श्रीमद्भागवत महापुराण
नवमः स्कंधः - त्रयोदशोऽध्यायः
श्रीशुक उवाच ।
निमिरिक्ष्वाकुतनयो वसिष्ठमवृतर्त्विजम् ।
आरभ्य सत्रं सोऽप्याह शक्रेण प्राग्वृतोऽस्मि भोः ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे परीक्षित्! इक्ष्वाकुका छोरा निमि थिए। उनले यज्ञ आरम्भ गरेपछि महर्षि वसिष्ठलाई ऋत्विकका रूपमा वरण गरे। वसिष्ठजीले भने– "हे राजन्! इन्द्रले मलाई आफ्नो यज्ञका लागि पहिले नै वरण गरिसकेका छन् ।।१।।
तं निर्वर्त्यागमिष्यामि तावन्मां प्रतिपालय ।
तूष्णीमासीद् गृहपतिः सोऽपीन्द्रस्याकरोन्मखम् ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँको यज्ञ पूरा गरेर म तिमीकहाँ आउनेछु, त्यतिन्जेल तिमी मेरो प्रतीक्षा गर।" यो सुनेर यज्ञका स्वामी राजा निमि मौन रहे। त्यसपछि वसिष्ठजी इन्द्रको यज्ञ गर्न गए ।।२।।
निमिश्चलमिदं विद्वान् सत्रमारभतात्मवान् ।
ऋत्विग्भिरपरैस्तावन्नागमद् यावता गुरुः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः आत्मज्ञानी निमिले यो जीवन क्षणभङ्गुर छ भन्ने जानेर ढिलाइ गर्नु उचित ठानेनन् र अरू ऋत्विजहरू वरण गरेर यज्ञ सुरु गरे। उनले गुरु वसिष्ठ नफर्किएसम्म पर्खिन आवश्यक ठानेनन् ।।३।।
शिष्यव्यतिक्रमं वीक्ष्य तं निर्वर्त्य गुरुरागतः ।
अशपत् पतताद् देहो निमेः पण्डितमानिनः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः जब गुरु वसिष्ठ इन्द्रको यज्ञ पूरा गरेर फर्के, तब आफ्ना शिष्य निमिले यज्ञ सुरु गरिसकेको देखे। उनले "आफूलाई ठुलो विद्वान् ठान्ने निमिको शरीर नष्ट होस्" भनी श्राप दिए ।।४।।
निमिः प्रतिददौ शापं गुरवेऽधर्मवर्तिने ।
तवापि पतताद् देहो लोभाद् धर्ममजानतः ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः निमिले पनि अधर्मको व्यवहार गर्ने गुरुलाई प्रतिश्राप दिए– "तपाईँले लोभका कारण धर्मलाई भुल्नुभयो, त्यसैले तपाईँको शरीर पनि पतन होस्" ।।५।।
इत्युत्ससर्ज स्वं देहं निमिरध्यात्मकोविदः ।
मित्रावरुणयोर्जज्ञे उर्वश्यां प्रपितामहः ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः यति भन्दै अध्यात्मविद्यामा निपुण निमिले आफ्नो शरीर त्यागे। हे परीक्षित्! हाम्रा प्रपितामह महर्षि वसिष्ठले पनि देह त्याग गरी मित्र र वरुणको वीर्यबाट उर्वशीको गर्भद्वारा पुनः जन्म लिए ।।६।।
गन्धवस्तुषु तद् देहं निधाय मुनिसत्तमाः ।
समाप्ते सत्रयागेऽथ देवान् ऊचुः समागतान् ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः राजा निमिको यज्ञमा आएका श्रेष्ठ मुनिहरूले राजाको देहलाई सुगन्धित वस्तुहरूमा सुरक्षित राखेका थिए। यज्ञ समाप्त भएपछि त्यहाँ आएका देवताहरूसँग उनीहरूले प्रार्थना गरे ।।७।।
राज्ञो जीवतु देहोऽयं प्रसन्नाः प्रभवो यदि ।
तथेत्युक्ते निमिः प्राह मा भून्मे देहबन्धनम् ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे प्रभुहरू! यदि तपाईँहरू प्रसन्न हुनुहुन्छ भने राजा निमिको यो शरीर जीवित होस्।" देवताहरूले "तथास्तु" भने, तर निमिले भने– "मलाई अब देहको बन्धन नहोस्" ।।८।।
यस्य योगं न वाञ्छन्ति वियोगभयकातराः ।
भजन्ति चरणाम्भोजं मुनयो हरिमेधसः ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः वियोगको भयले आत्तिएका र भगवान्मा बुद्धि लगाएका मुनिहरू प्रभुको चरणकमलको मात्र भजन गर्छन्, तर यो शरीरको सम्बन्ध चाहँदैनन् ।।९।।
देहं नावरुरुत्सेऽहं दुःखशोकभयावहम् ।
सर्वत्रास्य यतो मृत्युर्मत्स्यानामुदके यथा ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः दुःख, शोक र भय उत्पन्न गर्ने यो देह म धारण गर्न चाहन्नँ। जसरी पानीमा माछालाई जताततै मृत्युको भय हुन्छ, त्यसै गरी यो शरीरका लागि पनि सर्वत्र मृत्यु नै विद्यमान छ ।।१०।।
देवा ऊचुः ।
विदेह उष्यतां कामं लोचनेषु शरीरिणाम् ।
उन्मेषणनिमेषाभ्यां लक्षितोऽध्यात्मसंस्थितः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः देवताहरूले भने– "राजा निमिले बिनाशरीर नै प्राणीहरूका आँखामा निवास गरून्।" अध्यात्ममा स्थित राजा निमि आँखाको झिम्काइ (उन्मेष-निमेष) द्वारा लक्षित हुन्छन् ।।११।।
अराजकभयं नॄणां मन्यमाना महर्षयः ।
देहं ममन्थुः स्म निमेः कुमारः समजायत ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः राजा नहुँदा जनतामा अराजकता फैलिने डरले महर्षिहरूले निमिको देहलाई मन्थन गरे। त्यस मन्थनबाट एक कुमारको जन्म भयो ।।१२।।
जन्मना जनकः सोऽभूद् वैदेहस्तु विदेहजः ।
मिथिलो मथनाज्जातो मिथिला येन निर्मिता ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः मन्थनबाट जन्मिएकाले उनलाई 'जनक', विदेह (निमि) बाट जन्मिएकाले 'वैदेह' र मन्थन प्रक्रियाबाट उत्पन्न भएकाले 'मिथिल' भनियो। उनैले मिथिला नगरी निर्माण गरे ।।१३।।
तस्मादुदावसुस्तस्य पुत्रोऽभून्नन्दिवर्धनः
। ततः सुकेतुस्तस्यापि देवरातो महीपते ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! जनकका उदावसु, उनका पुत्र नन्दिवर्धन, नन्दिवर्धनका सुकेतु र सुकेतुका पुत्र देवरात भए ।।१४।।
तस्माद् बृहद्रथस्तस्य महावीर्यः सुधृत्पिता ।
सुधृतेर्धृष्टकेतुर्वै हर्यश्वोऽथ मरुस्ततः ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः देवरातका बृहद्रथ, उनका महावीर्य र उनका पुत्र सुधृति भए। सुधृतिका धृष्टकेतु, धृष्टकेतुका हर्यश्व र हर्यश्वका पुत्र मरु भए ।।१५।।
मरोः प्रतीपकस्तस्माज्जातः कृतिरथो यतः ।
देवमीढस्तस्य सुतो विश्रुतोऽथ महाधृतिः ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः मरुबाट प्रतीपक, प्रतीपकबाट कृतिरथ, कृतिरथबाट देवमीढ, देवमीढबाट विश्रुत र विश्रुतबाट महाधृति जन्मिए ।।१६।।
कृतिरातस्ततस्तस्मान्महारोमाथ तत्सुतः ।
स्वर्णरोमा सुतस्तस्य ह्रस्वरोमा व्यजायत ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः महाधृतिका कृतिरात, कृतिरातका महारोमा, महारोमाका स्वर्णरोमा र स्वर्णरोमाका पुत्र ह्रस्वरोमा भए ।।१७।।
ततः शीरध्वजो जज्ञे यज्ञार्थं कर्षतो महीम् ।
सीता शीराग्रतो जाता तस्मात् सीरध्वजः स्मृतः ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः ह्रस्वरोमाबाट सीरध्वजको जन्म भयो। यज्ञका लागि भूमि जोत्दा हलोको अग्रभाग (सीर) बाट सीताजी प्रकट हुनुभएकाले उनलाई 'सीरध्वज' भनिएको हो ।।१८।।
कुशध्वजस्तस्य पुत्रस्ततो धर्मध्वजो नृपः ।
धर्मध्वजस्य द्वौ पुत्रौ कृतध्वजमितध्वजौ ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः सीरध्वजका भाइ कुशध्वज र कुशध्वजका पुत्र धर्मध्वज भए। धर्मध्वजका कृतध्वज र मितध्वज गरी दुई छोरा थिए ।।१९।।
कृतध्वजात् केशिध्वजः खाण्डिक्यस्तु मितध्वजात् ।
कृतध्वजसुतो राजन्नात्मविद्याविशारदः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः कृतध्वजबाट केशिध्वज र मितध्वजबाट खाण्डिक्य जन्मिए। हे राजन्! कृतध्वजका पुत्र केशिध्वज आत्मविद्यामा निकै निपुण थिए ।।२०।।
खाण्डिक्यः कर्मतत्त्वज्ञो भीतः केशिध्वजाद् द्रुतः ।
भानुमांस्तस्य पुत्रोऽभूत् शतद्युम्नस्तु तत्सुतः ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः खाण्डिक्य कर्मकाण्डका ज्ञाता थिए तर उनी केशिध्वजसँग डराएर भागे। केशिध्वजका पुत्र भानुमान् र भानुमान्का पुत्र शतद्युम्न भए ।।२१।।
शुचिस्तत्तनयस्तस्मात् सनद्वाजस्ततोऽभवत् ।
ऊर्ध्वकेतुः सनद्वाजादजोऽथ पुरुजित्सुतः ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः शतद्युम्नका शुचि, शुचिका सनद्वाज, सनद्वाजका ऊर्ध्वकेतु र ऊर्ध्वकेतुका पुत्र अज तथा अजका पुत्र पुरुजित् भए ।।२२।।
अरिष्टनेमिस्तस्यापि श्रुतायुस्तत्सुपार्श्वकः ।
ततश्चित्ररथो यस्य क्षेमाधिर्मिथिलाधिपः ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः पुरुजित्का अरिष्टनेमि, अरिष्टनेमिका श्रुतायु र श्रुतायुका सुपार्श्वक भए। सुपार्श्वकका चित्ररथ र चित्ररथका पुत्र मिथिलापति क्षेमाधि भए ।।२३।।
तस्मात् समरथस्तस्य सुतः सत्यरथस्ततः ।
आसीदुपगुरुस्तस्मादुपगुप्तोऽग्निसंभवः ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः क्षेमाधिका समरथ, समरथका सत्यरथ, सत्यरथका उपगुरु र उपगुरुका पुत्र उपगुप्त भए, जो अग्निका अंश थिए ।।२४।।
वस्वनन्तोऽथ तत्पुत्रो युयुधो यत् सुभाषणः ।
श्रुतस्ततो जयस्तस्माद् विजयोऽस्मादृतः सुतः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः उपगुप्तका वस्वनन्त, उनका युयुध, युयुधका सुभाषण, सुभाषणका श्रुत, श्रुतका जय, जयका विजय र विजयका पुत्र ऋत भए ।।२५।।
शुनकस्तत्सुतो जज्ञे वीतहव्यो धृतिस्ततः ।
बहुलाश्वो धृतेस्तस्य कृतिरस्य महावशी ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः ऋतका शुनक, शुनकका वीतहव्य, वीतहव्यका धृति, धृतिका बहुलाश्व र बहुलाश्वका पुत्र कृति भए। कृतिका पुत्र महावशी थिए ।।२६।।
एते वै मैथिला राजन्नात्मविद्याविशारदाः ।
योगेश्वरप्रसादेन द्वन्द्वैर्मुक्ता गृहेष्वपि ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! मिथिलाको यस वंशमा जन्मिएका राजाहरू 'मैथिल' कहलाउँछन्। उनीहरू गृहस्थाश्रममा रहेर पनि याज्ञवल्क्य जस्ता योगेश्वरहरूको कृपाले सुख-दुःख आदि द्वन्द्वबाट मुक्त र आत्मज्ञानी थिए ।।२७।।
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवत महापुराणको नवम स्कन्ध अन्तर्गत तेह्रौँ अध्यायमा मिथिलाका राजाहरूको वंश र राजा निमिको अद्भुत कथा वर्णन गरिएको छ। इक्ष्वाकुका छोरा निमिले एक दीर्घकालीन यज्ञ आरम्भ गर्ने संकल्प गरे र महर्षि वसिष्ठलाई ऋत्विक बन्न प्रार्थना गरे। वसिष्ठजीले पहिले नै इन्द्रको यज्ञका लागि समय दिइसकेकाले निमिलाई पर्खन आग्रह गरे। तर, निमिले जीवनको अनिश्चिततालाई बुझेर पर्खनुभन्दा अन्य ऋषिहरूमार्फत यज्ञ सुरु गर्नु उचित ठाने। यज्ञ सम्पन्न गरी फर्केका वसिष्ठले निमिले आफ्नै आज्ञा उल्लंघन गरेको सम्झी "तिम्रो शरीर पतन होस्" भनी श्राप दिए। निमिले पनि आफूलाई विनाकारण श्राप दिएको भन्दै वसिष्ठलाई प्रतिश्राप दिए, जसका कारण दुवैको भौतिक शरीर नष्ट भयो। वसिष्ठले पछि मित्र-वरुणको वीर्य र उर्वशीको माध्यमबाट पुनः शरीर प्राप्त गरे। राजा निमि भने आध्यात्मिक ज्ञानमा निपुण भएकाले देवताहरूले जीवनदान दिन खोज्दा पनि देहको बन्धनमा रहन अस्वीकार गरे। उनले शरीरलाई दुःख र भयको मूल मानेर मुक्त रहन चाहेपछि देवताहरूले उनलाई प्राणीहरूको आँखामा 'निमेष' (झिम्काइ) को रूपमा निवास गर्ने वरदान दिए। यता राजा नभएको राज्यमा अराजकता फैलिने डरले ऋषिहरूले निमिको मृत शरीरलाई मन्थन गरे। मन्थनबाट एक तेजस्वी बालकको जन्म भयो, जसको नाम 'जनक' राखियो। विदेह (निमि) बाट जन्मिएकाले उनलाई वैदेह र मन्थनबाट आएकाले मिथिल भनियो। उनै मिथिलले मिथिला नगरीको स्थापना गरे, जो पछि जनकहरूको प्रख्यात वंश बन्यो। यस अध्यायमा जनक वंशका सीरध्वजको पनि चर्चा छ, जसले यज्ञका लागि भूमि जोत्दा सीता मातालाई प्राप्त गरेका थिए। यस वंशमा उदावसु, सुकेतु, देवरात, बृहद्रथ जस्ता प्रतापी राजाहरू भए। वंशावली अगाडि बढ्दै कृतध्वज र केशिध्वजसम्म पुग्छ, जो आत्मविद्याका महान् ज्ञाता थिए। यसै गरी खाण्डिक्य, भानुमान्, र अरिष्टनेमि हुँदै यो वंश बहुलाश्व र कृतिसम्म फैलिएको छ। मिथिलाका राजाहरू गृहस्थाश्रममा बसेर पनि पूर्ण रूपमा विरक्त र आत्मज्ञानी हुन्थे। उनीहरूलाई याज्ञवल्क्य जस्ता महर्षिहरूको विशेष कृपा प्राप्त थियो। यसैले यो वंशलाई 'विदेह' वा 'जनक' वंश भनिएको हो, जहाँ राजाहरू राजर्षिका रूपमा चिनिन्थे। अन्त्यमा, शुकदेवजीले यो वंशावली सुनाउँदै गृहस्थ जीवनमा रहेर पनि कसरी मुक्त हुन सकिन्छ भन्ने आदर्श प्रस्तुत गर्नुभएको छ।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायले शरीर र आत्माको भिन्नतालाई प्रस्ट पार्ने 'देह-देही' दर्शनको गहन व्याख्या गर्दछ। राजा निमिले पुनः शरीर धारण गर्न अस्वीकार गर्नुले सांसारिक मोह र देह-आसक्तिबाट मुक्तिको अवस्थालाई सङ्केत गर्दछ। उनले शरीरलाई माछाका लागि पानीमा रहेको मृत्युको भयसँग तुलना गरेर यसको नश्वरता र दुःखदायी पक्षलाई उजागर गरेका छन्। 'विदेह' शब्दको अर्थ केवल शरीर नभएको भन्ने मात्र होइन, बरु शरीरमा रहेर पनि शरीरको धर्मबाट प्रभावित नहुने 'जीवन्मुक्त' अवस्था हो। ऋषि वसिष्ठ र निमि बीचको श्राप-प्रतिश्रापको प्रसङ्गले अहंकार र क्रोधले ज्ञानी पुरुषहरूलाई पनि कसरी प्रभावित गर्न सक्छ भन्ने चेतावनी दिन्छ। निमिले आँखाको परेलामा निवास गर्ने कुराले प्रकृतिमा परमेश्वरको सूक्ष्म उपस्थितिलाई दर्साउँछ। देह मन्थनबाट जनकको उत्पत्ति हुनुले मृत जस्तो देखिने जड प्रकृतिबाट पनि दिव्य चेतनाको प्रकट हुन सक्छ भन्ने सन्देश दिन्छ। मिथिलाका राजाहरू 'गृहस्थ विरक्त' का उत्कृष्ट उदाहरण हुन्, जसले कर्म गर्दागर्दै पनि फलमा आसक्ति नराख्ने निष्काम कर्मयोगको अभ्यास गरे। याज्ञवल्क्य र जनकको सम्बन्धले ब्रह्मविद्या (आत्मज्ञान) को सर्वोच्चता र गुरु-शिष्य परम्पराको महत्त्वलाई पुष्टि गर्दछ। यस अध्यायले दार्शनिक रूपमा यो सिकाउँछ कि मुक्ति स्थान वा आश्रममा होइन, बरु चेतनाको शुद्धता र द्वन्द्वबाट मुक्त मनमा रहन्छ।
No comments:
Post a Comment