पञ्चमः स्कन्धः – दशमोऽध्यायः

श्रीमद्भागवत महापुराण

पञ्चमः स्कन्धः – दशमोऽध्यायः

---

श्रीशुक उवाच – अथ सिन्धुसौवीरपते रहूगणस्य व्रजत इक्षुमत्यास्तटे तत्कुलपतिना शिबिकावाह पुरुषान्वेषणसमये दैवेनोपसादितः स द्विजवर उपलब्ध एष पीवा युवा संहननाङ्गो गोखरवद्‌धुरं वोडुमलमिति पूर्वविष्टिगृहीतैः सह गृहीतः प्रसभमतदर्ह उवाह शिबिकां स महानुभावः ॥ १ ॥

नेपाली भावानुवादः शुकदेवजीले भन्नुभयो– हे राजन्! एक समय सिन्धुसौवीर देशका राजा रहूगण पालकीमा चढेर जाँदै थिए। उनी इक्षुमती नदीको किनारमा पुगेपछि पालकी बोक्ने कहारहरूको नाइकेलाई एकजना थप भरियाको आवश्यकता पर्‍यो। भरिया खोज्ने क्रममा दैवले संयोगवश उनै ब्राह्मण (जडभरत) लाई त्यहाँ पुर्‍याइदियो। उनलाई देखेर नाइकेले विचार गर्‍यो– "यो मानिस पुष्ट र जवान छ, शरीर पनि कसिलो छ। यसले गधाले जस्तै राम्ररी भारी बोक्न सक्छ।" यस्तो सोचेर उसले ती महात्मालाई अन्य भरियाहरूसँगै बलपूर्वक पक्रेर पालकी बोक्न लगायो। यद्यपि ती महानुभाव यस्तो कामका लागि योग्य थिएनन्, तैपनि उनी चुपचाप पालकी बोक्न तयार भए ।। १।।

यदा हि द्विजवरस्येषुमात्रावलोकानुगतेर्न समाहिता पुरुषगतिस्तदा विषमगतां स्वशिबिकां रहूगण उपधार्य पुरुषानधिवहत आह हे वोढारः वै साध्वतिक्रमत किमिति विषममुह्यते यानमिति ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः ती ब्राह्मण कुनै जीव मर्ने हुन् कि भन्ने डरले जमिनतिर (एक धनुषको दूरीमा) हेरेर मात्र पाइला चाल्दथे। यसले गर्दा अन्य भरियाहरूसँग उनको चाल मिलेन र पालकी बाङ्गो-टिङ्गो भई हल्लिन थाल्यो। पालकी हल्लिएको थाहा पाएपछि राजा रहूगणले भने– "ए भरिया हो! राम्ररी हिँड। यसरी पालकी तल-माथि गरेर किन हल्लाइरहेका छौ?" ।। २ ।।
 
अथ त ईश्वरवचः सोपालम्भमुपाकर्ण्योपायतुरीयाच्छङ्कितमनसस्तं विज्ञापयाम्बभूबुः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्ना मालिकको यस्तो तिरस्कारपूर्ण बोली सुनेर ती भरियाहरू डराए। कतै राजाले दण्ड दिने त होइनन् भन्ने सोचेर उनीहरूले राजालाई यसरी बिन्ती गरे ।। ३ ।।
 
न वयं नरदेव प्रमत्ता भवन्नियमानुपथाः साध्वेव वहामः अयमधुनैव नियुक्तोऽपि न द्रुतं व्रजति नानेन सह वोढुमु ह वयं पारयाम इति ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे महाराज! यो हाम्रो गल्ती होइन। हामीले हजुरको मर्यादा अनुसार ठिक तरिकाले नै पालकी बोकेका छौँ। तर यो नयाँ भरिया, जसलाई भर्खरै काममा लगाइएको छ, ऊ छिटो हिँड्दैन। हामी यसको चालसँग ताल मिलाउनै सक्दैनौँ" ।। ४ ।।
 
सांसर्गिको दोष एव नूनमेकस्यापि सर्वेषां सांसर्गिकाणां भवितुमर्हतीति निश्चित्य निशम्य कृपणवचोराजा रहूगणउपासितवृद्धोऽपि निसर्गेण बलात्कृत ईषदुत्थितमन्युरविस्पष्टब्रह्मतेजसं जातवेदसमिव रजसाऽऽवृतमतिराह ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः भरियाहरूको यस्तो दीन वचन सुनेर राजा रहूगणले विचार गरे– "संसर्गको दोष एकजनामा भए पनि त्यसले समूहलाई असर गर्छ।" राजाले ज्ञानीहरूको सेवा गरेका थिए, तापनि क्षत्रिय स्वभावका कारण उनको बुद्धिमा रजोगुण हाबी भयो। खरानीले ढाकिएको आगो जस्तै आफ्नो ब्रह्मतेज लुकाएर बसेका जडभरतलाई राजाले व्यङ्ग्य गर्दै यस प्रकार भने ।। ५ ।।
 
अहो कष्टं भातर्व्यक्तमुरुपरिश्रान्तो दीर्घमध्वानमेक एव ऊहिवान् सुचिरं नातिपीवा न सहननाङ्गो जरसा चोपद्रुतोभवान् सखे नो एवापर एते सङ्घट्टिन इति बहुविप्रलब्धोऽप्यविद्यया रचितद्रव्यगुणकर्माशयस्वचरमकलेवरेऽवस्तुनि संस्थानविशेषेऽहं ममेत्यनध्यारोपितमिथ्याप्रत्ययो ब्रह्मभूतस्तूष्णीं शिबिकां पूर्ववदुवाह ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः "ए भाइ! कस्तो कष्टको कुरा! तिमी पक्कै धेरै थाकेका हौला। यत्रो टाढाको बाटो एक्लैले भारी बोके झैँ गरेका छौ। तिमी न मोटो छौ, न बलियो शरीर नै छ, त्यसमाथि वृद्धावस्थाले पनि सताएको होला। तिम्रा यी साथीहरूले त तिमीलाई कत्ति पनि सहयोग गरेनछन्।" यसरी राजाले धेरै व्यङ्ग्य गर्दा पनि जडभरत चुपचाप पालकी बोकिरहे। उनमा 'म' र 'मेरो' भन्ने देहाभिमान पटक्कै थिएन, किनकि उनी ब्रह्मस्वरूपमा स्थिर थिए र यो शरीरलाई केवल अविद्याको कार्य मात्र ठान्दथे ।। ६ ।।
 
अथ पुनः स्वशिबिकायां विषमगतायां प्रकुपितउवाचरहूगणः किमिदमरे त्वं जीवन्मृतो मां कदर्थीकृत्य भर्तृशासनमतिचरसि प्रमत्तस्य च ते करोमि चिकित्सां दण्डपाणिरिव जनताया यथा प्रकृतिं स्वां भजिष्यस इति ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः तर पालकी फेरि हल्लियो। यसपटक राजा रहूगण रिसले आगो भए र भने– "ए मूर्ख! यो के हो? तँ जीवित छस् कि मरिसकिस्? किन म मालिकको आज्ञा उल्लङ्घन गर्दैछस्? तँ पक्कै पागल भएको हुनुपर्छ। जसरी यमराजले पापीलाई दण्ड दिन्छन्, त्यसै गरी म पनि तेरो उपचार गर्छु, अनि मात्र तेरो चेत खुल्नेछ" ।। ७ ।।
 
एवं बह्वबद्धमपि भाषमाणं नरदेवाभिमानं रजसा तमसानुविद्धेन मदेन तिरस्कृताशेषभगवत्प्रियनिकेतं पण्डितमानिनं स भगवान् ब्राह्मणो ब्रह्मभूतः सर्वभूतसुहृदात्मा योगेश्वरचर्यायां नातिव्युत्पन्नमतिं स्मयमान इव विगतस्मय इदमाह ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः राजाले यसरी अभिमानपूर्वक धेरै अपशब्द बोले। आफूलाई ठुलो विद्वान् सम्झने तर रज-तम गुणले अन्धो भएका राजाले भगवान्‌का प्यारा भक्त भरतको अपमान गरे। योगेश्वरहरूको स्वभाव नबुझेका राजाप्रति दया भाव राख्दै ती सर्वभूत-सुहृद ब्राह्मणले हाँस्दै यस प्रकार भने ।। ८ ।।
 
ब्राह्मणउवाच – त्वयोदितं व्यक्तमविप्रलब्धं भर्तुः स मे स्याद्यदि वीर भारः । गन्तुर्यदि स्यादधिगम्यमध्वा पीवेति राशौ न विदां प्रवादः ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः जडभरतले भन्नुभयो– "राजन्! तपाईंले जे भन्नुभयो, त्यो व्यवहारमा सत्य नै हो। यदि भारी बोक्ने कुनै वास्तविक वस्तु हुन्थ्यो भने म थाक्ने थिएँ। यदि हिँड्ने कुनै वास्तविक बाटो हुन्थ्यो भने मलाई दूरीको अनुभव हुन्थ्यो। तर मोटोपन वा थकान शरीरका धर्म हुन्, आत्माका होइनन्। ज्ञानीहरू यस्तो कुरा गर्दैनन्" ।। ९ ।।
 
स्थौल्यंकार्श्यं व्याधय आधयश्च क्षुतृड्भयं कलिरिच्छा जरा च । निद्रा रतिर्मन्युरहंमदः शुचो देहेन जातस्य हि मे न सन्ति ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः "मोटो, दुब्लो, रोग, भोक, प्यास, डर, कलह, इच्छा, बुढ्यौली, निद्रा, क्रोध र शोक– यी सबै शरीरसँग सम्बन्धित धर्म हुन्। मेरो वास्तविक स्वरूप (आत्मा) मा यिनको कत्ति पनि अस्तित्व छैन" ।। १० ।।
 
जीवन्मृतत्वं नियमेन राजन् आद्यन्तवद्यद्विकृतस्य दृष्टम् । स्वस्वाम्यभावो ध्रुव ईड्य यत्र तर्ह्युच्यतेऽसौविधिकृत्ययोगः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः "राजन्! तपाईंले जुन 'जीवित लास' को कुरा गर्नुभयो, त्यो त आदि र अन्त्य हुने सबै विकारयुक्त वस्तुहरूको साझा स्वभाव हो। जहाँ स्वामी र सेवकको भाव स्थिर हुन्छ, त्यहाँ मात्र आज्ञा र दण्डको अर्थ रहन्छ" ।। ११ ।।
 
विशेषबुद्धेर्विवरं मनाक् च पश्याम यन्न व्यवहारतोऽन्यत् । क ईश्वरस्तत्र किमीशितव्यं तथापि राजन् करवाम किं ते ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः "परमार्थ दृष्टिले हेर्दा को स्वामी र को सेवक? तपाईं राजा हुनु र म प्रजा हुनु केवल व्यवहार मात्र हो। यद्यपि तपाईंमा अझै स्वामित्वको अभिमान छ भने भन्नुहोस्, म तपाईंको के सेवा गरूँ?" ।। १२ ।।
 
उन्मत्तमत्तजडवक्त्यसंस्था गतस्य मे वीर चिकित्सितेन । अर्थः कियान् भवता शिक्षितेन स्तब्धप्रभत्तस्यचपिष्टपेषः ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे वीर! म त जड झैँ आफ्नै आत्म-स्थितिमा छु। म जस्तो पागललाई दण्ड दिएर तपाईंलाई के लाभ होला? यदि म वास्तवमै मूर्ख हुँ भने मलाई शिक्षा दिनु 'पिँधिसकेको पिठो फेरि पिँध्नु' जस्तै व्यर्थ हुनेछ" ।। १३ ।।
 
श्रीशुकउवाच – एतावदनुवादपरिभाषया प्रत्युदीर्य मुनिवर उपशमशील उपरतानात्म्यनिमित्त उपभोगेन कर्मारब्धं व्यपनयन् राजयानमपितथोवाह ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः शुकदेवजी भन्नुहुन्छ– परीक्षित! मुनिवर जडभरत यति भनेर मौन रहे। उनी परम शान्त थिए र आफ्नो प्रारब्ध कर्म भोगेर सिध्याउनका लागि फेरि पालकी बोकेर हिँड्न थाले ।। १४ ।।
 
स चापि पाण्डवेय सिन्धुसौवीरपतिस्तत्त्वजिज्ञासायां सम्यक् श्रद्धयाधिकृताधिकारस्तद् हृदयग्रन्थिमोचनं द्विजवच आश्रुत्य बहुयोगग्रन्थसम्मतं त्वरयावरुह्य शिरसा पादमूलमुपसृतः क्षमापयन् विगतनृपदेवस्मय उवाच ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः राजा रहूगण पनि तत्त्वज्ञानीका अधिकारी थिए। जब उनले ती ब्राह्मणबाट यस्तो गम्भीर र शास्त्रसम्मत ज्ञान सुने, उनको राजसी अहंकार तत्कालै नष्ट भयो। उनी पालकीबाट ओर्लिएर भरतको चरणमा शिर राख्दै क्षमा माग्न लागे ।। १५ ।।
 
कस्त्वं निगूढश्चरसि द्विजानां 

    बिभर्षि सूत्रं कतमोऽवधूतः । 

कस्यासि कुत्रत्य इहापि कस्मात् 

    क्षेमाय नश्चेदसि नोत शुक्लः ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे महात्मन्! तपाईं ब्राह्मणको वेशमा लुकेर हिँड्ने को हुनुहुन्छ? के तपाईं दत्तात्रेय जस्ता अवधूत हुनुहुन्छ? तपाईं कसको छोरा हो र यहाँ कसरी आइपुग्नुभयो? के तपाईं हाम्रो कल्याणका लागि आउनुभएका साक्षात् कपिलदेव त हुनुहुन्न?" ।। १६ ।।
 
नाहं विशङ्के सुरराजवज्रा 

    न्नत्र्यक्षशलान्न यमस्य दण्डात् । नाग्न्यर्कसोमानिलवित्तपास्त्रा 

    च्छङ्के भृशं ब्रह्मकुलावमानात् ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः "मलाई न इन्द्रको वज्रको डर छ, न महादेवको त्रिशूलको, न त यमराजको दण्डको। मलाई अग्नि, सूर्य र वायुका अस्त्रको पनि भय छैन, तर म ब्राह्मण कुलको अपमानबाट धेरै डराउँछु" ।। १७ ।।
 
तद् ब्रूह्यसङ्गो जडवन्निगूढ 

    विज्ञानवीर्यो विचरस्यपारः । 

वचांसि योगग्रथितानि साधो 

    नन क्षमन्तेमनसापि भेत्तुम् ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः "साधु महाशय! तपाईं आफ्नो शक्ति लुकाएर मूर्ख झैँ हिँडिरहनुभएको छ। तपाईंका योगयुक्त वाणीहरू यति गहिरा छन् कि मेरो सानो बुद्धिले तिनको मर्म बुझ्न सकेन" ।। १८ ।।
 
अहं च योगेश्वरमात्मतत्त्व 

    विदां मुनीनां परमं गुरुं वै । 

प्रष्टुं प्रवृत्तः किमिहारणं तत् 

    साक्षाद्धरिंज्ञानकलावतीर्णम् ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः "म त आत्मज्ञानीहरूका गुरु भगवान् कपिलसँग यो सोध्न जाँदै थिएँ कि यस संसारमा परम कल्याणको मार्ग कुन हो? तर मलाई लाग्छ, साक्षात् श्रीहरि नै तपाईंको रूपमा यहाँ प्रकट हुनुभएको छ" ।। १९ ।।
 
स वै भवाँल्लोकनिरीक्षणार्थ 

    मव्यक्तलिङ्गो विचरत्यपिस्वित् । 

योगेश्वराणां गतिमन्धबुद्धिः 

    कथं विचक्षीत गृहानुबन्धः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः "घर-व्यवहारमा फसेका हामी जस्ता विवेकहीन मानिसहरूले तपाईं जस्ता योगेश्वरहरूको गुप्त गतिलाई कसरी बुझ्न सक्छौँ र?" ।। २० ।।
 
दृष्टतः श्रमः कर्मत आत्मनो वै भर्तुर्गन्तुर्भवतश्चानुमन्ये । यथासतोदानयनाद्यभावात् सममूल इष्टो व्यवहारमार्गः ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः "तपाईंले भन्नुभयो कि आत्मालाई थकान हुँदैन। तर व्यवहारमा भारी बोक्दा र हिँड्दा श्रमको अनुभव हुन्छ नै। यदि घैँटो नै असत्य हो भने त्यसमा पानी भर्ने व्यवहार कसरी सम्भव हुन्थ्यो? मलाई त यो व्यवहार मार्ग पनि सत्य नै लाग्दछ" ।। २१ ।।
 
स्थाल्यग्नितापात्पयसोऽभिताप स्तत्तापतस्तण्डुलगर्भरन्धिः । देहेन्द्रियास्वाशयसन्निकर्षात् तत्संसृतिः पुरुषस्यानुरोधात् ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः "जसरी आगोको तापले भाँडो तात्छ, भाँडोले पानी तताउँछ र तातो पानीले चामल पकाउँछ, त्यसै गरी शरीर, इन्द्रिय र प्राणको निकटताका कारण आत्मालाई पनि सुख-दुःख र थकानको अनुभव हुन्छ नै होला नि?" ।। २२ ।।
 
शास्ताभिगोप्ता नृपतिः प्रजानां यः किङ्करो वै न पिनष्टि पिष्टम् । स्वधर्ममाराधनमच्युतस्य यदीहमानो विजहात्यघौघम् ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः "तपाईंले राजालाई दण्ड दिनु व्यर्थ भन्नुभयो। तर राजा त प्रजाको पालन गर्ने सेवक हो। आफ्नो धर्म पालन गर्दै दोषीलाई दण्ड दिनु भगवान्‌को पूजा नै हो। यसले त पापहरू पो नष्ट गर्छ त!" ।। २३ ।।
 
तन्मे भवान्नरदेवाभिमान मदेन तुच्छीकृतसत्तमस्य । कृषीष्ट मैत्रीदृशमार्तबन्धो यथा तरे सदवध्यानमंहः ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे दीनबन्धु! राजत्वको अभिमानले अन्धो भएर मैले तपाईं जस्ता परम साधुको अपमान गरेँ। मलाई यस्तो कृपा गर्नुहोस्, जसबाट म यो साधु-अपराधको पापबाट मुक्त हुन सकूँ" ।। २४ ।।
 
न विक्रिया विश्वसुहृत्सखस्य साम्येन वीताभिमतेस्तवापि । महद्विमानात् स्वकृताद्धि मादृङ् नङ्क्ष्यत्यदूरादपि शूलपाणिः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः "तपाईं त समदृष्टि भएका महान् पुरुष हुनुहुन्छ, तपाईंलाई मेरो अपमानले कुनै असर गर्दैन। तर महापुरुषको अपमान गर्ने म जस्तो व्यक्ति त साक्षात् महादेव जस्तै शक्तिशाली भए पनि छिट्टै नष्ट हुनेछ" ।। २५ ।।
 

इति श्रीमद्‌भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां 

पञ्चमस्कन्धे दशमोऽध्यायः ।। १० ।।

🌸 •••••••••• 🌸

🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸

अध्याय सारांश

श्रीमद्भागवतको दशौँ अध्यायमा राजर्षि भरत (जडभरत) र राजा रहूगणको जम्काभेट र उनीहरूबीचको संवादको मर्मस्पर्शी वर्णन छ। सिन्धुसौवीरका राजा रहूगण पालकीमा चढेर कपिल आश्रम जाँदै गर्दा एकजना भरिया कम हुन्छ। संयोगले त्यहाँ जडभरत भेटिन्छन् र उनलाई बलपूर्वक पालकी बोक्न लगाइन्छ। जडभरत अहिंसाको मार्गमा चल्ने हुनाले भुइँमा रहेका कमिला र अन्य जीव नमरुन् भनेर हेरेर हिँड्थे, जसले गर्दा पालकी हल्लिन थाल्यो। यसबाट क्रोधित भएर राजा रहूगणले उनलाई 'जीवित लास' भन्दै कठोर व्यङ्ग्य र दण्ड दिने धम्की दिए।

यति धेरै अपमान हुँदा पनि जडभरत शान्त रहे र उनले राजालाई परम सत्यको उपदेश दिए। उनले बुझाए कि शरीरका धर्महरू (मोटोपन, थकान, भोक) आत्माका होइनन् र स्वामी-सेवकको सम्बन्ध केवल सांसारिक भ्रम मात्र हो। जडभरतको यस्तो ब्रह्मज्ञानयुक्त वाणी सुनेर राजाको अहंकार तत्कालै समाप्त भयो। राजा पालकीबाट ओर्लिएर भरतको चरणमा परे र आफूले अन्जानमा गरेको साधु-अपराधको क्षमा मागे। राजाले जडभरतलाई साक्षात् कपिलदेव वा कुनै महान् अवधूतको रूपमा स्वीकार गर्दै आत्मा र शरीरको सम्बन्धबारे आफ्ना जिज्ञासाहरू राखे। यो कथाले अहंकारको विनाश र वास्तविक ज्ञानको महिमालाई सुन्दर ढङ्गले प्रस्तुत गरेको छ।

दार्शनिक पक्ष

यस अध्यायको मुख्य दार्शनिक पक्ष 'देहात्मबुद्धि' को खण्डन र 'आत्मज्ञान' को प्रतिपादन हो। जडभरतले राजालाई सिकाए कि आत्मा निर्विकार र निर्गुण छ; यसलाई शरीरले गर्ने कर्म वा भोगले स्पर्श गर्न सक्दैन। राजा रहूगणले दिएको 'भाँडो र चामल' को उदाहरण (अध्यास) लाई भरतले चिर्दै देखाए कि संसारी जीवहरूले कसरी शरीरको धर्मलाई आत्मामा आरोपित गर्छन्। दार्शनिक रूपमा, यहाँ 'विवेक' र 'वैराग्य' को उच्च अवस्था देखाइएको छ। एउटा राजा (शक्ति) र एउटा जड ब्राह्मण (ज्ञान) बीचको यो संवादले भौतिक ऐश्वर्य भन्दा आध्यात्मिक उचाइ कति ठुलो हुन्छ भन्ने पुष्टि गर्छ। साथै, 'साधु-अपराध' बाट बच्नुपर्ने र भक्ति मार्गमा अहंकार नै सबैभन्दा ठुलो बाधक भएको सन्देश यहाँ निहित छ।

ॐ अध्यात्म ज्ञान भण्डार ॐ

🏠 होममा जानुहोस् माथि जानुहोस् ↑