श्रीमद्भागवत महापुराण
चतुर्थः स्कन्धः – अष्टादशोऽध्यायः
मैत्रेय उवाच –
(अनुष्टुप्)
इत्थं पृथुमभिष्टूय रुषा प्रस्फुरिताधरम् ।
पुनराहावनिर्भीता संस्तभ्यात्मानमात्मना ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः मैत्रेयजीले भन्नुभयो— विदुरजी! त्यस समयमा महाराज पृथुको ओठ क्रोधले कामिरहेको थियो। पृथ्वीले उनको स्तुति गरेपछि आफ्नो हृदयलाई विचारपूर्वक सम्हाल्दै डराउँदै पुनः यसरी भन्न लागिन् ।।१।।
सन्नियच्छाभिभो मन्युं निबोध श्रावितं च मे ।
सर्वतः सारमादत्ते यथा मधुकरो बुधः ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रभो! तपाईँ आफ्नो क्रोधलाई शान्त पार्नुहोस् र मैले भनेको कुरा ध्यानपूर्वक सुन्नुहोस्। बुद्धिमान् पुरुषले भमराले झैँ सबैबाट सार मात्र ग्रहण गर्दछन् ।।२।।
अस्मिन् लोकेऽथवामुष्मिन् मुनिभिः तत्त्वदर्शिभिः ।
दृष्टा योगाः प्रयुक्ताश्च पुंसां श्रेयःप्रसिद्धये ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः तत्त्वदर्शी मुनिहरूले यस लोक र परलोकमा मानिसको कल्याणका लागि कृषि र अग्निहोत्र आदि धेरै उपायहरू प्रयोगमा ल्याएका छन् ।।३।।
तानातिष्ठति यः सम्यग् उपायान् पूर्वदर्शितान् ।
अवरः श्रद्धयोपेत उपेयान् विन्दतेऽञ्जसा ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः तिनै प्राचीन ऋषिहरूले देखाएको मार्गलाई जसले श्रद्धापूर्वक पालना गर्दछ, उसले सजिलै इष्ट फल प्राप्त गर्दछ ।।४।।
तान् अनादृत्य योऽविद्वान् अर्थान् आरभते स्वयम् ।
तस्य व्यभिचरन्त्यर्था आरब्धाश्च पुनः पुनः ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः तर जो अज्ञानी पुरुष ती उपायहरूको अनादर गरेर आफ्नै मनपरी ढङ्गले कार्य सुरु गर्दछ, उसका सम्पूर्ण प्रयासहरू पटक-पटक निष्फल हुन्छन् ।।५।।
पुरा सृष्टा ह्योषधयो ब्रह्मणा या विशाम्पते ।
भुज्यमाना मया दृष्टा असद्भिः अधृतव्रतैः ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! पूर्वकालमा ब्रह्माजीले जुन अन्न र ओषधिहरू उत्पन्न गर्नुभएको थियो, तिनलाई व्रत र नियमको पालना नगर्ने दुराचारीहरूले मात्र उपभोग गरिरहेको मैले देखेँ ।।६।।
अपालितानादृता च भवद्भिः लोकपालकैः ।
चोरीभूतेऽथ लोकेऽहं यज्ञार्थेऽग्रसमोषधीः ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे लोकपाल! तपाईँ जस्ता राजाहरूले मेरो पालन र आदर गर्न छोडिदिनुभयो। संसारमा चोरहरूको बाहुल्य भएपछि मैले यज्ञका लागि ती अन्न र ओषधिहरू लुकाएर राखेकी हुँ ।।७।।
नूँनं ता वीरुधः क्षीणा मयि कालेन भूयसा ।
तत्र योगेन दृष्टेन भवानादातुमर्हति ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः धेरै समय बितिसकेकाले ती अन्नहरू मेरो पेटमा जीर्ण भइसकेका छन्। अब तपाईँले शास्त्रोक्त उपायद्वारा तिनलाई निकाल्नुपर्दछ ।।८।।
वत्सं कल्पय मे वीर येनाहं वत्सला तव ।
धोक्ष्ये क्षीरमयान् कामान् अनुरूपं च दोहनम् ॥ ९ ॥
दोग्धारं च महाबाहो भूतानां भूतभावन ।
अन्नं ईप्सितमूर्जस्वद् भगवान् वाञ्छते यदि ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः हे वीर लोकपाल! यदि तपाईँ प्रजाहरूका लागि पोसिलो र इष्ट अन्न चाहनुहुन्छ भने मेरो योग्य बाच्छो, दुहुने पात्र र दुहुने व्यक्तिको व्यवस्था गर्नुहोस्। म बाच्छोको स्नेहले पग्लिएर दूधका रूपमा सम्पूर्ण वस्तुहरू प्रदान गर्नेछु ।।९-१०।।
समां च कुरु मां राजन् देववृष्टं यथा पयः ।
अपर्तावपि भद्रं ते उपावर्तेत मे विभो ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः हे विभो! तपाईँले मलाई समतल पनि बनाउनुपर्दछ, जसले गर्दा वर्षा ऋतु सकिएपछि पनि इन्द्रले बर्साएको जल सर्वत्र सञ्चित रहोस् र मेरो आर्द्रता सुक्न नपाओस्। यसबाट तपाईँको मङ्गल हुनेछ ।।११।।
इति प्रियं हितं वाक्यं भुव आदाय भूपतिः ।
वत्सं कृत्वा मनुं पाणौ अदुहत्सकलौषधीः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः पृथ्वीको यो हितकारी वचन स्वीकार गर्दै महाराज पृथुले स्वायम्भूव मनुलाई बाच्छो बनाएर आफ्नै हत्केलालाई पात्र बनाई सम्पूर्ण ओषधिहरू दोहन गर्नुभयो ।।१२।।
तथापरे च सर्वत्र सारमाददते बुधाः ।
ततोऽन्ये च यथाकामं दुदुहुः पृथुभाविताम् ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः पृथुले झैँ अन्य विज्ञहरूले पनि पृथ्वीबाट सार ग्रहण गरे। उनीहरूले पनि पृथुद्वारा वशमा पारिएकी पृथ्वीबाट आ-आफ्नो इच्छा अनुसारका वस्तुहरू दोहन गरे ।।१३।।
ऋषयो दुदुहुर्देवीं इन्द्रियेष्वथ सत्तम ।
वत्सं बृहस्पतिं कृत्वा पयश्छन्दोमयं शुचि ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे सत्तम! ऋषिहरूले बृहस्पतिलाई बाच्छो बनाएर इन्द्रिय (वाणी, मन र श्रोत्र) रूपी पात्रमा पृथ्वीबाट वेदरूप पवित्र दूध दुहे ।।१४।।
कृत्वा वत्सं सुरगणा इन्द्रं सोमं अदूदुहन् ।
हिरण्मयेन पात्रेण वीर्यमोजो बलं पयः ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः देवताहरूले इन्द्रलाई बाच्छो बनाई स्वर्णपात्रमा सोम (अमृत), वीर्य (मनोबल), ओज (इन्द्रिय बल) र शारीरिक बल रूपी दूध दुहे ।।१५।।
दैतेया दानवा वत्सं प्रह्लादं असुरर्षभम् ।
विधायादूदुहन् क्षीरमयःपात्रे सुरासवम् ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः दैत्य र दानवहरूले असुरश्रेष्ठ प्रह्लादलाई बाच्छो बनाएर फलामको भाँडोमा मदिरा र आसव रूपी दूध दुहे ।।१६।।
गन्धर्वाप्सरसोऽधुक्षन् पात्रे पद्ममये पयः ।
वत्सं विश्वावसुं कृत्वा गान्धर्वं मधु सौभगम् ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः गन्धर्व र अप्सराहरूले विश्वावसुलाई बाच्छो बनाई कमलको पात्रमा सङ्गीत, माधुर्य र सौन्दर्य रूपी दूध दुहे ।।१७।।
वत्सेन पितरोऽर्यम्णा कव्यं क्षीरमधुक्षत ।
आमपात्रे महाभागाः श्रद्धया श्राद्धदेवताः ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः श्राद्धका अधिष्ठाता महाभाग पितृगणले अर्यमालाई बाच्छो बनाई काँचो माटोको पात्रमा श्रद्धापूर्वक कव्य (पितृका लागि अर्पण गरिने अन्न) रूपी दूध दुहे ।।१८।।
प्रकल्प्य वत्सं कपिलं सिद्धाः सङ्कल्पनामयीम् ।
सिद्धिं नभसि विद्यां च ये च विद्याधरादयः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः सिद्धहरूले कपिलदेवलाई बाच्छो बनाई आकाश रूपी पात्रमा अणिमादि अष्टसिद्धि र विद्याधरहरूले आकाश-गमन आदि विद्याहरू दुहे ।।१९।।
अन्ये च मायिनो मायां अन्तर्धानाद्भुतात्मनाम् ।
मयं प्रकल्प्य वत्सं ते दुदुहुः धारणामयीम् ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः मय दानवलाई बाच्छो बनाई मायावीहरूले अन्तर्धान हुने र विचित्र रूप धारण गर्ने सङ्कल्पमयी मायालाई दूधका रूपमा दुहे ।।२०।।
यक्षरक्षांसि भूतानि पिशाचाः पिशिताशनाः ।
भूतेशवत्सा दुदुहुः कपाले क्षतजासवम् ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः यक्ष, राक्षस, भूत र पिशाच आदि मांसहारीहरूले भूतनाथ रुद्रलाई बाच्छो बनाई खप्पर (कपाल) रूपी पात्रमा रक्त रूपी दूध दुहे ।।२१।।
तथाहयो दन्दशूकाः सर्पा नागाश्च तक्षकम् ।
विधाय वत्सं दुदुहुः बिलपात्रे विषं पयः ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः सर्प, नाग र बिच्छी आदि विषालु जीवहरूले तक्षकलाई बाच्छो बनाई मुख (दुलो) रूपी पात्रमा विष रूपी दूध दुहे ।।२२।।
पशवो यवसं क्षीरं वत्सं कृत्वा च गोवृषम् ।
अरण्यपात्रे चाधुक्षन् मृगेन्द्रेण च दंष्ट्रिणः ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः पशुहरूले शिवको वाहन साँढेलाई बाच्छो बनाई वन रूपी पात्रमा घाँस (तृण) रूपी दूध दुहे ।।२३।।
क्रव्यादाः प्राणिनः क्रव्यं दुदुहुः स्वे कलेवरे ।
सुपर्णवत्सा विहगाः चरं च अचरमेव च ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः ठुला दाह्रा भएका मांसभक्षी जीवहरूले सिंहलाई बाच्छो बनाई आफ्नै शरीर रूपी पात्रमा काँचो मासु रूपी दूध दुहे। त्यस्तै पन्छीहरूले गरुडलाई बाच्छो बनाई किरा-फट्याङ्ग्रा र फलफूलहरू दूधका रूपमा दुहे ।।२४।।
वटवत्सा वनस्पतयः पृथग्रसमयं पयः ।
गिरयो हिमवद्वत्सा नानाधातून् स्वसानुषु ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः वृक्षहरूले वरको रुखलाई बाच्छो बनाई विभिन्न रसहरू दुहे भने पर्वतहरूले हिमालयलाई बाच्छो बनाई आफ्ना शिखरहरूमा विभिन्न धातुहरू दुहे ।।२५।।
सर्वे स्वमुख्यवत्सेन स्वे स्वे पात्रे पृथक्पयः ।
सर्वकामदुघां पृथ्वीं दुदुहुः पृथुभाविताम् ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी सबैले आ-आफ्ना नायकलाई बाच्छो बनाई महाराज पृथुद्वारा वशमा पारिएकी र सबै इच्छा पूर्ण गर्ने पृथ्वीबाट भिन्न-भिन्न पात्रमा दूध दुहे ।।२६।।
एवं पृथ्वादयः पृथ्वीं अन्नादाः स्वन्नमात्मनः ।
दोहवत्सादिभेदेन क्षीरभेदं कुरूद्वह ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे कुरूद्वह! यसरी पृथु आदि अन्नका भोकाहरूले बाच्छो र पात्रको भिन्नता अनुसार पृथ्वीबाट आ-आफ्ना लागि आवश्यक अन्न प्राप्त गरे ।।२७।।
ततो महीपतिः प्रीतः सर्वकामदुघां पृथुः । दु
हितृत्वे चकारेमां प्रेम्णा दुहितृवत्सलः ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः यसबाट महाराज पृथु अत्यन्त प्रसन्न हुनुभयो। उहाँले पृथ्वीप्रति पुत्री समान स्नेह राखी उनलाई आफ्नी छोरीका रूपमा स्वीकार गर्नुभयो ।।२८।।
चूर्णयन्स्वधनुष्कोट्या गिरिकूटानि राजराट् ।
भूमण्डलं इदं वैन्यः प्रायश्चक्रे समं विभुः ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि राजराजेश्वर पृथुले आफ्नो धनुषको टुप्पाले पर्वतका चुचुराहरू फुटाएर सम्पूर्ण भूमण्डललाई समतल बनाइदिनुभयो ।।२९।।
अथास्मिन् भगवान् वैन्यः प्रजानां वृत्तिदः पिता ।
निवासान् कल्पयां चक्रे तत्र तत्र यथार्हतः ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः पिता समान प्रजाहरूको पालन-पोषण गर्ने महाराज पृथुले समथर जमिनमा आवश्यकता अनुसार प्रजाहरूका लागि वासस्थानको व्यवस्था गर्नुभयो ।।३०।।
ग्रामान्पुरः पत्तनानि दुर्गाणि विविधानि च ।
घोषान् व्रजान् सशिबिराब् आकरान् खेटखर्वटान् ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँले अनेक गाउँ, सहर, किल्ला, अहिरहरूको बस्ती (घोष), गोठ (व्रज), शिविर, खानी (आकर) र किसान बस्तीहरू (खेट) निर्माण गरी प्रजाहरूलाई बसाउनुभयो ।।३१।।
प्राक्पृथोरिह नैवैषा पुरग्रामादिकल्पना ।
यथासुखं वसन्ति स्म तत्र तत्राकुतोभयाः ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः महाराज पृथुभन्दा पहिले यस पृथ्वीमा सहर र गाउँ आदिको यस्तो सुव्यवस्थित संरचना थिएन। मानिसहरू आफ्नो सुविधा अनुसार जहाँ पायो त्यहीँ निर्भय भई बस्दथे ।।३२।।
यस अध्यायको सारांश :
श्रीमद्भागवत महापुराणको यो अठारौँ अध्याय महाराज पृथुद्वारा गरिएको पृथ्वीको दोहन र योजनाबद्ध मानव वस्तीको विकासमा केन्द्रित छ। अघिल्लो अध्यायमा क्रोधित भएका पृथुलाई पृथ्वीले विनम्रतापूर्वक सम्झाउँदै भनिन् कि उनले अन्न र ओषधिहरू लुकाउनुको कारण दुराचारीहरूबाट रक्षा गर्नु थियो। पृथ्वीले पृथुलाई सुझाव दिइन् कि यदि उनी अन्न चाहन्छन् भने उनलाई समतल बनाइयोस् र एउटा योग्य बाच्छो, पात्र र दुहुने व्यक्तिको व्यवस्था गरियोस्। महाराज पृथुले स्वायम्भूव मनुलाई बाच्छो बनाएर आफ्नै हातमा पृथ्वीबाट सम्पूर्ण ओषधिहरू दुहे। पृथुको यो सिको गर्दै संसारका अन्य प्राणीहरूले पनि आ-आफ्नो आवश्यकता अनुसार वस्तुहरू प्राप्त गरे। ऋषिहरूले बृहस्पतिलाई बाच्छो बनाएर वेदरूप दूध दुहे भने देवताहरूले इन्द्रलाई बाच्छो बनाएर अमृत र बल दुहे।
त्यसैगरी दैत्य, गन्धर्व, पितृ, सिद्ध, यक्ष र नागहरूले पनि आ-आफ्ना प्रतिनिधिहरूलाई बाच्छो बनाएर संकल्पमयी सिद्धि, माया, विष र सङ्गीत जस्ता तत्त्वहरू प्राप्त गरे। यहाँसम्म कि पशु, पन्छी र वृक्षहरूले पनि पृथ्वीबाट आ-आफ्नो आहारा दोहन गरे। पृथ्वीले सबैलाई पुत्रीका रूपमा सेवा दिएकोले महाराज पृथुले उनलाई आफ्नी छोरीका रूपमा स्वीकार गर्नुभयो, जसका कारण पृथ्वीको नाम 'पृथ्वी' (पृथुको छोरी) रहन गयो। यसपछि महाराज पृथुले आफ्नो धनुषको टुप्पाले पर्वतहरू फुटाएर पृथ्वीलाई समतल बनाउनुभयो। यो नै मानव इतिहासको पहिलो नगर विकासको प्रयास थियो। उहाँले गाउँ, सहर, दुर्ग र कृषि वस्तीहरूको निर्माण गरी प्रजाहरूलाई व्यवस्थित रूपमा बसाउनुभयो। यस अध्यायले महाराज पृथुलाई कृषि र सहरीकरणको आदिकर्ताका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ।
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष :
यस अध्यायको दार्शनिक पक्षले 'प्रकृति र पुरुष' को सम्बन्धलाई गहिरो ढङ्गले उजागर गर्दछ। पृथ्वी (प्रकृति) सँग असीमित सम्भावनाहरू छन्, तर ती प्राप्त गर्नका लागि महाराज पृथु (पुरुष/चेतना) को सक्रियता र व्यवस्थापन आवश्यक हुन्छ। बाच्छो, पात्र र दुहुने व्यक्तिको अवधारणाले यो सिकाउँछ कि संसारबाट केही प्राप्त गर्नका लागि योग्य माध्यम, योग्य पात्र र योग्य विधि हुनु अनिवार्य छ।
जसको जस्तो चेतना छ, उसले प्रकृतिबाट त्यस्तै फल प्राप्त गर्दछ भन्ने कुरा देवताले अमृत र सर्पले विष दुहेको प्रसङ्गबाट स्पष्ट हुन्छ। पृथ्वीलाई समतल बनाउनुको दार्शनिक अर्थ समाजमा व्याप्त विषमतालाई हटाएर समानता र सुव्यवस्था कायम गर्नु हो। महाराज पृथुले पृथ्वीलाई छोरीका रूपमा स्वीकार गर्नुले मानिसले प्रकृतिलाई उपभोग्य वस्तु मात्र नठानी परिवारको सदस्य झैँ प्रेम र संरक्षण गर्नुपर्छ भन्ने सन्देश दिन्छ। यो अध्यायले प्रकृतिको बुद्धिमानीपूर्वक दोहन गर्नु र यसको विनाश नगरी व्यवस्थापन गर्नु नै धर्म हो भन्ने कुरा पुष्टि गर्दछ। अन्ततः, सुव्यवस्थित समाजको निर्माण नै सुख र शान्तिको आधार हो भन्ने यसको मूल दर्शन हो।
No comments:
Post a Comment