेदनया मूर्च्छितः पदे पदे निपतति स्वधर्महा पाखण्डानुगतं फलं भुङ्क्ते ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः जो व्यक्ति कुनै आपत्ति नपर्दा पनि स्वधर्म त्यागेर पाखण्डको मार्गमा लाग्छ, उसलाई 'असिपत्रवन' नरकमा कोर्राले पिटिन्छ। त्यहाँबाट भाग्न खोज्दा उसको शरीर तरवार जस्तै धारिला पातहरूले काटिन्छ र उ छियाछिया भई "हाय म मरेँ" भन्दै मूर्छित भएर लड्दछ ।। १५ ।।
 
यस्त्विह वै राजा राजपुरुषो वा अदण्ड्ये दण्डं प्रणयति ब्राह्मणे वा शरीरदण्डं स पापीयान्नरकेऽमुत्र सूकरमुखे निपतति तत्रातिबलैर्विनिष्पिष्यमाणावयवो यथैवेह क्षुखण्ड आर्तस्वरेण स्वनयन् क्वचिन्मूर्च्छितः कश्मलमुपगतो यथैवेहादृष्टदोषा उपरुद्धाः ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः जो राजा वा कर्मचारीले निर्दोषलाई दण्ड दिन्छन् वा ब्राह्मणलाई शारीरिक दण्ड दिन्छन्, उनीहरू 'सूकरमुख' नरकमा पर्छन्। त्यहाँ उनीहरूको शरीरलाई कोल्हूमा हालेको उखु झैँ पेलिन्छ र उनीहरू आर्तनाद गर्दै मूर्छित हुन्छन् ।। १६ ।।
 
यस्त्विह वै भूतानामीश्वरोपकल्पितवृत्तीनामविविक्तपरव्यथानां स्वयं पुरुषोपकल्पितवृत्तिर्विविक्तपरव्यथो व्यथामाचरति स परत्रान्धकूपे तदभिद्रोहेण निपतति हासौ तैर्जन्तुभिः पशुमृगपक्षिसरीसृपैर्मशकयूकामत्कुणमक्षिकादिभिर्ये के चाभिद्रुग्धास्तैः सर्वतोऽभिद्रुह्यमाणस्तमसि विहतनिद्रानिर्वृतिरब्धावस्थानः परिक्रामति यथा कुशरीरे जीवः ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः जो मानिसले विवेक हुँदाहुँदै पनि ईश्वरद्वारा सृजित साना जीवहरू (मच्छर, उडुस आदि) लाई विनाकारण मार्दछ, उ 'अन्धकूप' नरकमा खस्दछ। त्यहाँ तिनै पशु, पक्षी र किराहरूले उसलाई चारैतिरबाट डस्दछन्, जसले गर्दा उसको निद्रा र शान्ति हराउँछ र उ रोगग्रस्त शरीरको जीव झैँ छटपटाउँछ ।। १७ ।।
 
यस्त्विह वा असंविभज्याश्नाति यत्किञ्चनोपनतमनिर्मितपञ्चयज्ञो वायससंस्तुतः स परत्र कृमिभोजने नरकाधमे निपतति तत्र शतसहस्रयोजने कृमिकुण्डे कृमिभूतः स्वयं कृमिभिरेव भक्ष्यमाणः कृमिभोजनो यावत्तदप्रत्ताप्रहुतादोऽनिर्वेशमात्मानं यातयते ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः जो मानिस पञ्चमहायज्ञ नगरी वा अरूलाई भाग नलगाई एक्लै खान्छ, उसलाई काग समान मानिन्छ। उ 'कृमिभोजन' नरकमा पर्दछ, जहाँ एक लाख योजनको किराहरूको कुण्ड हुन्छ। उ आफैँ किरा बनेर अरू किराद्वारा खाइन्छ र उसले पनि तिनै किरा खाएर बस्नुपर्छ ।। १८ ।।
 
यस्त्विह वै स्तेयेन बलाद्वा हिरण्यरत्नादीनि ब्राह्मणस्य वापहरत्यन्यस्य वानापदि पुरुषस्तममुत्र राजन् यमपुरुषा अयस्मयैरग्निपिण्डैः सन्दंशैस्त्वचि निष्कृषन्ति ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः राजन्! जसले चोरी वा बलजफ्ती गरेर ब्राह्मण वा अरू कसैको सुन-रत्न आदि लुट्छ, उसलाई यमदूतहरूले तातो फलामको साङ्ग्ला (सन्दंश) ले उसको छाला लुछेर यातना दिन्छन् ।। १९ ।।
 
यस्त्विह वा अगम्यां स्त्रियमगम्यं वा पुरुषं योषिदभिगच्छति तावमुत्र कशया ताडयन्तस्तिग्मया सूर्म्या लोहमय्या पुरुषमालिङ्गयन्ति स्त्रियं च पुरुषरूपया सूर्म्या ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः यस लोकमा जसले अगम्य स्त्री वा पुरुषसँग व्यभिचार गर्दछ, उसलाई परलोकमा यमदूतहरूले कोर्राले पिट्दै पुरुषलाई स्त्रीको र स्त्रीलाई पुरुषको तातो फलामको मूर्ति अङ्गाल्न लगाउँछन् ।। २० ।।
 
यस्त्विह वै सर्वाभिगमस्तममुत्र निरये वर्तमानं वज्रकण्टकशाल्मलीमारोप्य निष्कर्षन्ति ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः जो पुरुष पशु आदि सबैसँग व्यभिचार गर्दछ, उसलाई 'वज्रकण्टकशाल्मली' नरकमा वज्र समान कठोर काँडा भएको रुखमा चढाएर तानिन्छ ।। २१ ।।
 
ये त्विह वै राजन्या राजपुरुषा वा अपाखण्डा धर्मसेतून् भिन्दन्ति ते सम्परेत्य वैतरण्यां निपतन्ति भिन्नमर्यादास्तस्यां निरयपरिखाभूतायां नद्यां यादोगणैरितस्ततो भक्ष्यमाणा आत्मना न वियुज्यमानाश्चासुभिरुह्यमानाः स्वाघेन कर्मपाकमनुस्मरन्तो विण्मूत्रपूयशोणितकेशनखास्थिमेदोमांसवसावाहिन्यामुपतप्यन्ते ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः जुन उच्च पदका मानिसले धर्मको मर्यादा उल्लङ्घन गर्छन्, उनीहरू मरेपछि 'वैतरणी' नदीमा खस्छन्। यो नदी विष्टा, मूत्र, पीप र रगतले भरिएको हुन्छ। त्यहाँका जलचर जन्तुले उनीहरूलाई टोक्छन् तर उनीहरूको प्राण जाँदैन र उनीहरू आफ्ना कुकर्म सम्झँदै तड्पिइरहन्छन् ।। २२ ।।
 
ये त्विह वै वृषलीपतयो नष्टशौचाचारनियमास्त्यक्तलज्जाः पशुचर्यां चरन्ति ते चापि प्रेत्य पूयविण्मूत्रश्लेष्ममलापूर्णार्णवे निपतन्ति तदेवातिबीभत्सितमश्नन्ति ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः जसले शौच र आचारको नियम त्यागेर लज्जाहीन भई पशु समान आचरण गर्छन्, उनीहरू 'पूयोद' नामको नरकमा खस्छन् र त्यहाँको अत्यन्त घृणित वस्तु (पीप, विष्टा आदि) खाएर रहन्छन् ।। २३ ।।
 
ये त्विह वै श्वगर्दभपतयो ब्राह्मणादयो मृगया विहारा अतीर्थे च मृगान्निघ्नन्ति तानपि सम्परेताँल्लक्ष्यभूतान् यमपुरुषा इषुभिर्विध्यन्ति ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः जो ब्राह्मण आदि भएर पनि कुकुर-गधा पाल्छन् र विनाकारण वनका जीवहरूको शिकार गर्छन्, उनीहरू 'प्राणरोध' नरकमा पर्छन् र यमदूतहरूले उनीहरूलाई बाणले छेड्छन् ।। २४ ।।
 
ये त्विह वै दाम्भिका दम्भयज्ञेषु पशून् विशसन्ति तानमुष्मिँल्लोके वैशसे नरके पतितान्निरयपतयो यातयित्वा विशसन्ति ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः जो पाखण्डीहरू घमण्ड देखाउन यज्ञमा पशुको हत्या गर्छन्, उनीहरू 'विशसन' नरकमा पर्छन् र त्यहाँका अधिकारीहरूले उनीहरूलाई काटेर यातना दिन्छन् ।। २५ ।।
 
यस्त्विह वै सवर्णां भार्यां द्विजो रेतः पाययति काममोहितस्तं पापकृतममुत्र रेतःकुल्यायां पातयित्वा रेतः सम्पाययन्ति ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः जो काममोहित द्विजले आफ्नो पत्नीलाई वीर्यपान गराउँछ, उसलाई 'लालाभक्ष' नरकमा वीर्यको नदीमा हालेर त्यही पिलाइन्छ ।। २६ ।।
 
ये त्विह वै दस्यवोऽग्निदा गरदा ग्रामान् सार्थान् वा विलुम्पन्ति राजानो राजभटा वा तांश्चापि हि परेत्य यमदूता वज्रदंष्ट्राः श्वानः सप्तशतानि विंशतिश्च सरभसं खादन्ति ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः घरमा आगो लगाउने, विष दिने वा गाउँ लुट्ने अपराधीहरूलाई परलोकमा 'सारमेयादान' नरकमा वज्र समान दाह्रा भएका ७२० कुकुरहरूले बेगले टोक्छन् ।। २७ ।।
 
यस्त्विह वा अनृतं वदति साक्ष्ये द्रव्यविनिमये दाने वा कथञ्चित्स वै प्रेत्य नरकेऽवीचिमत्यधःशिरा निरवकाशे योजनशतोच्छ्रायाद् गिरिमूर्ध्नः सम्पात्यते यत्र जलमिव स्थलमश्मपृष्ठमवभासते तदवीचिमत्तिलशो विशीर्यमाणशरीरो न म्रियमाणः पुनरारोपितो निपतति ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः साक्षी बस्दा, व्यापार गर्दा वा दान दिँदा झुट बोल्ने व्यक्ति 'अवीचिमान्' नरकमा पर्छ। उसलाई सय योजन अग्लो पहाडबाट तल खसालिन्छ। उसको शरीरका टुक्राटुक्रा भए पनि प्राण जाँदैन र उसलाई पटक-पटक माथि लगेर फेरि खसालिन्छ ।। २८ ।।
 
यस्त्विह वै विप्रो राजन्यो वैश्यो वा सोमपीथस्तत्कलत्रं वा सुरां व्रतस्थोऽपि वा पिबति प्रमादतस्तेषां निरयं नीतानामुरसि पदाऽऽक्रम्यास्ये वह्निना द्रवमाणं कार्ष्णायसं निषिश्चन्ति ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः मद्यपान गर्ने ब्राह्मण वा व्रतमा बसेर सुरा पिउनेहरूलाई 'अयःपान' नरकमा लगिन्छ र छातीमा कुल्चेर मुखमा पगालिएको फलाम हालिन्छ ।। २९ ।।
 
अथ च यस्त्विह वा आत्मसम्भावनेन स्वयमधमो जन्मतपोविद्याचारवर्णाश्रमवतो वरीयसो न बहुमन्येत स मृतक एव मृत्वा क्षारकर्दमे निरयेऽवाक्शिरा निपातितो दुरन्ता यातना ह्यश्रुते ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः जो अधम व्यक्ति घमण्डका कारण आफूभन्दा ठुला विद्वान्, तपस्वी वा आचारवान्‌को सम्मान गर्दैन, उ जिउँदै मरे समान हो। उसलाई 'क्षारकर्दम' नरकमा उल्टो पारेर खसालिन्छ र निकै पीडा दिइन्छ ।। ३० ।।
 
ये त्विह वै पुरुषाः पुरुषमेधेन यजन्ते याश्च स्त्रियो नृपशून् खादन्ति तांश्च ते पशव इव निहता यमसदने यातयन्तो रक्षोगणाः सौनिका इव स्वधितिनाऽवदायासृक् पिबन्ति नृत्यन्ति च गायन्ति च हृष्यमाणा यथेह पुरुषादाः ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः नरमेध यज्ञ गर्ने वा मानिसको मासु खानेहरूलाई यमलोकमा उनीहरूले मारेका प्राणीहरूले नै राक्षस बनेर 'रक्षोगणभोजन' नरकमा काट्छन्, उनीहरूको रगत पिउँछन् र नाच्छन् ।। ३१ ।।
 
ये त्विह वा अनागसोऽरण्ये ग्रामे वा वैश्रम्भकैरुपसृतानुपविश्रम्भय्य जिजीविषून् शूलसूत्रादिषूपप्रोतान् क्रीडनकतया यातयन्ति तेऽपि च प्रेत्य यमयातनासु शूलादिषु प्रोतात्मानः क्षुतृड्भ्यां चाभिहताः कङ्कवटादिभिश्चेतस्ततस्तिग्मतुण्डैराहन्यमाना आत्मशमलं स्मरन्ति ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः निर्दोष जीवहरूलाई फकाएर डोरीमा बाँधी यातना दिनेहरूलाई परलोकमा 'शूलप्रोत' नरकमा सूलीमा चढाइन्छ र चराहरूले उनीहरूको शरीर ठुँग्छन् ।। ३२ ।।
 
ये त्विह वै भूतान्युद्वेजयन्ति नरा उल्बणस्वभावा यथा दन्दशूकास्तेऽपि प्रेत्य नरके दन्दशूकाख्ये निपतन्ति यत्र नृप दन्दशूकाः पञ्चमुखाः सप्तमुखा उपसृत्य ग्रसन्ति यथा बिलेशयान् ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः सर्प झैँ स्वभाव भएका क्रूर मानिसहरू 'दन्दशूक' नरकमा पर्छन्, जहाँ धेरै मुख भएका सर्पहरूले उनीहरूलाई मुसा झैँ निल्दछन् ।। ३३ ।।
 
ये त्विह वा अन्धावटकुसूलगुहादिषु भूतानि निरुन्धन्ति तथामुत्र तेष्वेवोपवेश्य सगरेण वह्निना धूमेन निरुन्धन्ति ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः अरूलाई अँध्यारो खाल्डो वा गुफामा थुन्नेहरूलाई 'अवटनिरोधन' नरकमा विषालु धुवाँले उकुसमुकुस पारिन्छ ।। ३४ ।।
 
यस्त्विह वा अतिथीनभ्यागतान् वा गृहपतिरसकृदुपगतमन्युर्दिधक्षुरिव पापेन चक्षुषा निरीक्षते तस्य चापि निरये पापदृष्टेरक्षिणी वज्रतुण्डा गृध्राः कङ्ककाकवटादयः प्रसह्योरुबलादुत्पाटयन्ति ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः पाहुनालाई कुटिल आँखाले हेर्ने गृहस्थको आँखा 'पर्यावर्तन' नरकमा गिद्ध र कागहरूले लुछेर निकालिदिन्छन् ।। ३५ ।।
 
यस्त्विह वा आढ्याभिमतिरहङ्कृतिस्तिर्यक्प्रेक्षणः सर्वतोऽभिविशङ्की अर्थव्ययनाशचिन्तया परिशुष्यमाणहृदयवदनो निर्वृतिमनवगतो ग्रह इवार्थमभिरक्षति स चापि प्रेत्य तदुत्पादनोत्कर्षण संरक्षणशमलग्रहः सूचीमुखे नरके निपतति यत्र ह वित्तग्रहं पापपुरुषं धर्मराजपुरुषा वायका इव सर्वतोऽङ्गेषु सूत्रैः परिवयन्ति ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः धनको घमण्ड गर्ने र लोभी मानिस 'सूचीमुख' नरकमा पर्छ। यमदूतहरूले उसको सम्पूर्ण शरीरलाई सियो र धागोले सिउँछन् ।। ३६ ।।
 
एवंविधा नरका यमालये सन्ति शतशः सहस्रशस्तेषु सर्वेषु च सर्व एवाधर्मवर्तिनो ये केचिदिहोदिता अनुदिताश्चावनिपते पर्यायेण विशन्ति तथैव धर्मानुवर्तिन इतरत्र इह तु पुनर्भवे त उभयशेषाभ्यां निविशन्ति ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः राजन्! यमलोकमा यस्ता हजारौँ नरक छन्। अधर्मीहरू आफ्नो कर्म अनुसार त्यहाँ पर्छन् भने धर्मात्माहरू स्वर्ग जान्छन्। भोग पछि बाँकी रहेको कर्म अनुसार उनीहरू पुनः यस लोकमा जन्म लिन्छन् ।। ३७ ।।
 
निवृत्तिलक्षणमार्ग आदावेव व्याख्यातः । एतावानेवाण्डकोश यश्चतुर्दशधा पुराणेषु विकल्पित उपगीयते यत्तद्‌भगवतो नारायणस्य साक्षान्महापुरुषस्य स्थविष्ठं रूपमात्ममायागुणमयमनुवर्णितमादृतः पठति शृणोति श्रावयति स उपगेयं भगवतः परमात्मनोऽग्राह्यमपि श्रद्धाभक्तिविशुद्धबुद्धिर्वेद ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्रह्माण्डको यो चौध भुवनको वर्णन भगवान् नारायणकै स्थूल स्वरूप हो। जसले यसको श्रवण गर्दछ वा सुनाउँछ, उसको बुद्धि शुद्ध हुन्छ र उसले सूक्ष्म परमात्माको अनुभव गर्न सक्दछ ।। ३८ ।।
 
श्रुत्वा स्थूलं तथा सूक्ष्मं रूपं भगवतो यतिः । स्थूले निर्जितमात्मानं शनैःसूक्ष्मं धिया नयेदिति ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः योगीले पहिले भगवान्‌को स्थूल रूपमा चित्त स्थिर गर्नुपर्छ र बिस्तारै त्यसलाई सूक्ष्म रूपतर्फ लैजानुपर्छ ।। ३९ ।।
 
भूद्वीपवर्षसरिदद्रिनभःसमुद्र पातालदिङ्नरकभागणलोकसंस्था । गीता मया तव नृपाद्‌भुतमीश्वरस्य स्थूलं वपुः सकलजीवनिकायधाम ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः परीक्षित! मैले तिमीलाई पृथ्वी, द्वीप, पर्वत, आकाश, समुद्र, पाताल, दिशा, नरक र ताराहरूको स्थिति वर्णन गरेँ। यही भगवान्‌को अद्भुत स्थूल स्वरूप हो, जो सबै जीवहरूको आश्रय हो ।। ४० ।।
 

इति श्रीमद्‌भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां पञ्चमस्कन्धे 

नरकानुवर्णनं नाम षड्विंशोऽध्यायः ।। २६ ।।

🌸 •••••••••• 🌸

यस अध्यायको सारांश :

श्रीमद्भागवत महापुराणको पञ्चम स्कन्धको यो २६औँ अध्यायमा नरकका विभिन्न प्रकार र त्यहाँ भोग्नुपर्ने यातनाहरूको अत्यन्त मार्मिक र शिक्षाप्रद वर्णन गरिएको छ। राजा परीक्षितले मानिसहरूले पाउने गतिको विभिन्नताका बारेमा सोध्दा शुकदेवजीले कर्म गर्ने व्यक्तिको गुण (सत्त्व, रज, तम) र उसको श्रद्धाका आधारमा कर्मफल फरक हुने बताउनुहुन्छ। नरक त्रिलोकीभित्रै पृथ्वीको मुनि दक्षिण दिशामा रहेको छ, जहाँ यमराजले प्राणीहरूको पाप अनुसार न्याय गर्नुहुन्छ। यस अध्यायमा २८ वटा प्रमुख नरकहरूको नाम र त्यहाँ पुग्ने कारणहरू स्पष्ट पारिएको छ। जस्तै, अरूको धन र स्त्री हरण गर्ने 'तामिस्र' मा पर्छन्, निर्दोष जीव मार्ने 'कुम्भीपाक' मा, र मातापिता वा वेदको अपमान गर्ने 'कालसूत्र' मा पर्छन्।

पाखण्डको मार्ग हिँड्ने, अधर्म गर्ने र केवल आफ्नो परिवारको मात्र स्वार्थ हेर्नेहरूका लागि पनि भयानक यातनाहरू तोकिएका छन्। ब्राह्मणको अपमान गर्ने, मद्यपान गर्ने र व्यभिचार गर्नेहरूले पनि नरकमा कठोर सजाय पाउँछन्। लोभी र घमण्डीहरूका लागि 'सूचीमुख' नरकको व्यवस्था छ। यी सबै वर्णनको उद्देश्य मानिसलाई डराउनु भन्दा पनि पाप कर्मबाट टाढा राख्नु र धर्मको मार्गमा प्रेरित गर्नु हो। शुकदेवजी भन्नुहुन्छ कि स्वर्ग वा नरकको भोग पछि बाँकी रहेको कर्म अनुसार जीव फेरि यस संसारमा जन्म लिन्छ। अन्त्यमा, यो सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड भगवान् नारायणकै स्थूल शरीर भएको र यसको ज्ञानले मानिसको बुद्धि शुद्ध भई मोक्ष प्राप्त गर्न सहज हुने सन्देश दिइएको छ।

यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष :

यस अध्यायको दार्शनिक पक्षले 'कर्मफलको सिद्धान्त' लाई बलियोसँग स्थापित गरेको छ। यसले सिकाउँछ कि ब्रह्माण्डमा कुनै पनि कर्म विनाकारण र विनाफल हुँदैन। नरकको कल्पना केवल एक स्थान मात्र नभई यो 'चेतनाको अधोगति' को प्रतीक पनि हो। मानिसले आफ्नो विवेक गुमाएर जब केवल इन्द्रियभोगमा लाग्छ, तब उसले आफ्नै लागि नरकको सिर्जना गर्दछ। यहाँ दिइएका यातनाहरूले यो सन्देश दिन्छन् कि प्रकृतिमा सबै जीवहरू समान छन् र अरूलाई दिइने दुःख अन्त्यमा आफैँमा फर्केर आउँछ। यो अध्यायले 'निवृत्ति मार्ग' (सांसारिक मोहबाट मुक्ति) को आवश्यकता बुझाउँछ। भगवान्‌को स्थूल रूपबाट सूक्ष्म रूपतर्फको यात्रा नै जीवनको वास्तविक लक्ष्य हो भन्ने कुराले यसको दार्शनिक उचाइ बढाएको छ।

ॐ अध्यात्म ज्ञान भण्डार ॐ

🏠 होममा जानुहोस् माथि जानुहोस् ↑