श्रीमद्भागवतमाहात्म्यम्
पंचमोऽध्यायः
सूत उवाच –
(अनुष्टुप्)
पितरि उपरते तेन जननी ताडिता भृशम् ।
क्व वित्तं तिष्ठति ब्रूहि हनिष्ये लत्तया न चेत् ॥ १ ॥
सूतजी भन्छन्–
हे शौनकजी! बाबु वनतिर गएपछि धुन्धुकारीले आफ्नी आमालाई पिट्दै भन्यो, धन कहाँ राखेकी छ्यौ भन नत्र भने लात्तीले हानिदिन्छु ।।१।।
तद्वाक्य संत्रासात् जनन्या पुत्रदुःखतः ।
कूपे पातः कृतो रात्रौ तेन सा निधनं गता ॥ २ ॥
छोराको यस्तो धम्कि र डरले दुःखी भएर धुन्धुलीले त्यसै राती कुवा हामफालेर प्राण त्याग गरी ।।२।।
गोकर्णः तीर्थयात्रार्थं निर्गतो योगसंस्थितः ।
न दुःखं न सुखं तस्य न वैरी नापि बान्धवः ॥ ३ ॥
यता योगनिष्ठ गोकण तिर्थ यात्राका लागि निस्के उनलाई यस घटनाले कुनै दुःख पनि थिएन सुख पनि थिएन किनकि उनका लागि कुनै सत्रु पनि थिएनन् र कुनै मित्रु पनि थिएनन् ।।३ ।
धुन्धुकारी गृहेऽतिष्ठत् पंचपण्यवधूवृतः ।
अत्युग्रकर्मकर्ता च तत् पोषणविमूढधीः ॥ ४ ॥
यता धुन्धुकारीले पाँचवटी वेश्यालाई घरमा ल्याएर राख्न थाल्यो । उनीहरूको लागि खानेकुरा जुटाउने कुराले उस्को बुध्दि भ्रष्ट भयो । र अनेक किसिमका खराव कामहरू गर्न लाग्यो ।। ४ ।।
एकदा कुलटास्तास्तु भूषणान्यभिलिप्सवः ।
तदर्थं निर्गतो गेहात् कामान्धो मृत्युमस्मरन् ॥ ५ ॥
एकदिन ती स्त्रीहरूले उ सित धेरै गहनाहरू मागे । धुन्धुकारी कामको लागि अन्धो नै भैसकेको थियो । उसलाई मुत्युको पनि संझना भएन ।। ५ ।।
यतस्ततश्च संहृत्य वित्तं वेश्म पुनर्गतः ।
ताभ्योऽयच्छत् सुवस्त्राणि भूषणानि कियन्ति च ॥ ६ ॥
उनीहरूको इच्छा पुरा गर्नको लागि घरबाट निस्क्यो । उस्ले यता उति बाट धन चोरेर घरमा ल्यायो र विभिन्न किसिमका कपडा र गहनाहरू ल्याएर ती वेश्याहरूलाई दियो । ६।
बहुवित्तचयं दृष्ट्वा रात्रौ नार्यो व्यचारयन् ।
चौर्यं करोत्यसौ नित्यं अतो राजा ग्रहीष्यति ॥ ७ ॥
चोरी गरेर ल्याएको धेरै धन, सामानहरू देखेर रात्रीमा ती वेश्याहरूले सल्लाह गरे कि यसलाई कुनै दिन अवस्य राजाका सिपाहीहरूले पक्रनेछन ॥ ७ ॥
वित्तं हृत्वा पुनश्चैनं मारयिष्यति निश्चितम् ।
अतोऽर्थगुप्तये गूढं अस्माभिः किं न हन्यते ॥ ८ ॥
राजाले यी सबै सम्पत्तिहरू खोसेर यसलाई पनि अवस्यै मारिदिनेछन् भने धनको रक्षा गर्नको लागि गोप्यरूपले हामीले नै किन नमार्ने ।। ८ ।।
निहत्यैनं गृहीत्वार्थं यास्यामो यत्र कुत्रचित् ।
इति ता निश्चयं कृत्वा सुप्तं सम्बद्ध्य रश्मिभिः ॥ ९ ॥
यस्लाई मारेर सबै सामान लिएर कतै जानु पर्दछ । उनीहरूले यस्तो निश्चय गरेर सूतेको बेलामा धुन्धुकारीलाई डोरीले गलामा बाधेर मार्ने कोशिस गरे ।।९।।
पाशं कण्ठे निधायास्य तन्मृत्युं उपचक्रमुः ।
त्वरितं न ममारासौ चिन्तायुक्ताः तदाभवन् ॥ १० ॥
डोरीले गलामा बाध्दा पनि त्यति चाडै उ मरेन त्यसरी नमरे पछि उनीहरूलाई चिन्ता भयो। १०।।
तप्तांगारसमूहांश्च तन्मुखे हि विचिक्षिपुः ।
अग्निज्वालातिदुःखेन व्याकुलो निधनं गतः ॥ ११ ॥
अनि उनीहरूले बल्दो आगोको अगुल्टो लगेर उस्को मुखमा झोसिदिए । आगोको डाहले छटपट्टिएर धुन्धुकारी मर्यो ।। ११ ।।
तं देहं मुमुचुर्गर्ते प्रायः साहसिकाः स्त्रियः ।
न ज्ञातं तद्रहस्यं तु केनापीदं तथैव च ॥ १२ ॥
उनीहरले उस्को शरीरलाई खाल्डोमा लगेर गाडिदिए । प्राय स्त्रीहरू निष्ठुरी हुन्छन् भन्ने कुरा सत्य हो । उनीहरूको यसकुराको बारेमा कसैले पनि पत्तो पाउँनन ।। १२ ।।
लोकैः पृष्ट्वा वदन्ति स्म दूरं यातः प्रियो हि नः ।
आगमिष्यति वर्षेऽस्मिन् वित्तलोभविकर्षितः ॥ १३ ॥
कसैले सोध्योभने हाम्रो लोग्ने पैसा कमाउन बाहिर जानुभएको छ यसै वर्ष फर्कनु हुन्छ भन्दथे ।। १३ ।।
स्त्रीणां नैव तु विश्वासं दुष्टानां कारयेत् बुधः ।
विश्वासे यः स्थितो मूढः स दुःखैः परिभूयते ॥ १४ ॥
बुध्दिमान पुरुषले दुष्ट स्त्रीहरूको कहिले पनि विश्वास गर्न हुदैन । जो मुर्ख यसरी विश्वास गर्छन भने उनीहरूको गति पनि यस्तै दुःख हुन्छ ।। १४।।
सुधामयं वचो यासां कामिनां रसवर्धनम् ।
हृदयं क्षुरधाराभं प्रियः को नाम योषिताम् ॥ १५ ॥
उनीहरूको बोलि त यस्ता कामीहरूको हृदयमा रस संचार गर्ने खालका हुन्छन् । तर हृदय भने छुराको धार समान धारिलो हुन्छ । यस्ता स्त्रीहरूको लागि कोही पनि प्यारो हुदैन ।।१५।।
संहृत्य वित्तं ता याताः कुलटा बहुभर्तृकाः ।
धुम्धुकारी बभूवाथ महान् प्रेतः कुकर्मतः ॥ १६ ॥
यी कुलटाहरू धुन्धुकारीको सबै संपत्ति लिएर बेपत्ता भए । उनीहरूको यस्ता अरु कति पति थिए होलान् । त्यसपछि धुन्धुकारी आफनो कुकर्मको कारण ठुलो प्रेतरूप भयो ।। १६।।
वात्यारूपधरो नित्यं धावन् दशदिशोन्तरम् ।
शीतातप परिक्लिष्टो निराहारः पिपासितः ॥ १७ ॥
त्यो प्रेत हावारूपमा सधै दसै दिशा घुमिरहन्थ्यो । सित, घाम, भोक र प्यासले सताइएको हुँदा हे दैव१ हे दैव१ भनि कराई हिड्थ्यो ।। १७।।
न लेभे शरणं क्वापि हा दैवेति मुहुर्वदन् ।
कियत्कालेन गोकर्णो मृतं लोकादबुध्यत ॥ १८ ॥
उसलाई कतैबाट पनि सहायत मिलेन । कहिकाल बितेपछि गोकर्णले मानिसहरूबाट उस्को मृत्युको खबर पाए ।१८।
अनाथं तं विदित्वैव गयाश्राद्धं अचीकरत् ।
यस्मिन् तीर्थे तु संयाति तत्र श्राद्धं अवर्तयत् ॥ १९ ॥
गोकर्णले उसलाई अनाथ संझेर गयाजीमा श्राध्द गरिदिए र जुन जुन तीर्थमा जान्थे त्यहाँश्राध्द गरिदिन्थे ।।१९।।
एवं भ्रमन् स गोकर्णः स्वपुरं समुपेयिवान् ।
रात्रौ गृहांगणे स्वप्तुं आगतोऽलक्षितः परैः ॥ २० ॥
यसरी घुम्दैघुम्दै गोकर्ण आफ्नो शहरमा आइपुगे । रात्रीको विचमा अरुको आँखा छल्दै आफ्नो घरको आँगनमा सूतन भनि गए ।। २० ।।
तत्र सुप्तं स विज्ञाय धुन्धुकारी स्वबान्धवम् ।
निशीथे दर्शयामास महारौद्रतरं वपुः ॥ २१ ॥
त्यहाँ रात्रीको बिचमा आफ्नो भाईलाई सुतिरहेको देखेर धुन्धुकारीले आफ्नो ठुलो रूपधारण गरेर देखायो ।।२१।।
सकृन्मेषः सकृद्धस्ती सकृच्च महिषोऽभवत् ।
सकृदिन्द्र सकृच्चाग्निः पुनश्च पुरुषोऽभवत् ॥ २२ ॥
उस्ले कहिले भेडा, कहिले हात्ती, कहिले भैसी, कहिले इन्द्र र कहिले आगो र अन्त्यमा मानिसको रूपधारण गर्यो ।।२२।।
वैपरीत्यं इदं दृष्ट्वा गोकर्णो धैर्यसंयुतः ।
अयं दुर्गतिकं कोऽपि निश्चित्याथ तमब्रवीत् ॥ २३ ॥
यस्तो विपरित अवस्था देखेर गोकर्णले यो कुनै दुर्गतीमा परेको जीव होला भनि धैर्य पूर्वक सोध्नलागे ।। २३ ।।
गोकर्ण उवाच –
कस्त्वं उग्रतरो रात्रौ कुतो यातो दशां इमाम् ।
किंवा प्रेतः पिशाचो वा राक्षसोऽसीति शंस नः ॥ २४ ॥
गोकर्णले सोधे–
तिमी को हौ रु यो रात्रीको समयमा यस्तो रूप किन देखाईरहेकाछौ रु तिम्रो यस्तो दशा कसरी भयो रुतिमी भुत, प्रेत अथवा राक्षस के हौ रु सत्य बताउ ।। २४ ।।
सूत उवाच –
एवं पृष्टस्तदा तेन रुरोदोच्चैः पुनः पुनः ।
अशक्तो वचनोच्चारे संज्ञामात्रं चकार ह ॥ २५ ॥
सूतजीले भने –
गोकर्णले यस प्रकारसोधेपछि त्यो घरिघरि रुनलाग्यो । उसंग बोल्ने शक्ति पनि थिएन त्यसैले इशारा मात्र गर्यो ।।२५।।
ततोऽञ्जलौ जलं कृत्वा गोकर्णस्तमुदैरयत् ।
तत्सेकहतपापोऽसौ प्रवक्तुं उपचक्रमे ॥ २६ ॥
त्यसपछि गोकर्णले हातमा पानी लिएर मन्त्र उच्चरण गर्दै उसलाई छर्किदिए अनि उसको पापमा केहि कमि भयो अनि यस प्रकारभन्नलाग्यो ॥ २६ ॥
प्रेत उवाच –
अहं भ्राता त्वदीयोऽस्मि धुन्धुकारीरि नामतः ।
स्वकीयेनैव दोषेण ब्रह्मत्वं नाशितं मया ॥ २७ ॥
प्रेतले भन्यो –
म तिम्रो भाई हुँ । मेरो नाम धुन्धुकारी हो । मैले मेरै दुर्गतीले गर्दा आफ्नो ब्रम्हणत्व नास गरिदिए ॥ २७ ॥
कर्मणो नास्ति संख्या मे महाज्ञाने विवर्तिनः ।
लोकानां हिंसकः सोऽहं स्त्रीभिर्दुःखेन मारितः ॥ २८ ॥
मैले गरेका खराव कर्महरूको बारेमा गनेर नै साध्य छैन । मैले अज्ञानका कारण मानिसहरूलाई धेरै दुःख दिएं । अन्त्यमा कुलटा स्त्रीहरूले मलाई तड्पाईकन मारे ।।२८।।
अतः प्रेतत्वं आपन्नो दुर्दशां च वहाम्यहम् ।
वाताहारेण जीवामि दैवाधीनफलोदयात् ॥ २९ ॥
यहि कारणले गर्दा यो प्रेत योनी भएर दुर्दशा भोगिरहेको छु । अहिले मेरो कर्मको फल उदय भएको कारण बायु भोजन गरेर बाँचेका छु ।।२९।।
अहो बन्धो कृपासिन्धो भ्रातर्मामाशु मोचय ।
गोकर्णो वचनं श्रुत्वा तस्मै वाक्यं अथाब्रवीत् ॥ ३० ॥
भाई१ तिमी दयाको सागर हौं, अब जसरी भए पनि मलाई यो प्रत योनीबाट छटाउ । गोकर्णले धुन्धुकारीको सबैकुरा सुनेर भन्न लागे ।।३०।।
गोकर्ण उवाच –
त्वदर्थं तु गयापिण्डो मया दत्तो विधानतः ।
तत्कथं नैव मुक्तोऽसि ममाश्चर्यं इदं महत् ॥ ३१ ॥
गोकर्ण भन्छन्–
भाई१ मलाई तिम्रो यो कुराले धेरै आश्चर्य लागिरहेको छ कि मैले तिम्रा लागि गायाजीमा पिण्डदानादि कर्म गरिदिएं तैपनि तिमी यो प्रेतयोनी बाट किन मुक्त भएनौ ? ।।३१।
गयाश्राद्धान्न मुक्तिश्चेत् उपायो नापरस्त्विह ।
किं विधेयं मया प्रेत तत्त्वं वद सविस्तरम् ॥ ३२ ॥
अब गया श्राध्दबाट पनि तिम्रो मुक्ति भएन भने अब यसको कुनै उपाय छैन । ठिक छ तिमीले नै बताउ अब मैले के गर्नु पर्यो ।।३२।
प्रेत उवाच –
गयाश्राद्धशतेनापि मुक्तिर्मे न भविष्यति ।
उपायं अपरं कंचित् त्वं विचारय साम्प्रतम् ॥ ३३ ॥
प्रेत भन्छ –
मुक्ति त सयौं गयाश्राध्द गर्दा पनि हुदैन अव तिमी नै यस्को बारेमा कुनै उपाय निकाल ।।३३।।
इति तद्वाक्यमाकर्ण्य गोकर्णो विस्मयं गतः ।
शतश्राद्धैर्न मुक्तिश्चेत् असाध्यं मोचनं तव ॥ ३४ ॥
प्रेतको यस्तो कुरा सुनेर गोकर्णलाई चिन्ता भयो अनि भन्नलागे यदि सयौं श्राध्द गर्दा पनि तिम्रो मुक्ति हुदैन भने अब तिम्रो मुक्ति असम्भव छ ।।३४।।
इदानीं तु निजं स्थानं आतिष्ठ प्रेत निर्भयः ।
त्वन्मुक्तिसाधकं किंचित् आचरिष्ये विचार्य च ॥ ३५ ॥
अहिले तिमी आफ्नो ठाँउमा जाउ म तिम्रो मुक्तिको बारेमा विचार गरेर उपाय निकाल्छु ।।३५।।
धुन्धुकारी निजस्थानं तेनादिष्टस्ततो गतः ।
गोकर्णश्चिन्तयामास तां रात्रिं न तदध्यगात् ॥ ३६ ॥
गोकर्णको आज्ञा पाएर धुन्धुकारी त्यहाँबाट आफ्नो ठाँउतिर गयो । यता गोकर्णले रातभरि सोचविचार गर्दा पनि कुनै उपाय निकाल्न सकेनन् ।।३६।।
प्रातस्तं आगतं दृष्ट्वा लोकाः प्रीत्याः समागताः ।
तत्सर्वं कथितं तेन यत् जातं च यथा निशि ॥ ३७ ॥
बिहान भएपछि मानिसहरूले गोकर्ण आएको थाहा पाएर उनलाई भेट्न भनि आए । अनि गोकर्णले रात्री समयमा जे भएको थियो त्यो सबैकुरा बताए ।। ३७ ।।
विद्वांसो योगनिष्ठाश्च ज्ञानिनो ब्रह्मवादिनः ।
तन्मुक्तिं नैव तेऽपश्यन् पश्यन्तः शास्त्रसंचयान् ॥ ३८ ॥
त्यहाँ उपस्थित भएका योगनिष्ठ, बिद्वान, ज्ञानी र वेदज्ञहरूले शास्त्र पल्टाएर हेरे त्यहाँपनि मुक्तिको उपाय देखेनन् ।।३८।।
ततः सर्वैः सूर्यवाक्यं तन्मुक्तौ स्थापितं परम् ।
गोकर्णः स्तम्भनं चक्रे सूर्यवेगस्य वै तदा ॥ ३९ ॥
त्यसपछि उनीहरू सबैले यो निश्चय गरेकी यस बारेमा श्रीसूर्यनारायणलाई सोध्नु पर्छ अनि वहाँले जे भन्नुहुन्छ त्यही गर्नुपर्दछ । त्यसपछि गोकर्णले आफ्नो तपोबलले सूर्यको गति रोके, अनि स्तुति गर्नलागे ।।३९।।
तुभ्यं नमो जगत् साक्षिन् ब्रूहि मे मुक्तिहेतुकम् ।
तत् श्रुत्वा दूरतः सूर्यः स्फुटमित्यभ्यभाषत ॥ ४० ॥
भगवन्१ तपार्ई संपूर्ण जगतको साक्षी हुनुहुन्छ म तपार्ईलाई नमस्कार गर्दछु । तपार्ईले म माथि कृपा गरेर धुन्धुकारीको मुक्तिको उपाय बारे बताईदिनुहोस् ॥ ४० ॥
श्रीमद्भागवतान् मुक्तिः सप्ताहं वाचनं कुरु ।
इति सूर्यवचः सर्वैः धर्मरूपं तु विश्रुतम् ॥ ४१ ॥
श्रीमद्भागवतबाट नै मुक्ति मिल्छ । यसैले तिमीले उसलाई भागवत सुनाउ । सूर्यको यस्तो धर्ममय कुरा त्यहाँ भएका सबैले सुने ।।४१।।
🌸 श्रीमद्भागवत: तत्व-निर्णय तथा सार 🌸
१. कथा सार:
धुन्धुकारीले आफ्ना पितालाई दुःख दियो र अन्त्यमा पाँच वेश्याहरूले उसको धन लोभमा हत्या गरे। कुकर्मका कारण उनी भयानक 'प्रेत' बन्यो। गोकर्णजीले थाहा पाएर गयामा श्राद्ध गर्नुभयो, तर पनि धुन्धुकारीको मुक्ति भएन। अन्तमा सूर्यदेवको आज्ञा अनुसार गोकर्णजीले धुन्धुकारीको मुक्तिका लागि भागवत सप्ताह लगाउनुभयो। प्रेत बनेको धुन्धुकारी सात गाँठो भएको बाँसभित्र लुकेर कथा सुन्न थाल्यो। हरेक दिन कथा सुन्दा बाँसको एक-एक गाँठो फुट्दै गयो र सातौं दिनमा धुन्धुकारी प्रेत योनीबाट मुक्त भएर दिव्य रूप धारी भई वैकुण्ठ गयो।
२. तत्व निर्णय:
यस अध्यायले 'गया श्राद्ध' भन्दा पनि भागवत कथाको महिमा ठूलो रहेको निर्णय गर्छ। श्राद्धले पितृलाई तृप्ति दिन्छ तर 'प्रेतत्व' जस्तो घोर अवस्थाबाट मुक्त गर्न र 'भगवद-धाम' पुर्याउन केवल भागवतको 'श्रवण' र 'मनन' मात्र समर्थ छ। "श्रवणस्य विभेदेन फलभेदोऽत्र संस्थितः" अर्थात् कथा सबैले सुने पनि जसले मनन र एकाग्रताका साथ सुन्छ, उसले पूर्ण फल पाउँछ ।
३. दार्शनिक पक्ष:
'सप्त-ग्रन्थि' (सात गाँठो) को दार्शनिक अर्थ छ। हाम्रो शरीरमा भएका सातवटा अविद्याका गाँठो (काम, क्रोध, लोभ, मोह, मद, मत्सर र अहंकार) लाई भागवतको सात दिनको कथाले क्रमशः भेदन गर्छ। जब यी गाँठोहरू फुट्छन्, तब मात्र जीवको अज्ञान नष्ट भई परमात्माको दर्शन सम्भव हुन्छ ।
तपाईंलाई यो अध्याय कस्तो लाग्यो? कृपया तलको बटनमा क्लिक गरी आफ्नो अमूल्य सुझाव दिनुहोला।
यहाँ क्लिक गरी सुझाव दिनुहोस्
No comments:
Post a Comment