तृतीय स्कंधः - अष्टमोऽध्यायः

श्रीमद्भागवत महापुराण

तृतीय स्कंधः– अष्टमोऽध्यायः

---

 

 

मैत्रेय उवाच –
सत्सेवनीयो बत पूरुवंशो
    यल्लोकपालो भगवत्प्रधानः ।
बभूविथेहाजितकीर्तिमालां
    पदे पदे नूतनयस्यभीक्ष्णम् ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः  मैत्रेयजीले भन्नुभयो— हे विदुरजी! यो पुरुवंश साधुहरूका लागि अत्यन्त सेवनीय छ, किनकि यस वंशमा हजुरजस्ता भगवत्परायण लोकपाल जन्मिनुभएको छ। हजुरले पाइला-पाइलामा भगवान् श्रीहरिको विजयमयी कीर्तिमालालाई नयाँ-नयाँ ढङ्गले विस्तार गरिरहनुभएको छ ।।१।।
 
सोऽहं नृणां क्षुल्लसुखाय दुःखं
    महद्गगतानां विरमाय तस्य ।
प्रवर्तये भागवतं पुराणं
    यदाह साक्षाद्‌भगवानृषिभ्यः ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः  तुच्छ सुखका लागि ठूलो दुःख भोगिरहेका मानिसहरूको कल्याणका लागि म त्यस 'भागवत पुराण' को प्रवचन गर्दछु, जुन साक्षात् भगवान्‌ले ऋषिहरूलाई सुनाउनुभएको थियो ।।२।।
 
आसीनमुर्व्यां भगवन्तमाद्यं
    सङ्‌कर्षणं देवमकुण्ठसत्त्वम् ।
विवित्सवस्तत्त्वमतः परस्य
    कुमारमुख्या मुनयोऽन्वपृच्छन् ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः  सृष्टिको प्रारम्भमा पाताल लोकमा विराजमान, अनन्त शक्तिसम्पन्न आदिदेव सङ्कर्षण भगवान्‌सँग सनत्कुमार आदि मुनिहरूले परम तत्त्वको बारेमा जान्नका लागि प्रश्न गरेका थिए ।।३।।
 
स्वमेव धिष्ण्यं बहु मानयन्तं
    यं वासुदेवाभिधमामनन्ति ।
प्रत्यग्धृताक्षाम्बुजकोशमीष

    दुन्मीलयन्तं विबुधोदयाय ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः  जसलाई 'वासुदेव' भनिन्छ, उहाँ आफ्नै स्वरूपमा मग्न हुनुहुन्थ्यो। भक्तहरूको कल्याणका लागि उहाँले आफ्ना कमल जस्ता आँखा अलिअलि खोल्नुभएको थियो ।।४।।
 
स्वर्धुन्युदार्द्रैः स्वजटाकलापै
    रुपस्पृशन्तश्चरणोपधानम् ।
पद्मं यदर्चन्त्यहिराजकन्याः
    सप्रेम नानाबलिभिर्वरार्थाः ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः  गङ्गाजलले भिजेका आफ्ना जटाद्वारा सनत्कुमार आदि मुनिहरूले उहाँको चरणस्पर्श गरे। जसको पूजा नागकन्याहरू प्रेमपूर्वक उपहारहरू अर्पण गर्दै सुन्दर वरदानका लागि गर्दछिन् ।।५।।
 
मुहुर्गृणन्तो वचसानुराग
    स्खलत्पदेनास्य कृतानि तज्ज्ञाः ।
किरीटसाहस्रमणिप्रवेक
    प्रद्योतितोद्दामफणासहस्रम् ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः  भगवान्‌को लीला जान्ने ती मुनिहरूले गदगद वाणीले उहाँको स्तुति गरे। भगवान्‌का हजारौँ फणाहरूमा रहेका मणिहरूको चमकले त्यहाँको अन्धकार नाश भएको थियो ।।६।।
 
प्रोक्तं किलैतद्भयगवत्तमेन
    निवृत्तिधर्माभिरताय तेन ।
सनत्कुमाराय स चाह पृष्टः
    साङ्ख्यायनायाङ्‌ग धृतव्रताय ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः  ती सङ्कर्षण भगवान्‌ले निवृत्ति धर्ममा लागेका सनत्कुमारलाई यो ज्ञान दिनुभयो र पछि सनत्कुमारले प्रश्न गर्दा साङ्ख्यायन मुनिलाई यो उपदेश दिनुभयो ।।७।।
 
साङ्ख्यायनः पारमहंस्यमुख्यो
    विवक्षमाणो भगवद्विभूतीः ।
जगाद सोऽस्मद्गुारवेऽन्विताय
    पराशरायाथ बृहस्पतेश्च ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः  परमहंसहरूमा श्रेष्ठ साङ्ख्यायन मुनिले भगवान्‌का विभूतिहरूको वर्णन गर्ने इच्छाले हाम्रा गुरु पराशर र बृहस्पतिलाई यो ज्ञान सुनाउनुभयो ।।८।।
 
प्रोवाच मह्यं स दयालुरुक्तो
    मुनिः पुलस्त्येन पुराणमाद्यम् ।
सोऽहं तवैतत्कथयामि वत्स
    श्रद्धालवे नित्यमनुव्रताय ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः  पुलस्त्य ऋषिको आज्ञाले दयालु पराशर मुनिले मलाई यो आदि पुराण सुनाउनुभयो। हे वत्स विदुर! श्रद्धालु र अनुगत भएकाले म अब त्यही ज्ञान हजुरलाई सुनाउँछु ।।९।।
 
उदाप्लुतं विश्वमिदं तदाऽऽसी
    द्यन्निद्रयामीलितदृङ् न्यमीलयत् ।
अहीन्द्रतल्पेऽधिशयान एकः
    कृतक्षणः स्वात्मरतौ निरीहः ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः  प्रलयकालमा यो विश्व जलमग्न थियो। त्यस समयमा भगवान् विष्णु शेषनागको शय्यामा एक्लै शयन गर्दै आफ्नै स्वरूपमा रमाइरहनुभएको थियो ।।१०।।
 
सोऽन्तः शरीरेऽर्पितभूतसूक्ष्मः
    कालात्मिकां शक्तिमुदीरयाणः ।
उवास तस्मिन् सलिले पदे स्वे
    यथानलो दारुणि रुद्धवीर्यः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः  उहाँले जीवहरूको सूक्ष्म शरीरलाई आफ्नै शरीरभित्र राख्नुभएको थियो। जसरी काठभित्र अग्नि लुकेर रहन्छ, त्यसैगरी उहाँ कालशक्तिलाई जगाउँदै त्यस जलमा रहनुभयो ।।११।।
 
चतुर्युगानां च सहस्रमप्सु
    स्वपन् स्वयोदीरितया स्वशक्त्या ।
कालाख्ययाऽऽसादितकर्मतन्त्रो
    लोकानपीतान्ददृशे स्वदेहे ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः  एक हजार चतुर्युगीसम्म जलमा शयन गरेपछि, कालशक्तिद्वारा जीवहरूको कर्म जागृत हुँदा उहाँले आफ्नै शरीरभित्र रहेका लोकहरूलाई देख्नुभयो ।।१२।।
 
तस्यार्थसूक्ष्माभिनिविष्टदृष्टे
    रन्तर्गतोऽर्थो रजसा तनीयान् ।
गुणेन कालानुगतेन विद्धः
    सूष्यंस्तदाभिद्यत नाभिदेशात् ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः  जब भगवान्‌ले सृष्टि गर्ने इच्छाले सूक्ष्म तत्त्वहरूमा दृष्टि दिनुभयो, तब कालको प्रेरणाले रजोगुण सक्रिय भयो र उहाँको नाभिबाट एउटा कोपिलो प्रकट भयो ।।१३।।
 
स पद्मकोशः सहसोदतिष्ठत्
    कालेन कर्मप्रतिबोधनेन ।
स्वरोचिषा तत्सलिलं विशालं
    विद्योतयन्नर्क इवात्मयोनिः ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः  कर्महरू जागृत हुनाले उहाँको नाभिबाट अचानक एउटा कमलको कोपिलो उत्पन्न भयो, जसले सूर्यले जस्तै आफ्नो प्रकाशले प्रलयको विशाल जललाई उज्यालो बनायो ।।१४।।
 
तल्लोकपद्मं स उ एव विष्णुः
    प्रावीविशत्सर्वगुणावभासम् ।
तस्मिन् स्वयं वेदमयो विधाता
    स्वयंभुवं यं स्म वदन्ति सोऽभूत् ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः  त्यस लोक-कमलमा स्वयम् विष्णुले प्रवेश गर्नुभयो। त्यसपछि त्यहाँ साक्षात् वेदमय विधाता प्रकट हुनुभयो, जसलाई सबैले 'स्वयम्भू' (ब्रह्मा) भन्दछन् ।।१५।।
 
तस्यां स चाम्भोरुहकर्णिकाया
    मवस्थितो लोकमपश्यमानः ।
परिक्रमन् व्योम्नि विवृत्तनेत्र
    श्चत्वारि लेभेऽनुदिशं मुखानि ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः  त्यस कमलको बीचमा बसेका ब्रह्माजीले जब कतै केही देख्नुभएन, तब आकाशतर्फ चारैतिर हेर्दा उहाँका चारवटा मुखहरू प्रकट भए ।।१६।।
 
तस्माद्युगान्तश्वसनावघूर्ण
    जलोर्मिचक्रात्सलिलाद्विरूढम् ।
उपाश्रितः कञ्जमु लोकतत्त्वं
    नात्मानमद्धाविददादिदेवः ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः  प्रलयको हावा र पानीको लहरका बीचमा रहेको त्यस कमलमा बसेका ब्रह्माजीले न आफूलाई चिन्नुभयो, न त आफ्नो उत्पत्तिको कारण नै बुझ्नुभयो ।।१७।।
 
क एष योऽसावहमब्जपृष्ठ 

    एतत्कुतो वाब्जमनन्यदप्सु ।
अस्ति ह्यधस्तादिह किञ्चनैत
    दधिष्ठितं यत्र सता नु भाव्यम् ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः  उहाँले सोच्नुभयो— "यस कमलमा बस्ने म को हुँ? यो कमल यस अथाह जलमा कहाँबाट आयो? पक्कै पनि यसको तल कुनै ठोस आधार हुनुपर्छ" ।।१८।।
स इत्थमुद्वीक्ष्य तदब्जनाल
    नाडीभिरन्तर्जलमाविवेश ।
नार्वाग्गतस्तत्खरनालनाल
    नाभिं विचिन्वंस्तदविन्दताजः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः  आधार खोज्न ब्रह्माजी कमलको डाँठको प्वालबाट जलभित्र पस्नुभयो। तर धेरै समयसम्म खोज्दा पनि उहाँले त्यसको फेद (नाभि) फेला पार्न सक्नुभएन ।।१९।।
 
तमस्यपारे विदुरात्मसर्गं
    विचिन्वतोऽभूत्सुमहांस्त्रिणेभिः ।
यो देहभाजां भयमीरयाणः
    परिक्षिणोत्यायुरजस्य हेतिः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः  हे विदुर! त्यस अपार अन्धकारमा आफ्नो उत्पत्तिको कारण खोज्दा-खोज्दै ब्रह्माजीको धेरै समय बित्यो। भगवान्‌को 'काल' चक्रले उहाँको आयु व्यतीत गराइदियो ।।२०।।
 
ततो निवृत्तोऽप्रतिलब्धकामः
    स्वधिष्ण्यमासाद्य पुनः स देवः ।
शनैर्जितश्वासनिवृत्तचित्तौ
    न्यषीददारूढसमाधियोगः ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः  सफलता नपाएपछि ब्रह्माजी पुनः कमलमै फर्कनुभयो। उहाँले श्वास र मनलाई नियन्त्रण गरी एकाग्र भएर समाधि (ध्यान) मा बस्ने निश्चय गर्नुभयो ।।२१।।
 
कालेन सोऽजः पुरुषायुषाभि
    प्रवृत्तयोगेन विरूढबोधः ।
स्वयं तदन्तर्हृदयेऽवभात
    मपश्यतापश्यत यन्न पूर्वम् ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः  लामो समयसम्म योग र ध्यान गरेपछि ब्रह्माजीको बुद्धि जागृत भयो र उहाँले आफ्नो हृदयभित्रै त्यो दिव्य रूप देख्नुभयो, जो पहिले बाहिर कतै देखिएको थिएन ।।२२।।
 
मृणालगौरायतशेषभोग
    पर्यङ्‌क एकं पुरुषं शयानम् ।
फणातपत्रायुतमूर्धरत्न
    द्युभिर्हतध्वान्तयुगान्ततोये ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः  उहाँले देख्नुभयो— शेषनागको सेतो शय्यामा एक दिव्य पुरुष शयन गरिरहनुभएको छ। शेषनागका हजारौँ फणाहरूमा रहेका रत्नको प्रकाशले प्रलयको अन्धकार हटेको थियो ।।२३।।
 
प्रेक्षां क्षिपन्तं हरितोपलाद्रेः
    सन्ध्याभ्रनीवेरुरुक्ममूर्ध्नः ।
रत्नोणदधारौषधिसौमनस्य
    वनस्रजो वेणुभुजाङ्‌घ्रिपाङ्घ्रेः ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः  उहाँको स्वरूप पहेँलो वस्त्र र रत्नका गहनाहरूले सुसज्जित भएर साँझको बादलले घेरिएको सुनौलो शिखर भएको पहाड जस्तै सुन्दर देखिन्थ्यो ।।२४।।
 
आयामतो विस्तरतः स्वमान
    देहेन लोकत्रयसङ्‌ग्रहेण ।
विचित्रदिव्याभरणांशुकानां
    कृतश्रियापाश्रितवेषदेहम् ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः  उहाँको शरीरको लम्बाइ र चौडाइले तीनै लोकलाई समेटेको थियो। उहाँ विचित्र दिव्य आभूषण र वस्त्रहरूले सुशोभित हुनुहुन्थ्यो ।।२५।।
 
पुंसां स्वकामाय विविक्तमार्गै‍
    रभ्यर्चतां कामदुघाङ्‌घ्रिपद्मम् ।
प्रदर्शयन्तं कृपया नखेन्दु
    मयूखभिन्नाङ्‌गुलिचारुपत्रम् ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः  भक्तहरूको कामना पूरा गर्ने उहाँका चरणकमलहरू अत्यन्त सुन्दर थिए। उहाँका नङहरूको कान्तिले औँलाहरू कमलका पत्रहरू जस्तै चमकिएका देखिन्थे ।।२६।।
 
मुखेन लोकार्तिहरस्मितेन
    परिस्फुरत्कुण्डलमण्डितेन ।
शोणायितेनाधरबिम्बभासा
    प्रत्यर्हयन्तं सुनसेन सुभ्र्वा ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः  उहाँको मुखमा संसारको दुःख हर्ने मन्द मुस्कान थियो। कानका कुण्डलहरू र राता ओठहरूको चमकले उहाँको मुहार अत्यन्त मनमोहक देखिन्थ्यो ।।२७।।
 
कदम्बकिञ्जल्कपिशङ्‌गवाससा
    स्वलङ्‌कृतं मेखलया नितम्बे ।
हारेण चानन्तधनेन वत्स
    श्रीवत्सवक्षःस्थलवल्लभेन ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः  हे वत्स! उहाँले कम्मरमा करधनी र शरीरमा पहेँलो वस्त्र लगाउनुभएको थियो। उहाँको छातीमा बहुमूल्य हार र श्रीवत्सको चिह्न सुशोभित थियो ।।२८।।
 
परार्ध्यकेयूरमणिप्रवेक
    पर्यस्तदोर्दण्डसहस्रशाखम् ।
अव्यक्तमूलं भुवनाङ्‌घ्रिपेन्द्र
    महीन्द्रभोगैरधिवीतवल्शम् ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः  उहाँका हजारौँ हातहरू कल्पवृक्षका हाँगाहरू जस्ता थिए। उहाँको स्वरूप एउटा यस्तो विशाल वृक्ष जस्तै थियो, जसको जरा (मूल) अव्यक्त छ र जसलाई शेषनागले घेरेको छ ।।२९।।
 
चराचरौको भगवन् महीध्रमहीन्द्र
    महीन्द्रबन्धुं सलिलोपगूढम् ।
किरीटसाहस्रहिरण्यशृङ्‌ग
    माविर्भवत्कौस्तुभरत्नरगर्भम् ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः  उहाँ सबै चराचर जीवका आश्रय हुनुहुन्थ्यो। हजारौँ मकुटहरू उहाँका सुनौला शिखर जस्ता थिए र हृदयमा कौस्तुभ मणि चम्किरहेको थियो ।।३०।।
निवीतमाम्नायमधुव्रतश्रिया
    स्वकीर्तिमय्या वनमालया हरिम् ।
सूर्येन्दुवाय्वग्न्यगमं त्रिधामभिः
    परिक्रमत्प्राधनिकैर्दुरासदम् ॥ ३१ ॥ 

नेपाली भावानुवादः  वेद रूपी भमराहरू उहाँको कीर्तिमयी वनमालाको वरिपरि घुमिरहेका थिए। उहाँको तेज यति प्रबल थियो कि सूर्य, चन्द्र, वायु र अग्नि पनि त्यहाँ पुग्न सक्दैनथे ।।३१।।
 
तर्ह्येव तन्नाभिसरःसरोज
    मात्मानमम्भः श्वसनं वियच्च ।
ददर्श देवो जगतो विधाता
    नातः परं लोकविसर्गदृष्टिः ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः  तब जगत्‌का विधाता ब्रह्माजीले उहाँको नाभिबाट निस्किएको कमल, आफूलाई, जल, वायु र आकाश सबै कुरा देख्नुभयो। उहाँले सृष्टिको रहस्य बुझ्नुभयो ।।३२।।
 
स कर्मबीजं रजसोपरक्तः
    प्रजाः सिसृक्षन्नियदेव दृष्ट्वाव ।
अस्तौद्विसर्गाभिमुखस्तमीड्य
    मव्यक्तवर्त्मन्यभिवेशितात्मा ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः  रजोगुणको प्रभावले प्रजा उत्पन्न गर्ने इच्छा राख्दै ब्रह्माजीले भगवान्‌को त्यो स्तुत्य स्वरूपको दर्शन गरेर एकाग्र मनले उहाँको स्तुति गर्न थाल्नुभयो ।।३३।।

इति श्रीमद्‌भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां तृतीयस्कन्धे अष्टमोऽध्यायः ।।८।।

 

🌸 •••••••••• 🌸

🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸

अध्याय सारांश

(यहाँ सारांश पेस्ट गर्नुहोस्)

दार्शनिक पक्ष

(यहाँ दार्शनिक पक्ष पेस्ट गर्नुहोस्)

ॐ अध्यात्म ज्ञान भण्डार ॐ

🏠 होममा जानुहोस् माथि जानुहोस् ↑