श्रीमद्भागवत महापुराण
पञ्चमः स्कन्धः – द्वादशोऽध्यायः
ज्वरामयार्तस्य यथागदं सत्
नेपाली भावानुवादः हे ब्रह्मन्! जसरी ज्वरोले पीडित रोगीका लागि उत्तम औषधि र गर्मीले सताएको मानिसका लागि शीतल जल अमृततुल्य हुन्छ, त्यसै गरी देहाभिमानरूपी विषालु सर्पले डसेर विवेक नष्ट भएको मेरो बुद्धिका लागि तपाईंको वचन अमृतमय औषधि जस्तै भएको छ ।। २ ।।
तस्माद्भवन्तं मम संशयार्थं प्रक्ष्यामि पश्चादधुना सुबोधम् । अध्यात्मयोगग्रथितं तवोक्त माख्याहि कौतूहलचेतसो मे ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे देव! म आफ्ना अन्य संशयहरूको निवृत्ति त पछि गराउँला। अहिले भने तपाईंले भर्खरै जुन अध्यात्म योगमय उपदेश दिनुभयो, त्यसलाई म जस्तो अल्पबुद्धिले सजिलै बुझ्ने गरी पुनः व्याख्या गरिदिनुहोस्; यो सुन्न मेरो मनमा ठुलो कौतूहल छ ।। ३ ।।
यदाह योगेश्वर दृश्यमानं
नेपाली भावानुवादः हे योगेश्वर! तपाईंले भन्नुभयो कि भारी बोक्ने कर्म र त्यसबाट उत्पन्न हुने थकान रूपी फल प्रत्यक्ष देखिए तापनि ती केवल व्यवहारमूलक मात्र हुन्, परमार्थतः सत्य होइनन्। तत्त्व विचारका अगाडि यी केही पनि होइनन् भन्ने तपाईंको यस भनाइले मेरो मन भ्रमित भएको छ। मैले यसलाई राम्ररी बुझ्न सकिनँ ।। ४ ।।
ब्राह्मण उवाच –
अंसेऽधि दार्वी शिबिका च यस्यां
नेपाली भावानुवादः काँधमाथि काठको पालकी छ, त्यो पनि माटोकै विकार हो। त्यसमा 'सौवीरराज' नामको अर्को एउटा माटोको विकार (तपाईंको शरीर) बसेको छ। जसमा तपाईंले 'म सिन्धु देशको राजा हुँ' भन्ने मिथ्या अभिमान गरेर अहङ्कारले अन्धो भई बस्नुभएको छ ।। ६ ।।
शोच्यानिमांस्त्वमधिकष्टदीनान्
नेपाली भावानुवादः यस्तो व्यवहारले तपाईंको कुनै श्रेष्ठता सिद्ध हुँदैन। वास्तवमा तपाईं त निर्दयी र धृष्ट हुनुहुन्छ। तपाईंले यी बिचरा दीन-दुःखी भरियाहरूलाई विनाकारण पक्रेर पालकी बोक्न लगाइरहनुभएको छ। फेरि विद्वान्हरूको सभामा "म प्रजाको रक्षक हुँ" भनी ठुला कुरा गर्नुहुन्छ; यस्तो ढोँग तपाईंलाई सुहाउँदैन ।। ७ ।।
यदा क्षितावेव चराचरस्य
नेपाली भावानुवादः हामी देख्छौँ कि सम्पूर्ण चराचर पदार्थ सधैँ पृथ्वीबाटै उत्पन्न हुन्छन् र पृथ्वीमै लीन हुन्छन्। केवल नाम र कामको भेदले गर्दा यिनलाई फरक भनिएको हो। अब तपाईं नै भन्नुहोस्, माटो बाहेक यस व्यवहारको अरू के मूल कारण छ र? ।। ८ ।।
एवं निरुक्तं क्षितिशब्दवृत्त
नेपाली भावानुवादः यस प्रकार 'पृथ्वी' शब्दको व्यवहार पनि परमार्थतः मिथ्या नै हो, किनकि पृथ्वी आफ्ना सूक्ष्म परमाणुहरूमा लीन हुन्छ। ती परमाणुहरू पनि अविद्याका कारण मनले कल्पना गरिएका हुन्। वास्तवमा परमाणुहरूको पनि स्वतन्त्र सत्ता छैन ।। ९ ।।
एवं कृशं स्थूलमणुर्वृहद्यद्
नेपाली भावानुवादः यसै गरी दुब्लो, मोटो, सानो, ठुलो, कार्य, कारण, चेतन र अचेतन आदि जति पनि द्वैत भावहरू देखिन्छन्, ती सबै द्रव्य, स्वभाव, संस्कार, काल र कर्मका नाममा भगवान्को 'माया' ले नै रचना गरेको हो भन्ने बुझ्नुहोस् ।। १० ।।
ज्ञानं विशुद्धं परमार्थमेक
नेपाली भावानुवादः विशुद्ध, परमार्थ स्वरूप, अद्वितीय तथा भित्र-बाहिरको भेद नभएको परिपूर्ण 'ज्ञान' नै एकमात्र सत्य वस्तु हो। त्यो व्यापक, शान्त र निर्विकार छ। त्यसैलाई 'भगवान्' भनिन्छ र तत्त्ववेत्ताहरू त्यसैलाई 'वासुदेव' भन्दछन् ।। ११ ।।
रहूगणैतत्तपसा न याति
नेपाली भावानुवादः हे रहूगण! यो परमात्म ज्ञान महापुरुषहरूको चरणको धूलोले अभिषेक नगरेसम्म केवल तपस्या, यज्ञ, दान, गृहस्थ धर्मको पालन, वेदाध्ययन अथवा जल, अग्नि र सूर्यको उपासना जस्ता कुनै पनि साधनले प्राप्त हुन सक्दैन ।। १२ ।।
यत्रोत्तमश्लोकगुणानुवादः
नेपाली भावानुवादः किनकि महापुरुषहरूको सत्सङ्गमा सधैँ पवित्रकीर्ति श्रीहरिको गुणानुवाद भइरहन्छ। त्यहाँ संसारको व्यर्थ चर्चा हुँदैन। यदि मुमुक्षुले दिनहुँ त्यस्तो भगवत्कथाको सेवन गर्छ भने उसको बुद्धि स्वतः भगवान् वासुदेवमा लीन हुन्छ ।। १३ ।।
अहं पुरा भरतो नाम राजा
नेपाली भावानुवादः पूर्वजन्ममा म 'भरत' नामको राजा थिएँ। लौकिक र पारलौकिक भोगहरूबाट विरक्त भई म भगवान्को आराधनामा लागेको थिएँ। तर एउटा मृगको बच्चाप्रति आशक्ति भएकाले म परमार्थबाट भ्रष्ट भई अर्को जन्ममा मृग हुनुपर्यो ।। १४ ।।
सा मां स्मृतिर्मृगदेहेऽपि वीर
नेपाली भावानुवादः तर हे वीर! भगवान् श्रीकृष्णको आराधनाको प्रभावले मृग योनिमा पनि मेरो पूर्वजन्मको स्मृति हराएन। त्यसैले अहिले म मानिसहरूको सङ्गतबाट हुने बाधाको डरले सधैँ असङ्ग भावले गुप्त रूपमा हिँड्ने गर्दछु ।। १५ ।।
तस्मान्नरोऽसङ्गसुसङ्गजात
नेपाली भावानुवादः यसको सारांश यो हो कि विरक्त महापुरुषको सत्सङ्गबाट प्राप्त ज्ञानरूपी खड्गले मानिसले यसै लोकमा आफ्नो मोहबन्धन काट्नुपर्छ। श्रीहरिको लीलाहरूको श्रवण र कीर्तन गर्नाले भगवान्को स्मृति जागृत हुन्छ र मानिस सजिलै संसार मार्गबाट पार भई परमात्मालाई प्राप्त गर्न सफल हुन्छ ।। १६ ।।
यस अध्यायको सारांश :
श्रीमद्भागवतको बाह्रौँ अध्यायले जडभरत र राजा रहूगण बीचको सम्वादलाई उत्कर्षमा पुर्याउँछ। यस अध्यायमा राजा रहूगणले जडभरतको वास्तविक स्वरूप चिनिसकेपछि उनीप्रति पूर्ण समर्पण भाव प्रकट गर्छन्। जडभरतले राजालाई 'देह' र 'आत्मा' को भिन्नता बुझाउनका लागि एउटा कठोर तर गहिरो उदाहरण दिनुहुन्छ। उहाँ भन्नुहुन्छ कि यो शरीर माटोको विकार मात्र हो। जसरी पालकी माटो (काठ) बाट बनेको छ, त्यसै गरी पालकी बोक्ने भरिया र त्यसमा बस्ने राजा पनि माटोकै विभिन्न रूप हुन्। यो संसारमा कोही स्वामी र कोही सेवक हुनु केवल एक व्यावहारिक भ्रम मात्र हो।
भरतले अगाडि भन्नुहुन्छ कि जसले आफूलाई 'राजा' भनेर घमण्ड गर्छ र अरूलाई दुःख दिन्छ, ऊ वास्तवमा अज्ञानी हो। वास्तविक सत्य त त्यो 'विशुद्ध ज्ञान' हो, जसलाई विद्वान्हरू वासुदेव भन्दछन्। यो ज्ञान प्राप्त गर्ने एक मात्र अचुक उपाय भनेको 'महत्-सेवा' अर्थात् महापुरुषहरूको चरणको धूलोमा आफूलाई समर्पित गर्नु हो। जडभरतले आफ्नो निजी जीवनको रहस्य खोल्दै आफू पूर्वजन्मको राजा भरत भएको र मृगको आशक्तिले गर्दा कसरी तल झर्नुपरेको थियो भन्ने कुरा पनि सुनाउनुहुन्छ। अन्ततः उहाँले राजालाई सत्सङ्ग र भगवत्-कथाको महिमा बताउँदै संसार-सागर तर्ने बाटो देखाउनुहुन्छ। यो अध्यायले एक अहंकारी शासकलाई पूर्ण रूपमा विरक्त र जिज्ञासु भक्तमा रूपान्तरण गर्छ।
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष :
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष अत्यन्त गहिरो र मार्मिक छ। यहाँ 'विवर्तवाद' र 'माया' को सिद्धान्तलाई माटो र परमाणुको उदाहरणद्वारा प्रस्ट पारिएको छ। जडभरतको तर्क छ कि यो जगत् परमाणुहरूको समूह मात्र हो, जसको आफ्नै कुनै स्वतन्त्र सत्ता छैन; यो त केवल मनको कल्पना र अविद्याको खेल हो। "महत्पादरजोऽभिषेकम्" (महापुरुषको चरणको धूलोले स्नान) को सिद्धान्तले यो स्थापित गर्छ कि जतिसुकै कठोर तपस्या वा यज्ञ गरे पनि जबसम्म अहंकार त्याग गरी संतको शरणमा जाइँदैन, तबसम्म वास्तविक बोध हुँदैन। भरतको मृग-वृत्तान्तले 'आशक्ति' (Attachment) कति खतरनाक हुन्छ भन्ने दार्शनिक चेतावनी दिन्छ। अन्त्यमा, 'वासुदेव' नै परम सत्य हुन् र उनी बाहेक अन्य सबै कुरा मायावी हुन् भन्ने निष्कर्ष नै यस अध्यायको दर्शन हो।
No comments:
Post a Comment