श्रीमद्भागवत महापुराण
षष्ठः स्कन्धः – त्रयोदशोऽध्यायः
वृत्रे हते त्रयो लोका विना शक्रेण भूरिद ।
सपाला ह्यभवन् सद्यो विज्वरा निर्वृतेन्द्रियाः ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ— हे भूरिद (परीक्षित)! यसरी वृत्रासुरको मृत्यु भएपछि इन्द्रबाहेक तीनै लोकका लोकपालहरू तुरुन्तै चिन्तारहित र सुखी भए ।। १ ।।
देवर्षिपितृभूतानि दैत्या देवानुगाः स्वयम् ।
प्रतिजग्मुः स्वधिष्ण्यानि ब्रह्मेशेन्द्रादयस्ततः ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः युद्ध समाप्त भएपछि देवर्षि, पितृगण, दैत्य र देवताका अनुचरहरू आ-आफ्ना धामतिर लागे। त्यसपछि ब्रह्मा र शिवजी पनि त्यहाँबाट बिदा भई आ-आफ्नो लोकमा जानुभयो ।। २ ।।
श्रीराजोवाच –
इन्द्रस्यानिर्वृतेर्हेतुं श्रोतुमिच्छामि भो मुने ।
येनासन् सुखिनो देवा हरेर्दुःखं कुतोऽभवत् ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः राजा परीक्षितले सोधे— हे मुने! म देवराज इन्द्रको अप्रसन्नताको कारण सुन्न चाहन्छु। जब वृत्रासुरको वधले सबै देवता खुसी भए भने इन्द्रलाई चाहिँ किन दुःख भयो? ।। ३ ।।
श्रीशुक उवाच –
वृत्रविक्रमसंविग्नाः सर्वे देवाः सहर्षिभिः ।
तद्वधायार्थयन् इन्द्रं नैच्छद् भीतो बृहद्वधात् ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजीले भन्नुभयो— हे परीक्षित! जब वृत्रासुरको पराक्रमले देवता र ऋषिहरू अत्यन्तै भयभीत भए, तब उनीहरूले इन्द्रलाई वृत्रको वधका लागि प्रार्थना गरे। तर ब्रह्महत्याको डरले इन्द्रले उनलाई मार्न चाहेका थिएनन् ।। ४ ।।
इन्द्र उवाच –
स्त्रीभूद्रुमजलैरेनो विश्वरूपवधोद्भवम् ।
विभक्तमनुगृह्णद्भिः वृत्रहत्यां क्व मार्ज्म्यहम् ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः इन्द्रले उनीहरूलाई भने— "देवता र ऋषिहरू! पहिले विश्वरूपको वध गर्दा लागेको ब्रह्महत्याको पापलाई स्त्री, पृथ्वी, जल र वृक्षले कृपा गरी बाँडेर लिएका थिए। तर अब पुनः वृत्रलाई मारौँ भने त्यसबाट लाग्ने ब्रह्महत्याको पाप म कहाँ गएर पखालूँ?" ।। ५ ।।
श्रीशुक उवाच –
ऋषयस्तदुपाकर्ण्य महेन्द्रं इदमब्रुवन् ।
याजयिष्याम भद्रं ते हयमेधेन मा स्म भैः ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः शुकदेवजीले भन्नुभयो— इन्द्रको कुरा सुनेर ऋषिहरूले उनलाई भने— "हे महेन्द्र! तिम्रो कल्याण होस्, तिमी नडराऊ। हामी अश्वमेध यज्ञ गराएर तिमीलाई सबै ब्रह्महत्याको पापबाट मुक्त गराइदिनेछौँ" ।। ६ ।।
हयमेधेन पुरुषं परमात्मानमीश्वरम् ।
इष्ट्वा नारायणं देवं मोक्ष्यसेऽपि जगद्वधात् ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः अश्वमेध यज्ञद्वारा सर्वशक्तिमान् परमात्मा नारायणको आराधना गर्नाले सम्पूर्ण जगत्कै वध गरेको पापबाट समेत मुक्ति पाइन्छ भने वृत्रासुर जस्तो आततायीको वधको त कुरै के भयो र? ।। ७ ।।
ब्रह्महा पितृहा गोघ्नो मातृहाऽऽचार्यहाघवान् ।
श्वादः पुल्कसको वापि शुद्ध्येरन्यस्य कीर्तनात् ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे देवराज! जसको नाम-सङ्कीर्तन मात्रले ब्राह्मण, पिता, गाई, माता र आचार्यको हत्या गर्ने महापापी एवं चण्डालहरू पनि शुद्ध हुन्छन्, ती भगवान्को शरणमा गएपछि तिम्रो पाप रहने कुरै भएन ।। ८ ।।
तमश्वमेधेन महामखेन
श्रद्धान्वितोऽस्माभिरनुष्ठितेन ।
हत्वापि सब्रह्मचराचरं त्वं
न लिप्यसे किं खलनिग्रहेण ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः हामीद्वारा अनुष्ठित हुने अश्वमेध महायज्ञमा तिमीले श्रद्धापूर्वक भगवान्को पूजन गर्दा चराचर जगत्कै वधको पापले पनि तिमीलाई छुने छैन भने एउटा दुष्टलाई दण्ड दिँदा लाग्ने पापको त के नै गणना छ र? ।। ९ ।।
श्रीशुक उवाच –
एवं सञ्चोदितो विप्रैः मरुत्वानहनद् रिपुम् ।
ब्रह्महत्या हते तस्मिन् आससाद वृषाकपिम् ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ— यसरी ब्राह्मणहरूको आश्वासन र प्रेरणा प्राप्त गरी इन्द्रले आफ्नो शत्रु वृत्रासुरको वध गरे। तर वृत्रको वध हुनेबित्तिकै इन्द्रलाई ब्रह्महत्याको पापले समात्यो ।। १० ।।
तयेन्द्रः स्मासहत् तापं निर्वृतिर्नामुमाविशत् ।
ह्रीमन्तं वाच्यतां प्राप्तं सुखयन्त्यपि नो गुणाः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसै कारणले इन्द्रले ठुलो मानसिक सन्ताप सहनुपर्यो। उनलाई कतै पनि शान्ति मिलेन। जब कुनै लज्जाशील र मर्यादित व्यक्तिमाथि कलङ्क लाग्दछ, तब उसका धैर्य आदि महान् गुणहरूले पनि उसलाई सुख दिन सक्दैनन् ।। ११ ।।
तां ददर्शानुधावन्तीं चाण्डालीमिव रूपिणीम् ।
जरया वेपमानाङ्गीं यक्ष्मग्रस्तामसृक्पटाम् ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः इन्द्रले देखे— ब्रह्महत्या साक्षात् चाण्डाल्नीको रूप धारण गरी उनको पछाडि दौडिरहेकी छे। उसको शरीर बुढ्यौली र क्षयरोगले कामिरहेको थियो र कपडा रगतले लतपतिएको थियो ।। १२ ।।
विकीर्य पलितान् केशान् तिष्ठ तिष्ठेति भाषिणीम् ।
मीनगन्ध्यसुगन्धेन कुर्वतीं मार्गदूषणम् ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः सेता कपाल छरपस्ट पारेर "पख! पख!" भन्दै उनी इन्द्रको पछि लागिरहेकी थिइन्। उनको सासबाट माछाको जस्तो दुर्गन्ध आइरहेको थियो, जसले गर्दा बाटो नै दूषित भइरहेको थियो ।। १३ ।।
नभो गतो दिशः सर्वाः सहस्राक्षो विशाम्पते ।
प्राग् उदीचीं दिशं तूर्णं प्रविष्टो नृप मानसम् ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! इन्द्र डरले आकाश र सबै दिशाहरूमा भाग्न थाले। कतै पनि शरण नपाएपछि उनी तुरुन्तै उत्तर-पूर्व (ईशान) दिशामा रहेको मानसरोवरभित्र पसे ।। १४ ।।
स आवसत्पुष्करनालतन्तून्
अलब्धभोगो यदिहाग्निदूतः ।
वर्षाणि साहस्रमलक्षितोऽन्तः
स चिन्तयन् ब्रह्मवधाद् विमोक्षम् ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ इन्द्र कमलको डाँठभित्रको मसिनो तन्तुमा एक हजार वर्षसम्म अदृश्य भएर बसे। उनी ब्रह्महत्याबाट मुक्त हुने उपायका बारेमा सोचिरहन्थे। त्यहाँ उनले कुनै पनि भोगविलास पाएनन् किनकि अग्निलाई मुख बनाएर देवताहरूले गर्ने भोजन जलभित्र सम्भव थिएन ।। १५ ।।
तावत्त्रिणाकं नहुषः शशास
विद्यातपोयोगबलानुभावः ।
स सम्पदैश्वर्यमदान्धबुद्धिः
नीतस्तिरश्चां गतिमिन्द्रपत्न्या ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः इन्द्र लुकेर बसेको समयमा स्वर्गमा राजा नहुषले आफ्नो विद्या, तपस्या र योगबलको प्रभावले शासन गरे। तर पछि उनी ऐश्वर्यको मदले अन्धो भई इन्द्रपत्नी शचीप्रति कुदृष्टि राख्न थालेकाले अगस्त्य आदि ऋषिहरूको श्रापबाट अजिंगर भएर पृथ्वीमा खसे ।। १६ ।।
ततो गतो ब्रह्मगिरोपहूत
ऋतम्भरध्याननिवारिताघः ।
पापस्तु दिग्देवतया हतौजान्
त नाभ्यभूदवितं विष्णुपत्न्या ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि ब्राह्मणहरूको आह्वानमा इन्द्र मानसरोवरबाट बाहिर आए। भगवान्को ध्यानका कारण उनको पाप क्षीण भइसकेको थियो। विष्णुकी शक्ति लक्ष्मीले रक्षा गरेकाले र ईशान दिशाका अधिपति रुद्रको तेजले गर्दा ब्रह्महत्याले उनलाई पुनः दबाउन सकेन ।। १७ ।।
तम ब्रह्मर्षयोऽभ्येत्य हयमेधेन भारत ।
यथावद् दीक्षयां चक्रुः पुरुषाराधनेन ह ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे भारत (परीक्षित)! इन्द्र पुनः स्वर्ग आएपछि ब्रह्मर्षिहरूले उनलाई परमपुरुष भगवान्को आराधनाका लागि अश्वमेध यज्ञको दीक्षा दिए ।। १८ ।।
अथेज्यमाने पुरुषे सर्वदेवमयात्मनि ।
अश्वमेधे महेन्द्रेण वितते ब्रह्मवादिभिः ॥ १९ ॥
स वै त्वाष्ट्रवधो भूयान् अपि पापचयो नृप ।
नीतस्तेनैव शून्याय नीहार इव भानुना ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः हे नृप! जब ब्रह्मवादी ऋषिहरूद्वारा अनुष्ठित अश्वमेध यज्ञमा इन्द्रले सर्वदेवमय भगवान् पुरुषोत्तमको आराधना गरे, तब सूर्योदयले कुहिरो नाश गरे झैँ वृत्रासुरको वधबाट उत्पन्न भएको ठुलो पापको समूह स्वतः नाश भएर गयो ।। १९-२० ।।
स वाजिमेधेन यथोदितेन
वितायमानेन मरीचिमिश्रैः ।
इष्ट्वाधियज्ञं पुरुषं पुराणं
इन्द्रो महानास विधूतपापः ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः मरीचि आदि मुनिहरूद्वारा विधिपूर्वक सम्पन्न गरिएको त्यस अश्वमेध यज्ञमा यज्ञपति सनातन पुरुषको आराधना गरेर इन्द्र सम्पूर्ण पापबाट मुक्त भए र पुनः आफ्नो वैभवमा प्रतिष्ठित भए ।। २१ ।।
इदं महाख्यानमशेषपाप्मनां
प्रक्षालनं तीर्थपदानुकीर्तनम् ।
भक्त्युच्छ्रयं भक्तजनानुवर्णनं
महेन्द्रमोक्षं विजयं मरुत्वतः ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः हे परीक्षित! इन्द्रको विजय, उनको पापबाट मुक्ति र महान् भक्त वृत्रासुरको यो आख्यान सम्पूर्ण पापलाई पखाल्ने पवित्र तीर्थ समान छ। यसले भक्तिको वृद्धि गर्दछ र भगवान्को महिमा गान गर्दछ ।। २२ ।।
पठेयुराख्यानमिदं सदा बुधाः
श्रृण्वन्त्यथो पर्वणि पर्वणीन्द्रियम् ।
धन्यं यशस्यं निखिलाघमोचनं
रिपुञ्जयं स्वस्त्ययनं तथायुषम् ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः बुद्धिमान् मानिसहरूले इन्द्रको यो आख्यान सधैँ पढ्नु र सुन्नु पर्दछ। विशेष गरी पर्वहरूमा यसको श्रवण गर्नाले धन, यश, आयु र आरोग्यको वृद्धि हुनुका साथै शत्रुमाथि विजय र सम्पूर्ण पापबाट मुक्ति मिल्दछ ।। २३ ।।
यस अध्यायको सारांश :
श्रीमद्भागवतको यस तेह्रौँ अध्यायमा वृत्रासुरको वधपछिको घटनाक्रम र इन्द्रको पाप मुक्तिको कथा वर्णन गरिएको छ। वृत्रासुर मारिएपछि तीनै लोकमा शान्ति छायो र देवताहरू खुसी भए। तर इन्द्रलाई भने ब्रह्महत्याको पापले गर्दा चैन भएन। परीक्षितले सबै देवता खुसी हुँदा इन्द्र किन दुःखी भए भनी सोधेपछि शुकदेवजीले यसको कारण बताउनुहुन्छ। वृत्रासुरको वधका लागि ऋषिहरूले इन्द्रलाई धेरै आग्रह गरेका थिए। इन्द्रलाई पहिले विश्वरूपको वध गर्दा पनि ब्रह्महत्या लागेको थियो। त्यस पापलाई स्त्री, पृथ्वी, जल र वृक्षले बाँडेर लिई इन्द्रलाई सहयोग गरेका थिए। तर फेरि अर्को ब्रह्महत्या हुने डरले इन्द्र सुरुमा वृत्रलाई मार्न तयार थिएनन्। ऋषिहरूले अश्वमेध यज्ञ गराएर पापमुक्त गराउने आश्वासन दिएपछि मात्र इन्द्र युद्धमा होमिएका थिए। वृत्रको वध हुनेबित्तिकै एक डरलाग्दी चाण्डाल्नीको रूपमा ब्रह्महत्या इन्द्रको पछि लागिन्। त्यो पाप यति भयानक थियो कि त्यसको गन्धले बाटो नै दूषित हुन्थ्यो। इन्द्र डरले सबैतिर भागे तर कतै पनि शरण पाएनन्। अन्ततः उनी मानसरोवरमा पुगे र कमलको डाँठभित्र लुकेर बसे। त्यहाँ उनले एक हजार वर्षसम्म निराहार बसेर भगवान्को ध्यान गरे। इन्द्र अनुपस्थित भएको समयमा स्वर्गको शासन राजा नहुषले सम्हाले। नहुषले आफ्नो शक्ति र ऐश्वर्यको घमण्डमा परी इन्द्रपत्नी शचीलाई अपमान गर्न खोजे। फलस्वरुप अगस्त्य ऋषिको श्रापले नहुष सर्प बनेर पृथ्वीमा खसे। इन्द्रले मानसरोवरमा गरेको तपस्या र लक्ष्मीको कृपाले उनको पाप क्षीण हुँदै गयो। ब्राह्मणहरूको आह्वानमा इन्द्र पुनः स्वर्गमा प्रकट भए। ऋषिहरूले इन्द्रलाई विधिपूर्वक अश्वमेध यज्ञको दीक्षा दिए। सो यज्ञमा भगवान् विष्णुको आराधना गरियो जसले सबै पाप नष्ट गर्दछ। भगवान्को नाम र कीर्तनको प्रभावले इन्द्रको ब्रह्महत्याको पाप पूर्ण रूपमा पखालियो। जसरी सूर्य उदाएपछि कुहिरो हराउँछ, त्यसरी नै इन्द्रको कलङ्क समाप्त भयो। उनी पुनः आफ्नो पूर्ववत् तेज र वैभवका साथ स्वर्गको सिंहासनमा विराजमान भए। यो कथाले ईश्वरको शरणमा जाँदा ठुला-ठुला पापबाट पनि मुक्ति मिल्छ भन्ने देखाउँछ। यस अध्यायमा भक्त वृत्रासुरको मुक्तिको पनि स्मरण गरिएको छ। अन्तमा, यो आख्यान सुन्नाले आयु, धन र यश बढ्ने फलश्रुति दिइएको छ। यो अध्याय इन्द्रको विजय र धार्मिक निष्ठाको प्रतीक हो।
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष :
यस अध्यायले कर्म र त्यसको फलको अपरिहार्यतालाई दार्शनिक रूपमा प्रस्तुत गरेको छ। इन्द्र जस्तो शक्तिशाली देवतालाई पनि ब्रह्महत्याको पापले छाडेन, जसले 'कर्मफल' बाट कोही पनि मुक्त छैन भन्ने बुझाउँछ। ब्रह्महत्यालाई चाण्डाल्नीको रूपमा देखाउनुले पापको विद्रुपता र मानसिक सन्तापको गहिराइलाई दर्साउँछ। मानसरोवरको कमलनालमा इन्द्रको एक हजार वर्षको बसाइले 'प्रायश्चित' र 'तपस्या' को महत्त्व उजागर गर्छ। नहुषको पतनले ऐश्वर्य र मदले कसरी मानिसको विनाश गर्छ भन्ने ठुलो शिक्षा दिन्छ। 'अकिञ्चन' भावले गरिने ईश्वरको ध्यानले नै आन्तरिक शुद्धि सम्भव छ भन्ने यसको सन्देश हो। अश्वमेध यज्ञलाई 'सर्वपापप्रणाशक' भनिनुले आध्यात्मिक अनुष्ठानको शक्तिलाई सङ्केत गर्छ। भगवान् विष्णुको नाम सङ्कीर्तनले असम्भव मानिएका पापबाट पनि मुक्ति दिन्छ भन्ने शरणागति दर्शन यहाँ झल्कन्छ। लक्ष्मी (विष्णुपत्नी) को कृपाले रक्षा हुनुले दैवी अनुग्रहको शक्ति देखाउँछ। पापको नाश सूर्यले कुहिरो हटाए जस्तै हुनुले ज्ञान र भक्तिको अगाडि अन्धकार टिक्न सक्दैन भन्ने बुझाउँछ। अन्ततः, यो अध्यायले नैतिकता, प्रायश्चित र ईश्वर प्रतिको अटुट विश्वासको दार्शनिक जग खडा गरेको छ।
No comments:
Post a Comment