श्रीमद्भागवत महापुराण
पञ्चमः स्कन्धः – चतुर्थोऽध्यायः
नेपाली भावानुवादः अत्यन्त सुन्दर र सुगठित शरीर, विशाल कीर्ति, तेज, बल, ऐश्वर्य, यश, पराक्रम र उत्साह आदि श्रेष्ठ गुणहरू भएका कारण महाराज नाभिले उहाँको नाम 'ऋषभ' (श्रेष्ठ) राख्नुभयो ।। २ ।।
नेपाली भावानुवादः एक पटक देवराज इन्द्रले डाहका कारण ऋषभदेवको राज्यमा वृष्टि गराएनन्। भगवान् योगेश्वर ऋषभदेवले इन्द्रको त्यो मूर्खता देखेर मन्द मुस्कानका साथ आफ्नो योगमायाद्वारा अजनाभ खण्ड (भारतवर्ष) मा मुसलधारे वर्षा गराउनुभयो ।। ३ ।।
नाभिस्तु यथाभिलषितं सुप्रजस्त्वमवरुध्यातिप्रमोदभरविह्वलो गद्गदाक्षरया गिरा स्वैरं गृहीतनरलोकसधर्मं भगवन्तं पुराणपुरुषं मायाविलसितमतिर्वत्स तातेति सानुरागमुपलालयन् परा निर्वृतिमुपगतः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः महाराज नाभि पनि आफ्नो अभिलाषा अनुसारका पुत्र पाएर अत्यन्त आनन्दित हुनुभयो। उहाँले आफ्नै इच्छाले मनुष्य शरीर धारण गर्नुभएका ती पुराणपुरुष भगवान्लाई 'हे वत्स!', 'हे छोरा!' भन्दै गद्गद वाणीले प्रेमपूर्वक लालनपालन गर्नुभयो र भगवान्को वात्सल्य लीलाबाट परमानन्द प्राप्त गर्नुभयो ।। ४ ।।
यस्य ह पाण्डवेय श्लोकावुदाहरन्ति – को नु तत्कर्म राजर्षेर्नाभेरन्वाचरेत्पुमान् । अपत्यतामगाद्यस्य हरिः शुद्धेन कर्मणा ॥ ६ ॥
यस्य बर्हिषि यज्ञेशं दर्शयामासुरोजसा ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः मन्त्रिमण्डल तथा देशवासीहरूले समेत ऋषभदेवलाई अत्यन्त प्रेम गरेको देखेर राजा नाभिले धर्म र मर्यादाको रक्षाका लागि उहाँलाई राज्यभिषेक गरिदिनुभयो। त्यसपछि उहाँलाई ब्राह्मणहरूको संरक्षणमा छोडी आफ्नी रानी मेरुदेवीका साथ बदरिकाश्रम (विशाला) तिर लाग्नुभयो। त्यहाँ उहाँले एकाग्र भई तपस्या र समाधिद्वारा भगवान् नर-नारायणको आराधना गर्नुभयो र अन्ततः भगवान्कै महिमामय स्वरूपमा लीन हुनुभयो। हे पाण्डुनन्दन! राजा नाभिको विषयमा यी दुई श्लोक प्रसिद्ध छन्– "राजा नाभिको जस्तो पवित्र र उदार कर्मको आचरण अरू कुन पुरुषले गर्न सक्ला र? जसको शुद्ध कर्मबाट सन्तुष्ट भई स्वयम् श्रीहरि छोराका रूपमा जन्मिनुभयो। महाराज नाभि समान ब्राह्मणभक्त अरू कोही हुन सक्दैन, जसको यज्ञमा ब्राह्मणहरूले आफ्नो मन्त्रबलद्वारा साक्षात् यज्ञेश्वर भगवान्लाई प्रकट गराए" ।। ५– ६–७ ।।
नेपाली भावानुवादः लोकशिक्षाका लागि भगवान् ऋषभदेवले आफ्नो देश (अजनाभ खण्ड) लाई कर्मक्षेत्र स्वीकार गर्दै केही समय गुरुकुलमा निवास गर्नुभयो। गुरुलाई उचित दक्षिणा दिई उहाँको आज्ञा लिएर गृहस्थाश्रममा प्रवेश गर्नुभयो। त्यसपछि उहाँले इन्द्रद्वारा उपहारस्वरूप दिइएकी 'जयन्ती' सँग विवाह गरी गृहस्थीहरूलाई गृहधर्मको शिक्षा दिनुभयो। उहाँले शास्त्रमा उल्लेख गरिएका श्रुति र स्मृति दुवै प्रकारका कर्महरूको आदर्श आचरण देखाउनुभयो। जयन्तीको गर्भबाट उहाँका आफू समान गुणवान् सय छोराहरू जन्मिए ।। ८ ।।
तमनु कुशावर्त इलावर्तो ब्रह्मावर्तो मलयः केतुर्भद्रसेन इन्द्रस्पृग्विदर्भः कीकट इति नव नवतिप्रधानाः ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः ती सय छोराहरूमध्ये महायोगी भरत सबैभन्दा जेठा र श्रेष्ठ गुणले सम्पन्न थिए। उनकै नामबाट यो अजनाभ खण्डलाई लोकले 'भारतवर्ष' भन्न थाले। उनीपछिका कुशावर्त, इलावर्त, ब्रह्मावर्त, मलय, केतु, भद्रसेन, इन्द्रस्पृक्, विदर्भ र कीकट गरी नौ भाईहरू अन्य नब्बे भाईभन्दा मुख्य थिए ।। ९–१० ।।
कविर्हरिरन्तरिक्षः प्रबुद्धः पिप्पलायनः ।
आविर्होत्रोऽथ द्रुमिलश्चमसः करभाजनः ॥ ११ ॥
इति भागवतधर्मदर्शना नव महाभागवताः तेषां सुचरितं भगवन्महिमोपबृंहितवसुदेवनारदसंवादमुपशमायनमुपरिष्टाद्वर्णयिष्यामः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछिका कवि, हरि, अन्तरिक्ष, प्रबुद्ध, पिप्पलायन, आविर्होत्र, द्रुमिल, चमस र करभाजन गरी नौ जना राजकुमारहरू 'नवयोगेश्वर' का रूपमा प्रसिद्ध भए। उनीहरू भागवत धर्मको प्रचार गर्ने परम भक्त थिए। उनीहरूको चरित्र र भगवान्को महिमाको वर्णन पछि (एकादश स्कन्धको) नारद-वसुदेव संवादमा गरिनेछ ।। ११– १२ ।।
नेपाली भावानुवादः बाँकी रहेका ८१ जना छोराहरू अत्यन्त विनयी, वेदज्ञ, यज्ञशील र पिताको आज्ञाकारी थिए। उनीहरू आफ्नो शुद्ध कर्म र ज्ञानका कारण संस्कारले ब्राह्मण भए ।। १३ ।।
नेपाली भावानुवादः भगवान् ऋषभदेव पूर्णतः स्वतन्त्र हुनुहुन्थ्यो र सबै प्रकारका अनर्थहरूबाट रहित साक्षात् आनन्दमय ईश्वर हुनुहुन्थ्यो। तापनि उहाँले धर्म नबुझेका मानिसहरूलाई शिक्षा दिनका लागि साधारण मनुष्यले झैँ कर्महरू गर्नुभयो। उहाँले सम, शान्त, सुहृद र करुणामय भएर धर्म, अर्थ, यश, सन्तान सुख र मोक्षको प्राप्तिका लागि गृहस्थहरूले कसरी जीवन जिउनुपर्छ भन्ने मर्यादा सिकाउनुभयो ।। १४ ।।
नेपाली भावानुवादः किनकि श्रेष्ठ पुरुषहरूले जस्तो आचरण गर्दछन्, सर्वसाधारणले पनि त्यसकै अनुकरण गर्दछन् ।। १५ ।।
नेपाली भावानुवादः यद्यपि उहाँ स्वयं वेदको गूढ रहस्य र सबै धर्मको ज्ञाता हुनुहुन्थ्यो, तापनि उहाँले ब्राह्मणहरूले देखाएको मार्ग र साम-दानादि नीति अनुसार नै प्रजाको शासन गर्नुभयो ।। १६ ।।
नेपाली भावानुवादः उहाँले शास्त्र र ब्राह्मणहरूको उपदेश अनुसार विभिन्न देवताहरूको उद्देश्यले उचित समय, स्थान, श्रद्धा र सामग्री जुटाएर सय पटक यज्ञहरू सम्पन्न गर्नुभयो ।। १७ ।।
नेपाली भावानुवादः भगवान् ऋषभदेवद्वारा संरक्षित यस भारतवर्षमा कुनै पनि मानिसले आफ्नो स्वामी (ऋषभदेव) प्रतिको प्रगाढ प्रेम र भक्तिबाहेक अन्य कुनै भौतिक वस्तुको इच्छा गर्दैनथे। उनीहरूलाई अरूका वस्तुहरू आकाश-पुष्प झैँ असत्य लाग्थे, त्यसैले कसैले कसैप्रति लोभ वा द्वेष राख्दैनथे ।। १८ ।।
नेपाली भावानुवादः एक पटक भगवान् ऋषभदेव भ्रमण गर्दै ब्रह्मावर्त देशमा पुग्नुभयो। त्यहाँ ठूला-ठूला ब्रह्मर्षिहरूको सभामा प्रजाको उपस्थितिमा उहाँले आफ्ना विनयी र आज्ञाकारी छोराहरूलाई लोकशिक्षाका लागि यस प्रकार भन्नुभयो ।। १९ ।।
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवतको यस चौथो अध्यायमा भगवान् ऋषभदेवको बाल्यकाल, उहाँको राज्यभिषेक र गृहस्थाश्रमको आदर्श वर्णन गरिएको छ। महाराज नाभिका पुत्रका रूपमा जन्मिनुभएका ऋषभदेवमा जन्मदेखि नै भगवान् विष्णुका अलौकिक लक्षणहरू थिए। उहाँको असाधारण प्रभाव र गुणहरू देखेर देवराज इन्द्र समेत डाहले व्याकुल भए र राज्यमा वर्षा रोकिदिए, तर ऋषभदेवले आफ्नो योगबलले अजनाभ खण्डमा वृष्टि गराई इन्द्रको गर्वलाई तोडिदिनुभयो। महाराज नाभिले आफ्नो छोरा साक्षात् भगवान् भएको थाहा पाएर अत्यन्त वात्सल्यपूर्वक लालनपालन गर्नुभयो र पछि उहाँलाई राज्य सुम्पेर स्वयं रानी मेरुदेवीका साथ तपस्या गर्न बदरिकाश्रम जानुभयो।
ऋषभदेवले गृहस्थाश्रमको मर्यादा सिकाउन इन्द्रकी छोरी जयन्तीसँग विवाह गर्नुभयो। उहाँका सय छोराहरू भए, जसमध्ये सबैभन्दा जेठा भरत अत्यन्त गुणवान् र महायोगी थिए। उनकै नामबाट यो देशको नाम 'भारतवर्ष' रहन गएको हो। ऋषभदेवका नौ छोराहरू 'नवयोगेश्वर' का रूपमा प्रसिद्ध भए जसले भागवत धर्मको प्रचार गरे, भने ८१ जना छोराहरू महान् ब्राह्मण भए। ऋषभदेवले स्वयं ईश्वर भएर पनि एक आदर्श राजा र गृहस्थको रूपमा शास्त्रोक्त कर्महरू गर्नुभयो। उहाँको शासनकालमा प्रजा अत्यन्त सुखी र सन्तुष्ट थिए। उनीहरूमा भौतिक लोभ थिएन, केवल आफ्ना राजा (ईश्वर) प्रतिको अनन्य भक्ति थियो। अन्तमा, ऋषभदेवले ब्रह्मावर्तमा आयोजित एक सभामा आफ्ना छोराहरूलाई आध्यात्मिक उपदेश दिन सुरु गर्नुभएको प्रसङ्गसँगै यो अध्याय समाप्त हुन्छ।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायको मुख्य दार्शनिक पक्ष 'आदर्शवाद' र 'लोकशिक्षा' हो। भगवान् ऋषभदेव साक्षात् पूर्ण काम र आनन्दमय हुनुहुन्थ्यो, तैपनि उहाँले गृहस्थाश्रमका कर्महरू गर्नुभयो। यसको उद्देश्य "यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः" अर्थात् श्रेष्ठ पुरुषको आचरणलाई नै संसारले पछ्याउँछ भन्ने सत्यलाई स्थापित गर्नु थियो। इन्द्रको अहंकार र ऋषभदेवको शान्तिले देखाउँछ कि योगबल र आत्मिक शक्ति भौतिक शक्तिको तुलनामा धेरै माथि हुन्छ। राजा नाभिले राज्य त्याग गरी बदरिकाश्रम जानुले वानप्रस्थ र सन्यासको महत्त्वलाई दर्शाउँछ। अझ महत्त्वपूर्ण कुरा, ऋषभदेवका छोराहरू कर्म र गुणका आधारमा ब्राह्मण बनेको प्रसङ्गले 'वर्ण व्यवस्था' केवल जन्ममा मात्र आधारित नभई स्वभाव र साधनाको परिणाम हो भन्ने गम्भीर दार्शनिक सन्देश दिन्छ।
No comments:
Post a Comment