श्रीमद्भागवत महापुराण
पञ्चमः स्कन्धः – द्वितीयोऽध्यायः
एवं पितरि सम्प्रवृत्ते तदनुशासने वर्तमान आग्नीध्रोजम्बूद्वीपौकसः प्रजा औरसवद्धर्मावेक्षमाण पर्यगोपायत् ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः शुकदेवजी भन्नुहुन्छ– पिता प्रियव्रत यस प्रकार तपस्यामा लागेपछि राजा आग्नीध्रले उहाँको आज्ञा पालन गर्दै जम्बूद्वीपका प्रजालाई आफ्ना औरस पुत्रलाई झैँ धर्मपूर्वक पालन गर्न थाल्नुभयो ।। १ ।।
नेपाली भावानुवादः एक पटक उहाँले पितृलोक प्राप्तिको कामनाले सुपुत्र प्राप्तिका लागि पूजाका सम्पूर्ण सामग्री जुटाएर अप्सराहरूको क्रीडास्थल मन्दराचल पर्वतको कन्दरामा जानुभयो। त्यहाँ उहाँले एकाग्र चित्त भई प्रजापतिहरूका पति ब्रह्माजीको आराधना गर्दै घोर तपस्या गर्न थाल्नुभयो ।। २ ।।
तदुपलभ्य भगवानादिपुरुषः सदसि गायन्तीं पूर्वचित्तिं नामाप्सरसमभियापयामास ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः आदिदेव भगवान् ब्रह्माजीले उहाँको अभिलाषा बुझेर आफ्नो सभाकी गायिका पूर्वचित्ति नामकी अप्सरालाई आग्नीध्रकहाँ पठाउनुभयो ।। ३ ।।
सा च तदाश्रमोपवनमतिरमणीयं विविधनिबिडविटपिविटपनिकरसंश्लिष्टपुरटलतारूढस्थलविहङ्गममिथुनैः प्रोच्यमानश्रुतिभिः प्रतिबोध्यमान सलिलकुक्कुटकारण्डवकलहंसादिभिर्विचित्रमुपकूजितामलजलाशयकमलाकरमुपबभ्राम ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः आग्नीध्रको आश्रममा एक अति रमणीय उपवन थियो। ती अप्सरा त्यहीँ घुम्न थालिन्। त्यस उपवनमा अनेक प्रकारका वृक्षका हाँगाहरूमा सुनौला लहराहरू फैलिएका थिए। त्यहाँ बसेका मयूर आदि स्थलचर पक्षीका जोडीहरू मधुर स्वरमा बोलिरहेका थिए। उनीहरूको ध्वनि सुनेर सचेत भएका जलकुक्कुट, कारण्डव एवं कलहंस आदि जलचरहरूले पनि मिठो शब्द निकाल्न थाले। यसले गर्दा त्यहाँको कमलवनले भरिएको निर्मल सरोवर आनन्दले गुन्जायमान देखिन्थ्यो ।। ४ ।।
नेपाली भावानुवादः पूर्वचित्तिले विलासपूर्ण चालले पाइला चाल्दा उनको पाउजेब (नूपुर) बाट 'खणखण' मधुर आवाज निस्कन थाल्यो। त्यो आवाज सुनेर राजकुमार आग्नीध्रले समाधिमा रहेका आफ्ना कमलको कोपिला समान सुन्दर आँखा बिस्तारै खोलेर हेर्नुभयो ।। ५ ।।
नेपाली भावानुवादः आग्नीध्रले आफूभन्दा केही पर ती अप्सरालाई देखे। उनी एउटा फूलबाट अर्को फूलको बासना लिँदै हिँडिरहेकी थिइन्। देवता र मनुष्यको मन लोभ्याउने उनको हाउभाउ, लज्जा, विनययुक्त दृष्टि र मधुर बोलीले पुरुषको हृदयमा कामदेव प्रवेश गर्ने द्वार खोलिदिन्थ्यो। उनी बोल्दा मुखबाट अमृत झरेको भान हुन्थ्यो र श्वासको सुगन्धले भ्रमरहरू उनलाई घेर्दथे। भ्रमरबाट बच्न उनी छिटोछिटो हिँड्दा उनको स्तनकलश, चुल्ठो र करधनी हल्लिएर शोभा बढाइरहेको थियो। यो दृश्य देखेर आग्नीध्र कामदेवको वशमा परे र मोहित भएर पागल झैँ यसरी भन्न थाले ।। ६ ।।
नेपाली भावानुवादः हे मुनिश्रेष्ठ! तिमी को हौ? यस पर्वतमा के गर्न आएकी हौ? के तिमी परमपुरुष भगवान्को कुनै माया त होइनौ? (उनका आँखीभौंलाई हेर्दै) हे सखे! तिमीले विना डोरीका यी दुईवटा धनुष किन धारण गरेका हौ? के यसको कुनै विशेष प्रयोजन छ, वा यस वनमा म जस्तो विषयरूपी मृगको शिकार गर्न चाहन्छौ? ।। ७ ।।
नेपाली भावानुवादः तिम्रा यी कटाक्षहरू बाण समान छन्। दुई नेत्र कमलको पत्र झैँ सुन्दर छन् र पखेटा नभए तापनि यी अत्यन्त तिखा देखिन्छन्। यस वनमा डुलेर तिमी कसलाई प्रहार गर्न चाहन्छौ? यहाँ तिम्रो सामना गर्ने कोही देखिँदैन। तिम्रो यो पराक्रम हामी जस्ता मन्दबुद्धिका लागि कल्याणकारी होस् ।। ८ ।।
नेपाली भावानुवादः हे भगवन्! तिम्रो चारैतिर जुन यी भमराहरू उडिरहेका छन्, ती त मानौँ निरन्तर रहस्ययुक्त सामवेदको गान गरेर भगवान्कै स्तुति गरिरहेका शिष्यहरू हुन्। ऋषिहरूले वेदका शाखाहरूको अनुसरण गरे झैँ यी सबैले तिम्रो चुल्ठोबाट झरेका फूलहरूको सुगन्ध सेवन गरिरहेका छन् ।। ९ ।।
नेपाली भावानुवादः हे ब्रह्मन्! तिम्रो चरणरूपी पिँजडामा रहेका पाउजेबहरू तित्राहरूको शब्द झैँ सुनिन्छन् तर तिनको रूप देखिँदैन। तिम्रो नितम्बमा यो कदम्बको फूल जस्तो पहेँलो कान्ति कहाँबाट आयो? यसको माथि बलिरहेको आगोको घेरो जस्तै यो करधनी के हो? तिम्रो तपस्वीले लगाउने वल्कल वस्त्र कहाँ छ? ।। १० ।।
नेपाली भावानुवादः हे द्विज! तिम्रा यी दुवै सुन्दर स्तनरूपी सिङमा के भरिएको छ? अवश्य पनि यसमा अमूल्य वस्तु हुनुपर्छ। त्यसैले त तिम्रो कम्मर पातलो भए पनि यसको बोझ उठाइरहेकी छौ। त्यहाँ मेरो दृष्टि अडिएको छ। हे सुभग! तिमीले यसमा रातो श्रीखण्ड (लेप) लगाएकी छौ, जसको सुगन्धले मेरो आश्रम नै बास्नादार भएको छ ।। ११ ।।
नेपाली भावानुवादः हे परम मित्र! मलाई आफ्नो निवासस्थान देखाइदेऊ, जहाँका मानिसहरूले आफ्नो वक्षस्थलमा यस्ता अद्भुत अवयव धारण गर्दछन् र मुखमा यस्तो सरस बोली र अधरामृत रूपी अनौठो वस्तु राख्दछन् ।। १२ ।।
नेपाली भावानुवादः प्रियवर! तिम्रो आहार के हो? जसले गर्दा तिम्रो मुखबाट हवन सामग्रीको जस्तो सुगन्ध आइरहेको छ। तिमी मलाई विष्णु भगवान्को कला जस्तै लाग्छौ। तिम्रो कानमा कहिल्यै आँखा नझिम्काउने मकर आकारका कुण्डल छन्। तिम्रो मुख सुन्दर सरोवर जस्तै छ, जहाँ चञ्चल नेत्रहरू माछा समान र दन्तपङ्क्ति हाँस समान छन् ।। १३ ।।
नेपाली भावानुवादः तिमीले आफ्नो करकमलले प्रहार गरी खेलिरहेको यो बल (पतङ्ग) यताउति उफ्रँदा मेरो मनमा पनि हलचल पैदा भएको छ। तिम्रो घुम्रेको जटा खुलेको छ, तर तिमीलाई थाहा छैन। अहो! यो वायु कस्तो चञ्चल छ, जसले बारम्बार तिम्रो वस्त्र उडाइदिइरहेको छ ।। १४ ।।
नेपाली भावानुवादः हे तपोधन! तपस्वीहरूको तपस्या भङ्ग गर्ने यस्तो अनुपम रूप तिमीले कुन तपस्याको प्रभावले पायौ? मित्र! अब केही समय मेरै साथमा रहेर तपस्या गर। कतै ब्रह्माजीले नै सृष्टि विस्तारका लागि मप्रति कृपा गर्नुभएको त होइन? ।। १५ ।।
नेपाली भावानुवादः तिमी ब्रह्माजीले दिएको उपहार हौ, अब म तिमीलाई छोड्न सक्दिनँ। मेरो मन र आँखा तिमीमै गाडिएका छन्। हे सुन्दरी! तिमी जता जान्छौ, मलाई पनि त्यतै लैजाऊ। म त तिम्रो सेवक हुँ। तिम्रा यी कल्याणमयी सखीहरू पनि तिम्रै साथमा रहून् ।। १६ ।।
नेपाली भावानुवादः वीरहरूमा अग्रणी आग्नीध्रको बुद्धि, शील, रूप, अवस्था र उदारताबाट आकर्षित भई ती अप्सराले जम्बूद्वीपका अधिपतिसँग करोडौँ वर्षसम्म पृथ्वी र स्वर्गका सुखहरू भोगिन् ।। १८ ।।
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि ती श्रेष्ठ राजा आग्नीध्रले पूर्वचित्तिको गर्भबाट नाभि, किम्पुरुष, हरिवर्ष, इलावृत, रम्यक, हिरण्मय, कुरु, भद्राश्व र केतुमाल नामका नौ छोराहरू उत्पन्न गराउनुभयो ।। १९ ।।
नेपाली भावानुवादः यसरी पूर्वचित्तिले प्रतिवर्ष एउटाका दरले नौ छोराहरू जन्माएर उनीहरूलाई राजभवनमै छोडी पुनः ब्रह्माजीको सेवामा फर्किइन् ।। २० ।।
आग्नीध्रसुतास्ते मातुरनुग्रहादौत्पत्तिकेनैव संहननबलोपेताः पित्रा विभक्ता आत्मतुल्यनामानि यथाभागं जम्बूद्वीपवर्षाणि बुभुजुः ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः आग्नीध्रका छोराहरू आमाको अनुग्रहले जन्मजात नै शक्तिशाली र सुदृढ शरीर भएका थिए। राजा आग्नीध्रले जम्बूद्वीपलाई नौ भागमा विभाजन गरी छोराहरूकै नाम अनुसार ती खण्डहरूको नाम राख्नुभयो र उनीहरूलाई राज्य सुम्पिनुभयो ।। २१ ।।
आग्नीध्रो राजाऽतृप्तः कामानामप्सरमेवानुदिनमधिमन्यमानस्तस्याः सलोकतां श्रुतिभिरवारुरुन्ध यत्र पितरो मादयन्ते ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः अप्सरासँग लामो समय भोग गर्दा पनि राजा आग्नीध्रको तृष्णा मेटिएन। उहाँले ती अप्सरालाई नै जीवनको लक्ष्य सम्झनुभयो। फलस्वरुप मृत्युपछि उहाँले पितृलोक प्राप्त गर्नुभयो, जहाँ ती अप्सरा थिइन् र पितृहरू आफ्ना पुण्य कर्मका कारण भोगमा मग्न हुन्थे ।। २२ ।।
नेपाली भावानुवादः पिता परलोक जानुभएपछि नाभि आदि नौ भाइहरूले मेरु पर्वतकी छोरीहरू मेरुदेवी, प्रतिरूपा, उग्रदंष्ट्री, लता, रम्या, श्यामा, नारी, भद्रा र देववीतिसँग विवाह गरे ।। २३ ।।
🌸 •••••••••• 🌸
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवत महापुराणको यो दोस्रो अध्यायमा महाराज प्रियव्रतका पुत्र आग्नीध्रको जीवन र उहाँको गृहस्थाश्रमको प्रसङ्ग वर्णन गरिएको छ। महाराज प्रियव्रत तपस्यामा लागेपछि उहाँका जेठा छोरा आग्नीध्रले जम्बूद्वीपको शासन सम्हाल्नुभयो। उहाँले आफ्ना प्रजालाई सन्तानलाई झैँ माया र न्यायपूर्वक धर्मको मार्गमा डोर्याउनुभयो। एक समय उहाँमा पुत्र प्राप्तिको अभिलाषा जाग्यो र उहाँ मन्दराचल पर्वतको फेदीमा ब्रह्माजीको घोर तपस्यामा लीन हुनुभयो। उहाँको तपस्याबाट प्रसन्न भई ब्रह्माजीले आग्नीध्रको इच्छा पूरा गर्न आफ्नो सभाकी श्रेष्ठ अप्सरा पूर्वचित्तिलाई त्यहाँ पठाउनुभयो।
जब पूर्वचित्ति त्यो आश्रमको उपवनमा पुगिन्, उनको सौन्दर्य र पाउजेबको मधुर झङ्कारले आग्नीध्रको समाधि भङ्ग भयो। उनलाई देख्नेबित्तिकै राजा मोहित हुनुभयो र उनीसँग रमाइला कुराहरू गर्न थाल्नुभयो। राजाले कामको वशमा परेर पूर्वचित्तिको अङ्ग-प्रत्यङ्गको प्रशंसा गर्दै उनलाई कुनै दैवी शक्ति वा ऋषिका रूपमा सम्बोधन गर्नुभयो। उहाँको मधुर र चातुर्यपूर्ण बोलीबाट प्रभावित भई पूर्वचित्तिले पनि उहाँलाई आफ्नो पतिका रूपमा स्वीकार गरिन्। उनीहरूले हजारौँ वर्षसम्म गृहस्थ जीवनका अनेकौँ सुख र ऐश्वर्यहरू भोग गरे।
पूर्वचित्तिको गर्भबाट आग्नीध्रका नौ छोराहरू जन्मिए, जसको नाम नाभि, किम्पुरुष, हरिवर्ष, इलावृत, रम्यक, हिरण्मय, कुरु, भद्राश्व र केतुमाल थियो। पछि राजा आग्नीध्रले आफ्नो विशाल साम्राज्यलाई नौ भागमा विभाजन गरी ती प्रत्येक छोरालाई एक-एक वर्ष (प्रदेश) को राजा बनाइदिनुभयो। ती नौवटै प्रदेशहरूको नाम अहिले पनि ती राजकुमारहरूकै नामबाट प्रसिद्ध छन्। पूर्वचित्ति आफ्ना छोराहरूलाई हुर्काएपछि पुनः ब्रह्मलोक फर्किइन्। राजा आग्नीध्रको चित्त अप्सरा र संसारको भोगमा यति धेरै फसेको थियो कि उहाँले मृत्युपछि पनि पितृलोक प्राप्त गर्नुभयो। उहाँका छोराहरूले पछि मेरु पर्वतका नौ छोरीहरूसँग विवाह गरी आ-आफ्नो वंश विस्तार गरे। यो अध्यायले कसरी एक महान् राजा पनि कामको वशमा परेर सांसारिक सुखमा अल्झिन सक्छन् भन्ने कुरालाई देखाएको छ।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायले काम (इच्छा) र यसको प्रभावलाई दार्शनिक रूपमा व्याख्या गरेको छ। आग्नीध्रको कथाले देखाउँछ कि जबसम्म मानिसभित्र सांसारिक भोगको इच्छा रहन्छ, तबसम्म उसले जतिसुकै तपस्या गरे पनि अन्तिम मोक्ष प्राप्त गर्न सक्दैन। उहाँले ब्रह्माजीको आराधना त गर्नुभयो, तर त्यो निष्काम नभई पुत्र र भोगको कामनाका लागि थियो। पूर्वचित्तिसँगको आग्नीध्रको संवादले कामदेवको प्रभाव कति शक्तिशाली हुन्छ भन्ने सङ्केत गर्दछ, जसले ठूला-ठूला तपस्वीको विवेकलाई पनि छोपिदिन्छ। यहाँ प्रकृतिको सौन्दर्य र स्त्रीको आकर्षणलाई पुरुषको आध्यात्मिक मार्गको एक परीक्षाका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ। राजा आग्नीध्रको अतृप्त वासनाका कारण उहाँले मोक्ष नपाएर पितृलोक जानुपरेको प्रसङ्गले 'आसक्ति' नै पुनर्जन्म र बन्धनको कारण हो भन्ने महत्त्वपूर्ण दार्शनिक सन्देश दिन्छ।
No comments:
Post a Comment