श्रीमद्भागवतमाहात्म्यम्
पंचमोऽध्यायः
सूत उवाच -
पितरि उपरते तेन जननी ताडिता भृशम् ।
क्व वित्तं तिष्ठति ब्रूहि हनिष्ये लत्तया न चेत् ॥ १ ॥
सूतजी भन्नुहुन्छ– पिता (आत्मदेव) को मृत्यु भएपछि धुन्धुकारीले आफ्नी आमालाई धेरै कुटपिट गर्यो र भन्यो– "धन कहाँ छ बताऊ, नत्र लात्तीले हानेर मार्छु" ।। १ ।।
पितरि उपरते तेन जननी ताडिता भृशम् ।
क्व वित्तं तिष्ठति ब्रूहि हनिष्ये लत्तया न चेत् ॥ १ ॥
सूतजी भन्नुहुन्छ– पिता (आत्मदेव) को मृत्यु भएपछि धुन्धुकारीले आफ्नी आमालाई धेरै कुटपिट गर्यो र भन्यो– "धन कहाँ छ बताऊ, नत्र लात्तीले हानेर मार्छु" ।। १ ।।
इति तद्वाक्य संत्रासात् जनन्या पुत्रदुःखतः ।
कूपे पातः कृतो रात्रौ तेन सा निधनं गता ॥ २ ॥ छोराको यस्तो कठोर वचन र व्यवहारले डराएर एवं पुत्रको आचरणबाट दुःखी भएकी आमाले राति इनारमा हामफालेर देहत्याग गरिन् ।। २ ।।
गोकर्णः तीर्थयात्रार्थं निर्गतो योगसंस्थितः ।
न दुःखं न सुखं तस्य न वैरी नापि बान्धवः ॥ ३ ॥
गोकर्णजी भने पहिले नै तीर्थयात्रामा निस्कनुभएको थियो। उहाँ योग र आत्मज्ञानमा स्थित हुनुहुन्थ्यो, त्यसैले उहाँलाई न सुख थियो न दुःख, न कोही शत्रु थियो न कोही मित्र ।। ३ ।।
धुन्धुकारी गृहेऽतिष्ठत् पंचपण्यवधूवृतः ।
अत्युग्रकर्मकर्ता च तत् पोषणविमूढधीः ॥ ४ ॥ धुन्धुकारी भने पाँचजना वेश्याहरूसँग घरमै बसिरह्यो। उनीहरूको इच्छा पूरा गर्नका लागि उसले अत्यन्त क्रूर पापकर्महरू गर्न थाल्यो ।। ४ ।।
एकदा कुलटास्तास्तु भूषणान्यभिलिप्सवः ।
तदर्थं निर्गतो गेहात् कामान्धो मृत्युमस्मरन् ॥ ५ ॥
एक पटक ती वेश्याहरूले गहनाको इच्छा गरे। उनीहरूलाई खुसी पार्न कामान्ध भएको धुन्धुकारी मृत्युलाई समेत बिर्सेर धन जुटाउन घरबाट निस्कियो ।। ५ ।।
यतस्ततश्च संहृत्य वित्तं वेश्म पुनर्गतः ।
ताभ्योऽयच्छत् सुवस्त्राणि भूषणानि कियन्ति च ॥ ६ ॥
जताततै चोरी र अन्याय गरेर उसले धेरै धन जम्मा गरी घर फर्कियो र ती स्त्रीहरूलाई राम्रा वस्त्र र गहनाहरू दियो ।। ६ ।।
बहुवित्तचयं दृष्ट्वा रात्रौ नार्यो व्यचारयन् ।
चौर्यं करोत्यसौ नित्यं अतो राजा ग्रहीष्यति ॥ ७ ॥
उसले ल्याएको धेरै धन देखेर राति ती स्त्रीहरूले आपसमा विचार गरे– "यसले सधैँ चोरी गर्छ, त्यसैले कुनै दिन राजाले यसलाई पक्रनेछन्" ।। ७ ।।
वित्तं हृत्वा पुनश्चैनं मारयिष्यति निश्चितम् ।
अतोऽर्थगुप्तये गूढं अस्माभिः किं न हन्यते ॥ ८ ॥
"राजाले यसको धन पनि खोस्नेछन् र यसलाई निश्चित रूपमा मार्नेछन्। त्यसैले धन जोगाउन हामी आफैँले यसलाई सुटुक्क किन नमार्ने?" ।। ८ ।।
"राजाले यसको धन पनि खोस्नेछन् र यसलाई निश्चित रूपमा मार्नेछन्। त्यसैले धन जोगाउन हामी आफैँले यसलाई सुटुक्क किन नमार्ने?" ।। ८ ।।
निहत्यैनं गृहीत्वार्थं यास्यामो यत्र कुत्रचित् ।
इति ता निश्चयं कृत्वा सुप्तं सम्बद्ध्य रश्मिभिः ॥ ९ ॥
"यसलाई मारेर धन लिई हामी जहाँसुकै जाउँला।" यस्तो निश्चय गरी उनीहरूले सुतिरहेको धुन्धुकारीलाई डोरीले बाँधे ।। ९ ।।
पाशं कण्ठे निधायास्य तन्मृत्युं उपचक्रमुः ।
त्वरितं न ममारासौ चिन्तायुक्ताः तदाभवन् ॥ १० ॥
उसको घाँटीमा पासो लगाएर मार्ने प्रयास गरे, तर उ तुरुन्तै मरेन। तब ती स्त्रीहरू चिन्तित भए ।। १० ।।
तप्तांगारसमूहांश्च तन्मुखे हि विचिक्षिपुः ।
अग्निज्वालातिदुःखेन व्याकुलो निधनं गतः ॥ ११ ॥
त्यसपछि उनीहरूले बलिरहेको आगोको भुङ्ग्रो (कोइला) उसको मुखमा हालिदिए। आगोको जलन र पीडाले व्याकुल हुँदै धुन्धुकारीको मृत्यु भयो ।। ११ ।।
तं देहं मुमुचुर्गर्ते प्रायः साहसिकाः स्त्रियः ।
न ज्ञातं तद्रहस्यं तु केनापीदं तथैव च ॥ १२ ॥
ती पापी स्त्रीहरूले उसको शवलाई खाल्डोमा पुरे। यो रहस्य कसैले पनि थाहा पाउन सकेन ।। १२ ।।
लोकैः पृष्ट्वा वदन्ति स्म दूरं यातः प्रियो हि नः ।
आगमिष्यति वर्षेऽस्मिन् वित्तलोभविकर्षितः ॥ १३ ॥
कसैले सोधेमा उनीहरू भन्थे– "हाम्रो प्रिय धुन्धुकारी धेरै टाढा गएको छ। धन कमाउने लोभले गर्दा उ यसै वर्ष फर्कनेछ" ।। १३ ।।
स्त्रीणां नैव तु विश्वासं दुष्टानां कारयेत् बुधः ।
विश्वासे यः स्थितो मूढः स दुःखैः परिभूयते ॥ १४ ॥
बुद्धिमान् मानिसले कहिल्यै पनि दुष्ट स्त्रीहरूको विश्वास गर्नुहुँदैन। जसले त्यस्ताको विश्वास गर्छ, त्यो मूर्खले सधैँ दुःख भोग्नुपर्छ ।। १४ ।।
सुधामयं वचो यासां कामिनां रसवर्धनम् ।
हृदयं क्षुरधाराभं प्रियः को नाम योषिताम् ॥ १५ ॥
जसको बोली कामुक पुरुषका लागि अमृतसमान हुन्छ, तिनको हृदय भने छुराको धार जस्तै तीखो हुन्छ। ती स्त्रीहरूका लागि कोही पनि प्रिय हुँदैन ।। १५ ।।
संहृत्य वित्तं ता याताः कुलटा बहुभर्तृकाः ।
धुम्धुकारी बभूवाथ महान् प्रेतः कुकर्मतः ॥ १६ ॥
सबै धन लिएर ती वेश्याहरू भागे। धुन्धुकारी भने आफ्नो भयानक पापकर्मका कारण प्रेत योनिमा पुग्यो ।। १६ ।।
वात्यारूपधरो नित्यं धावन् दशदिशोन्तरम् ।
शीतातप परिक्लिष्टो निराहारः पिपासितः ॥ १७ ॥
उ हावाको रूप धारण गरेर दसै दिशामा भौँतारिन थाल्यो। जाडो, गर्मी, भोक र प्यासले छटपटाउँदै उ घुमिरह्यो ।। १७ ।।
न लेभे शरणं क्वापि हा दैवेति मुहुर्वदन् ।
कियत्कालेन गोकर्णो मृतं लोकादबुध्यत ॥ १८ ॥
उसले कतै पनि शरण पाएन। केही समयपछि गोकर्णजीले मानिसहरूबाट आफ्नो भाइ धुन्धुकारीको मृत्यु भएको खबर सुन्नुभयो ।। १८ ।।
अनाथं तं विदित्वैव गयाश्राद्धं अचीकरत् ।
यस्मिन् तीर्थे तु संयाति तत्र श्राद्धं अवर्तयत् ॥ १९ ॥
उसलाई अनाथ सम्झेर गोकर्णजीले गयामा गई उसको विधिपूर्वक श्राद्ध गर्नुभयो। उहाँ जुन-जुन तीर्थमा जानुहुन्थ्यो, त्यहाँ भाइको नाममा श्राद्ध गर्नुहुन्थ्यो ।। १९ ।।
एवं भ्रमन् स गोकर्णः स्वपुरं समुपेयिवान् ।
रात्रौ गृहांगणे स्वप्तुं आगतोऽलक्षितः परैः ॥ २० ॥
यसरी घुम्दै गोकर्णजी आफ्नो नगरमा आउनुभयो र राति घरको आँगनमा सुत्न लाग्नुभयो ।। २० ।।
तत्र सुप्तं स विज्ञाय धुन्धुकारी स्वबान्धवम् ।
निशीथे दर्शयामास महारौद्रतरं वपुः ॥ २१ ॥ आफ्नो दाजु सुतिरहेको देखेर धुन्धुकारी प्रेतले मध्यरातमा आफ्नो अत्यन्तै डरलाग्दो रूप देखायो ।। २१ ।।
सकृन्मेषः सकृद्धस्ती सकृच्च महिषोऽभवत् ।
सकृदिन्द्र सकृच्चाग्निः पुनश्च पुरुषोऽभवत् ॥ २२ ॥
उ कहिले भेडो, कहिले हात्ती, कहिले राँगो, कहिले इन्द्र र कहिले आगो जस्तो रूप बदल्थ्यो ।। २२ ।।
वैपरीत्यं इदं दृष्ट्वा गोकर्णो धैर्यसंयुतः ।
अयं दुर्गतिकं कोऽपि निश्चित्याथ तमब्रवीत् ॥ २३ ॥
यो विचित्र दृश्य देखेर गोकर्णजीले धैर्यका साथ यो कोही दुर्गतिको प्राणी हो भन्ने सम्झेर सोध्नुभयो ।। २३ ।।
गोकर्ण उवाच -
कस्त्वं उग्रतरो रात्रौ कुतो यातो दशां इमाम् ।
किंवा प्रेतः पिशाचो वा राक्षसोऽसीति शंस नः ॥ २४ ॥
गोकर्णजीले भन्नुभयो– "तिमी को हौ? रातिको समयमा किन यस्तो उग्र रूप देखाउँदै छौ? तिम्रो यस्तो गति कसरी भयो? तिमी प्रेत हौ कि पिशाच वा राक्षस? मलाई बताऊ" ।। २४ ।।
सूत उवाच - एवं पृष्टस्तदा तेन रुरोदोच्चैः पुनः पुनः ।
अशक्तो वचनोच्चारे संज्ञामात्रं चकार ह ॥ २५ ॥
सूतजी भन्नुहुन्छ– यसरी सोधिएपछि धुन्धुकारी ठुलो स्वरले रोयो। उ बोल्न नसक्ने भएकाले इशारा मात्र गरिरह्यो ।। २५ ।।
ततोऽञ्जलौ जलं कृत्वा गोकर्णस्तमुदैरयत् ।
तत्सेकहतपापोऽसौ प्रवक्तुं उपचक्रमे ॥ २६ ॥
तब गोकर्णजीले हातमा जल लिएर अभिमन्त्रित गरी उसमाथि छर्कनुभयो। त्यस जलको प्रभावले धुन्धुकारीको केही पाप नाश भयो र उ बोल्न थाल्यो ।। २६ ।।
प्रेत उवाच -
अहं भ्राता त्वदीयोऽस्मि धुन्धुकारीरि नामतः ।
स्वकीयेनैव दोषेण ब्रह्मत्वं नाशितं मया ॥ २७ ॥
प्रेतले भन्यो– "म तपाईँकै भाइ धुन्धुकारी हुँ। आफ्नै दोषका कारण मैले आफ्नो ब्राह्मणत्व र जीवन नाश गरेँ" ।। २७ ।।
कर्मणो नास्ति संख्या मे महाज्ञाने विवर्तिनः ।
लोकानां हिंसकः सोऽहं स्त्रीभिर्दुःखेन मारितः ॥ २८ ॥
"मैले गरेका पापकर्मको कुनै गन्ती छैन। म मानिसहरूलाई दुःख दिने हिंस्रक थिएँ र अन्तमा स्त्रीहरूद्वारा मारिएँ" ।। २८ ।।
अतः प्रेतत्वं आपन्नो दुर्दशां च वहाम्यहम् ।
वाताहारेण जीवामि दैवाधीनफलोदयात् ॥ २९ ॥
"त्यसैले म प्रेत भएर यो दुर्दशा भोग्दै छु र केवल हावा खाएर बाँचिरहेको छु" ।। २९ ।।
अहो बन्धो कृपासिन्धो भ्रातर्मामाशु मोचय ।
गोकर्णो वचनं श्रुत्वा तस्मै वाक्यं अथाब्रवीत् ॥ ३० ॥
"हे कृपाका सागर दाजु! मलाई यो कष्टबाट तुरुन्तै मुक्त गरिदिनुहोस्।" उसको कुरा सुनेर गोकर्णजीले भन्नुभयो ।। ३० ।।
गोकर्ण उवाच -
त्वदर्थं तु गयापिण्डो मया दत्तो विधानतः ।
तत्कथं नैव मुक्तोऽसि ममाश्चर्यं इदं महत् ॥ ३१ ॥
गोकर्णजीले भन्नुभयो– "मैले तिम्रो मुक्तिका लागि गयामा विधिपूर्वक पिण्डदान गरिसकेको छु। तैपनि तिमी किन मुक्त भएनौ? मलाई आश्चर्य लागेको छ" ।। ३१ ।।
गयाश्राद्धान्न मुक्तिश्चेत् उपायो नापरस्त्विह ।
किं विधेयं मया प्रेत तत्त्वं वद सविस्तरम् ॥ ३२ ॥ "
यदि गयाश्राद्धबाट पनि मुक्ति हुँदैन भने त अरू कुनै उपाय देखिँदैन। अब मैले के गर्नुपर्छ, सबै विस्तारमा बताऊ" ।। ३२ ।।
प्रेत उवाच - गयाश्राद्धशतेनापि मुक्तिर्मे न भविष्यति ।
उपायं अपरं कंचित् त्वं विचारय साम्प्रतम् ॥ ३३ ॥
प्रेतले भन्यो– "मेरो जस्तो पापका लागि त सयौँ गयाश्राद्ध गर्दा पनि मुक्ति हुँदैन। त्यसैले अब तपाईँले अरू नै कुनै विशेष उपाय विचार गर्नुहोस्" ।। ३३ ।।
इति तद्वाक्यमाकर्ण्य गोकर्णो विस्मयं गतः ।
शतश्राद्धैर्न मुक्तिश्चेत् असाध्यं मोचनं तव ॥ ३४ ॥ यो सुनेर गोकर्णजी छक्क पर्नुभयो र भन्नुभयो– "सयौँ श्राद्धले पनि मुक्ति नहुने भए त तिम्रो उद्धार असाध्य जस्तै भयो" ।। ३४ ।।
इदानीं तु निजं स्थानं आतिष्ठ प्रेत निर्भयः ।
त्वन्मुक्तिसाधकं किंचित् आचरिष्ये विचार्य च ॥ ३५ ॥
"अहिले तिमी निर्भय भएर बस। म विचार गरेर तिम्रो मुक्तिको कुनै उपाय गर्नेछु" ।। ३५ ।।
धुन्धुकारी निजस्थानं तेनादिष्टस्ततो गतः ।
गोकर्णश्चिन्तयामास तां रात्रिं न तदध्यगात् ॥ ३६ ॥
गोकर्णजीको आज्ञा पाएर धुन्धुकारी त्यहाँबाट गयो। गोकर्णजीले रातभरि विचार गर्नुभयो तर कुनै उपाय फेला परेन ।। ३६ ।।
प्रातस्तं आगतं दृष्ट्वा लोकाः प्रीत्याः समागताः ।
तत्सर्वं कथितं तेन यत् जातं च यथा निशि ॥ ३७ ॥
बिहान भएपछि मानिसहरू गोकर्णजीकहाँ आए। उहाँले राति घटेको सबै घटना उनीहरूलाई सुनाउनुभयो ।। ३७ ।।
विद्वांसो योगनिष्ठाश्च ज्ञानिनो ब्रह्मवादिनः ।
तन्मुक्तिं नैव तेऽपश्यन् पश्यन्तः शास्त्रसंचयान् ॥ ३८ ॥
विद्वान् र ज्ञानीहरूले धेरै शास्त्र पल्टाए, तर धुन्धुकारीको मुक्तिको कुनै निश्चित उपाय भेटेनन् ।। ३८ ।।
ततः सर्वैः सूर्यवाक्यं तन्मुक्तौ स्थापितं परम् ।
गोकर्णः स्तम्भनं चक्रे सूर्यवेगस्य वै तदा ॥ ३९ ॥
तब सबैले सूर्यदेवलाई सोध्ने निर्णय गरे। गोकर्णजीले आफ्नो तपोबलले सूर्यको गतिलाई रोक्नुभयो ।। ३९ ।।
तुभ्यं नमो जगत् साक्षिन् ब्रूहि मे मुक्तिहेतुकम् ।
तत् श्रुत्वा दूरतः सूर्यः स्फुटमित्यभ्यभाषत ॥ ४० ॥
"हे जगत्का साक्षी! मलाई मुक्तिको उपाय बताउनुहोस्।" तब सूर्यदेवले टाढैबाट स्पष्ट शब्दमा भन्नुभयो ।। ४० ।।
श्रीमद्भागवतान् मुक्तिः सप्ताहं वाचनं कुरु ।
इति सूर्यवचः सर्वैः धर्मरूपं तु विश्रुतम् ॥ ४१ ॥
"श्रीमद्भागवतको सात दिनको कथा (सप्ताह) वाचन गर, त्यसैबाट मुक्ति मिल्नेछ।" यो सूर्यको वाणी सबैले सुने ।। ४१ ।।
सर्वेऽब्रुवन् प्रयत्नेन कर्तव्यं सुकरं त्विदम् ।
गोकर्णो निश्चयं कृत्वा वाचनार्थं प्रवर्तितः ॥ ४२ ॥
सबैले भने– "यो त सजिलो र उत्तम उपाय हो।" तब गोकर्णजीले भागवत वाचन गर्ने निश्चय गर्नुभयो ।। ४२ ।।
तत्र संश्रवणार्थाय देशग्रामाज्जना ययुः ।
पङ्ग्वन्ध वृद्धमन्दाश्च तेऽपि पापक्षयाय वै ॥ ४३ ॥
कथा सुन्नका लागि विभिन्न ठाउँबाट मानिसहरू आए। लङ्गडा, अन्धा र वृद्धहरू पनि आफ्ना पाप नाश गर्न त्यहाँ जम्मा भए ।। ४३ ।।
समाजस्तु महाञ्जातो देवविस्मयकारकः ।
यदैवासनमास्थाय गोकर्णोऽकथयत्कथाम् ॥ ४४ ॥
देवताहरूलाई पनि आश्चर्य लाग्ने गरी ठुलो भिड जम्मा भयो। जब गोकर्णजीले आसनमा बसेर कथा सुरु गर्नुभयो ।। ४४ ।।
स प्रेतोऽपि तदाऽऽयातः स्थानं पश्यन् इतस्ततः ।
सप्तग्रन्थियुतं तत्र अपश्यत् कीचकमुछ्रितम् ॥ ४५ ॥
त्यो प्रेत पनि त्यहाँ आयो र बस्ने ठाउँ खोज्न थाल्यो। उसले त्यहाँ सातवटा गाँठा भएको एउटा बाँस देख्यो ।। ४५ ।।
तन्मूलच्छिद्रमाविश्य श्रवणार्थं स्थितौ ह्यसौ ।
वातरूपी स्थितिं कर्तुं अशक्तो वंशमाविशत् ॥ ४६ ॥
हावाको रूपमा रहेको धुन्धुकारी बस्न नमिल्ने भएकाले त्यही बाँसको प्वालभित्र छिरेर कथा सुन्न बस्यो ।। ४६ ।।
वैष्णवं ब्राह्मणं मुख्यं श्रोतारं परिकल्प्य सः ।
प्रथमस्कन्धतः स्पष्टं आख्यानं धेनुजोऽकरत् ॥ ४७ ॥
गोकर्णजीले एकजना मुख्य वैष्णव ब्राह्मणलाई श्रोता बनाएर प्रथम स्कन्धदेखि कथा सुरु गर्नुभयो ।। ४७ ।।
दिनान्ते रक्षिता गाथा तदा चित्रं बभूव ह ।
वंशैकग्रन्थिभेदोऽभूत् सशब्दं पश्यतां सताम् ॥ ४८ ॥
पहिलो दिनको कथा समाप्त हुँदा एउटा अनौठो घटना भयो। सबैले हेर्दाहेर्दै बाँसको एउटा गाँठो ठुलो आवाजका साथ फुट्यो ।। ४८ ।।
द्वितीयेऽह्नि तथा सायं द्वितीयग्रन्थिभेदनम् ।
तृतीयेऽह्नि तथा सायं तृतीयग्रन्थिभेदनम् ॥ ४९ ॥
त्यसै गरी दोस्रो दिनको साँझ दोस्रो र तेस्रो दिनको साँझ तेस्रो गाँठो फुट्यो ।। ४९ ।।
एवं सप्तदिनैश्चैव सप्तग्रन्थिविभेदनम् ।
कृत्वा स द्वादशस्कन्ध श्रवणात् प्रेततां जहौ ॥ ५० ॥
यसरी सात दिनमा बाँसका सातै वटा गाँठा फुटे र बाह्र स्कन्धको कथा सुनेपछि धुन्धुकारी प्रेत योनिबाट मुक्त भयो ।। ५० ।।
दिव्यरूपधरो जातः तुलसीदाममंडितः ।
पीतवासा घनश्यमो मुकुटी कुण्डलान्वितः ॥ ५१ ॥ उ दिव्य रूप धारण गरेको, तुलसीको माला लगाएको, पहेँलो वस्त्र पहिरिएको र मुकुट-कुण्डलले सुशोभित भयो ।। ५१ ।।
ननाम भ्रातरं सद्यो गोकर्णं इति चाब्रवीत् ।
त्वयाहं मोचितो बन्धो कृपया प्रेतकश्मलात् ॥ ५२ ॥
उसले तुरुन्तै दाजु गोकर्णजीलाई प्रणाम गर्यो र भन्यो– "हे दाजु! तपाईँले मलाई प्रेत योनिबाट मुक्त गर्नुभयो" ।। ५२ ।।
धन्या भागवती वार्ता प्रेतपीडाविनाशिनी ।
सप्ताहोऽपि तथा धन्यः कृष्णलोकफलप्रदः ॥ ५३ ॥
"प्रेतको पीडा नाश गर्ने श्रीमद्भागवतको यो कथा धन्य छ र कृष्णलोक प्रदान गर्ने यो सप्ताह पनि धन्य छ" ।। ५३ ।।
कम्पन्ते सर्वपापानि सप्ताहश्रवणे स्थिते ।
अस्माकं प्रलयं सद्यः कथा चेयं करिष्यति ॥ ५५ ॥
"सप्ताह श्रवण गर्नाले सबै पाप नष्ट हुन्छन् र यो कथाले हाम्रो पापरूपी प्रलयलाई तुरुन्तै समाप्त गरिदिन्छ" ।। ५४-५५ ।।
अस्मिन् वै भारते वर्षे सूरिभिः देवसंसदि ।
अकथाश्राविणां पुंसां निष्फलं जन्म कीर्तितम् ॥ ५६ ॥ यो भारतवर्षमा जसले भागवत कथा सुन्दैन, उसको जन्म निरर्थक छ भनी विद्वान्हरूले भनेका छन् ।। ५६ ।।
किं मोहतो रक्षितेन सुपुष्टेन बलीयसा ।
अध्रुवेण शरीरेण शुकशास्त्रकथां विना ॥ ५७ ॥
यो अनित्य शरीरलाई मात्र बलियो बनाएर के फाइदा, यदि भागवत कथा सुनिँदैन भने ।। ५७ ।।
अस्थिस्तम्भं स्नायुबद्धं मांसशोणितलेपितम् ।
चर्मावनद्धं दुर्गन्धं पात्रं मूत्रपुरीषयोः ॥ ५८ ॥
हड्डीको स्तम्भ भएको, नसाले बाँधिएको, मासु र रगतले लेपिएको यो शरीर केवल मलमूत्रको भाँडो हो ।। ५८ ।।
जराशोकविपाकार्तं रोगमन्दिरमातुरम् ।
दूष्पूरं दुर्धरं दुष्टं सदोषं क्षणभंगुरम् ॥ ५९ ॥
बुढ्यौली, शोक र रोगको घर यो शरीर क्षणभङ्गुर र दोषले भरिएको छ ।। ५९ ।।
कृमिविड् भस्म संज्ञान्तं शरीरं इति वर्णितम् ।
अस्थिरेण स्थिरं कर्म कुतोऽयं साधयेत् न हि ॥ ६० ॥
अन्तमा कीरा पर्ने वा खरानी हुने यो अस्थिर शरीरबाट मानिसले किन भगवान्को काम गर्दैन? ।। ६० ।।
कृमिविड् भस्म संज्ञान्तं शरीरं इति वर्णितम् ।
अस्थिरेण स्थिरं कर्म कुतोऽयं साधयेत् न हि ॥ ६० ॥
अन्तमा कीरा पर्ने वा खरानी हुने यो अस्थिर शरीरबाट मानिसले किन भगवान्को काम गर्दैन? ।। ६० ।।
यत्प्रातः संस्कृतं चान्नं सायं तच्च विनश्यति ।
तदीयरससम्पुष्टे काये का नाम नित्यता ॥ ६१ ॥
बिहान पकाएको अन्न बेलुका बिग्रिन्छ भने, त्यसैबाट बनेको यो शरीर कसरी स्थायी हुन सक्छ र? ।। ६१ ।।
सप्ताहश्रवणात् लोके प्राप्यते निकटे हरिः ।
अतो दोषनिवृत्त्यर्थं एतद् एव हि साधनम् ॥ ६२ ॥
सप्ताह श्रवण गर्नाले भगवान् प्राप्त हुनुहुन्छ। त्यसैले दोषहरू नाश गर्न यो नै उत्तम साधन हो ।। ६२ ।।
बुद्बुदा इव तोयेषु मशका इव जन्तुषु ।
जायन्ते मरणायैव कथाश्रवणवर्जिताः ॥ ६३ ॥
कथा नसुन्नेहरू पानीको फोका वा लामखुट्टे जस्तै मर्नका लागि मात्र जन्मिएका हुन् ।। ६३ ।।
जडस्य शुष्कवंशस्य यत्र ग्रन्थिविभेदनम् ।
चित्रं किमु तदा चित्त ग्रन्थिभेदः कथाश्रवात् ॥ ६४ ॥
जड बाँसको गाँठो त कथाले फुट्छ भने, मानिसको हृदयको गाँठो फुट्नुमा के आश्चर्य छ र? ।। ६४ ।।
भिद्यते हृदयग्रन्थिः छिद्यन्ते सर्वसंशयाः ।
क्षीयन्ते चास्य कर्माणि सप्ताहश्रवणे कृते ॥ ६५ ॥
सप्ताह श्रवणले हृदयको गाँठो खुल्छ, सबै शङ्का मेटिन्छन् र सबै पापकर्म नाश हुन्छन् ।। ६५ ।।
संसारकर्दमालेप प्रक्षालनपटीयसि ।
कथातीर्थे स्थिते चित्ते मुक्तिरेव बुधैः स्मृता ॥ ६६ ॥
संसारको हिलो पखाल्न समर्थ यस कथा रूपी तीर्थमा जसको चित्त अडिन्छ, उसको मुक्ति निश्चित छ ।। ६६ ।।
एवं ब्रुवति वै तस्मिन् विमानं आगमत् तदा ।
वैकुण्ठवासिभिर्युक्तं प्रस्फुरत् दीप्तिमण्डलम् ॥ ६७ ॥
धुन्धुकारीले यसो भन्दै गर्दा वैकुण्ठबाट एउटा दिव्य र प्रकाशमान विमान आयो ।। ६७ ।।
सर्वेषां पश्यतां भेजे विमानं धुन्धुलीसुतः ।
विमाने वैष्णवान् वीक्श्य गोकर्णो वाक्यमब्रवीत् ॥ ६८ ॥
सबैले हेर्दाहेर्दै धुन्धुकारी विमानमा चढ्यो। विमानका पार्षदहरूलाई देखेर गोकर्णजीले सोध्नुभयो ।। ६८ ।।
गोकर्ण उवाच -
अत्रैव बहवः सन्ति श्रोतारो मम निर्मलाः ।
आनीतानि विमानानि न तेषां युगपत्कुतः ॥ ६९ ॥ गोकर्णजीले भन्नुभयो– "यहाँ अरू धेरै पवित्र श्रोताहरू पनि हुनुहुन्छ। उनीहरूका लागि चाहिँ विमान किन नआएको?" ।। ६९ ।।
आनीतानि विमानानि न तेषां युगपत्कुतः ॥ ६९ ॥ गोकर्णजीले भन्नुभयो– "यहाँ अरू धेरै पवित्र श्रोताहरू पनि हुनुहुन्छ। उनीहरूका लागि चाहिँ विमान किन नआएको?" ।। ६९ ।।
श्रवणं समभागेन सर्वेषामिह दृश्यते ।
फलभेदः कुतो जातः प्रब्रुवन्तु हरिप्रियाः ॥ ७० ॥ "कथा त सबैले बराबर नै सुनेका हुन्। तर फलमा यो भिन्नता किन भयो?" ।। ७० ।।
हरिदासा ऊचुः -
श्रवणस्य विभेदेन फलभेदोऽत्र संस्थितः ।
श्रवणं तु कृतं सर्वैः न तथा मननं कृतम् ।
फलभेदोस्ततो जातो भजनादपि मानद ॥ ७१ ॥
पार्षदहरूले भने– "कथा सुन्ने र मनन गर्ने तरिकाको भिन्नताले फलमा भिन्नता भएको हो। सबैले सुने तर धुन्धुकारीले जस्तो मनन कसैले गरेनन्" ।। ७१ ।।
सप्तरात्रं उपोषैव प्रेतेन श्रवणं कृतम् ।
मननादि तथा तेन स्थिरचित्ते कृतं भृशम् ॥ ७२ ॥
"यस प्रेतले सात दिन निराहार बसेर एकाग्र चित्तले कथाको मनन गर्यो" ।। ७२ ।।
अदृढं च हतं ज्ञानं प्रमादेन हतं श्रुतम् ।
संदिग्धो हि हतो मंत्रो व्यग्रचित्तो हतो जपः ॥ ७३ ॥
"एकाग्रता विनाको ज्ञान र असावधानीपूर्वक सुनेको कथा निष्फल हुन्छ" ।। ७३ ।।
विश्वासो गुरुवाक्येषु स्वस्मिन् दीनत्वभावना ।
मनोदोषजयश्चैव कथायां निश्चला मतिः ॥ ७५ ॥
"गुरुको वाक्यमा विश्वास र कथामा स्थिर बुद्धि भएमा मात्र पूर्ण फल मिल्छ" ।। ७४-७५ ।।
गोकर्ण तव गोविन्दो गोलोकं दास्यति स्वयम् ।
एवमुक्त्वा ययुः सर्वे वैकुण्ठ हरिकीर्तनाः ॥ ७७ ॥
पार्षदहरूले भन्नुभयो– "हे गोकर्ण! तपाईँलाई त भगवान्ले आफैँ गोलोक लैजानुहुनेछ।" यति भन्दै उनीहरू धुन्धुकारीलाई लिएर वैकुण्ठ गए ।। ७७ ।।
श्रवणो मासि गोकर्णः कथां ऊचे तथा पुनः ।
सप्तरात्रवतीं भूयः श्रवणं तैः कृतं पुनः ॥ ७८ ॥
श्रावण महिनामा गोकर्णजीले फेरि सात दिनको कथा सुनाउनुभयो ।। ७८ ।।
कथासमाप्तौ यज्जातं श्रूयतां तच्च नारद ॥ ७९ ॥
विमानैः सह भक्तैश्च हरिराविर्बभूव ह ।
जयशब्दा नमःशब्दाः तत्रासन् बहवस्तदा ॥ ८० ॥
हे नारद! कथा समाप्त भएपछि भगवान् श्रीहरि आफैँ विमान र भक्तहरूसहित त्यहाँ प्रकट हुनुभयो ।। ७९-८० ।।
गोकर्णं तु समालिंग्य अकरोत् स्वसदृषं हरिः ।
श्रोतॄन् अन्यान् घनश्यामान् पीतकौशेयवाससः ॥ ८१-८२ ॥
भगवान्ले गोकर्णजीलाई अङ्गालो हालेर आफ्नो समान बनाउनुभयो र अरू श्रोताहरूलाई पनि दिव्य रूप दिनुभयो ।। ८१-८२ ।।
तद्ग्रामे ये स्थिता जीवा आश्वचाण्डालजातयः ।
विमाने स्थापितास्तेऽपि गोकर्णकृपया तदा ॥ ८३-८४ ॥
त्यस गाउँका सबै जीवहरूलाई गोकर्णजीको कृपाले विमानमा चढाएर गोलोक धाम पुर्याइयो ।। ८३-८४ ।।
अस्थिस्तम्भं स्नायुबद्धं मांसशोणितलेपितम् ।
चर्मावनद्धं दुर्गन्धं पात्रं मूत्रपुरीषयोः ॥ ८८ ॥
कठोर तपस्या वा योगबाट पनि त्यो गति मिल्दैन, जुन गति सप्ताह कथा श्रवणबाट मिल्छ ।। ८५-८८ ।।
आख्यानमेतत् परमं पवित्रं
श्रुतं सकृद्वै विदहेदघौघम् ।
श्राद्धे प्रयुक्तं पितृतृप्तिमावहेत्
नित्यं सुपाठाद अपुनर्भवं च ॥ ९० ॥
यो पवित्र कथा एक पटक सुन्नाले पनि पाप नाश हुन्छ। श्राद्धमा पाठ गर्दा पितृ तृप्त हुन्छन् र सधैँ पाठ गर्दा मानिस मुक्त हुन्छ ।। ८९-९० ।।
यो पवित्र कथा एक पटक सुन्नाले पनि पाप नाश हुन्छ। श्राद्धमा पाठ गर्दा पितृ तृप्त हुन्छन् र सधैँ पाठ गर्दा मानिस मुक्त हुन्छ ।। ८९-९० ।।
इति श्रीपद्मपुराणे उत्तरखण्डे श्रीमद्भागवतमाहात्म्ये
गोकर्णमोक्षवर्णनं नाम पंचमोऽध्यायः ।। ५ ।।
🌸 श्रीमद्भागवत: तत्व-निर्णय तथा सार 🌸
१. कथा सार:
धुन्धुकारीले आफ्ना पितालाई दुःख दियो र अन्त्यमा पाँच वेश्याहरूले उसको धन लोभमा हत्या गरे। कुकर्मका कारण उनी भयानक 'प्रेत' बन्यो। गोकर्णजीले थाहा पाएर गयामा श्राद्ध गर्नुभयो, तर पनि धुन्धुकारीको मुक्ति भएन। अन्तमा सूर्यदेवको आज्ञा अनुसार गोकर्णजीले धुन्धुकारीको मुक्तिका लागि भागवत सप्ताह लगाउनुभयो। प्रेत बनेको धुन्धुकारी सात गाँठो भएको बाँसभित्र लुकेर कथा सुन्न थाल्यो। हरेक दिन कथा सुन्दा बाँसको एक-एक गाँठो फुट्दै गयो र सातौं दिनमा धुन्धुकारी प्रेत योनीबाट मुक्त भएर दिव्य रूप धारी भई वैकुण्ठ गयो।
२. तत्व निर्णय:
यस अध्यायले 'गया श्राद्ध' भन्दा पनि भागवत कथाको महिमा ठूलो रहेको निर्णय गर्छ। श्राद्धले पितृलाई तृप्ति दिन्छ तर 'प्रेतत्व' जस्तो घोर अवस्थाबाट मुक्त गर्न र 'भगवद-धाम' पुर्याउन केवल भागवतको 'श्रवण' र 'मनन' मात्र समर्थ छ। "श्रवणस्य विभेदेन फलभेदोऽत्र संस्थितः" अर्थात् कथा सबैले सुने पनि जसले मनन र एकाग्रताका साथ सुन्छ, उसले पूर्ण फल पाउँछ ।
३. दार्शनिक पक्ष:
'सप्त-ग्रन्थि' (सात गाँठो) को दार्शनिक अर्थ छ। हाम्रो शरीरमा भएका सातवटा अविद्याका गाँठो (काम, क्रोध, लोभ, मोह, मद, मत्सर र अहंकार) लाई भागवतको सात दिनको कथाले क्रमशः भेदन गर्छ। जब यी गाँठोहरू फुट्छन्, तब मात्र जीवको अज्ञान नष्ट भई परमात्माको दर्शन सम्भव हुन्छ ।
No comments:
Post a Comment