श्रीमद्भागवत महापुराण
अष्टमः स्कन्धः - एकोनविंशोऽध्यायः
श्रीशुक उवाच –
निशम्य भगवान् प्रीतः प्रतिनन्द्येदमब्रवीत् ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः राजा बलिको धर्मभावले भरिएको अत्यन्त मधुर वचन सुनेर भगवान् वामन असाध्यै प्रसन्न हुनुभयो। त्यसपछि उहाँले प्रसन्नतापूर्वक राजाको कुरालाई अभिनन्दन गर्दै यसो भन्नुभयो ।। १ ।।
श्रीभगवानुवाच –
कुलोचितं धर्मयुतं यशस्करम् ।
यस्य प्रमाणं भृगवः सांपराये
पितामहः कुलवृद्धः प्रशान्तः ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन् ! तपाईँले आफ्नो कुलपरम्परा अनुरूप भन्नुभएका कुराहरू धर्मभावले परिपूर्ण, यश बढाउने र अत्यन्त सत्य छन्। परलोकको हित गर्ने धर्मका सम्बन्धमा तपाईँ भृगुपुत्र शुक्राचार्यलाई प्रमाण मान्नुहुन्छ र आफ्ना परमशान्त कुलवृद्ध पितामह प्रह्लादजीको आज्ञा पनि पालना गर्नुहुन्छ ।। २ ।।
न ह्येतस्मिन्कुले कश्चित् निःसत्त्वः कृपणः पुमान् ।
प्रत्याख्याता प्रतिश्रुत्य यो वादाता द्विजातये ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः तपाईँको वंश परम्परामा ब्राह्मणलाई 'दिन्छु' भनेर वचन दिइसकेपछि पुनः अस्वीकार गर्ने वा नदिने त्यस्ता धैर्यहीन तथा कृपण पुरुष कहिल्यै भएनन् र भविष्यमा हुने पनि छैनन् ।। ३ ।।
न सन्ति तीर्थे युधि चार्थिनार्थिताः
पराङ्मुखा ये त्वमनस्विनो नृपाः ।
युष्मत्कुले यद् यशसामलेन
प्रह्राद उद्भासति यथोडुपः खे ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः दानको अवसरमा याचकको याचना सुनेर वा युद्धको मैदानमा शत्रुको हुङ्कार सुनेर डराएर भाग्ने कायरहरू तपाईँको वंशमा कहिल्यै भएनन्। जसको कुलमा आकाशमा चन्द्रमा शोभायमान भएझैँ निर्मल यशले प्रह्लादजी सुशोभित हुनुहुन्छ, त्यहाँ यस्तो हुनु असम्भव नै छ ।। ४ ।।
यतो जातो हिरण्याक्षः चरन्नेक इमां महीम् ।
प्रतिवीरं दिग्विजये नाविन्दत गदायुधः ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः तपाईँकै कुलमा हिरण्याक्षजस्ता वीरको जन्म भएको थियो। जो दिग्विजय गर्नका लागि हातमा गदा लिएर एक्लै पृथ्वीभरि चहार्दा पनि आफू समानको प्रतिपक्षी वीर भेट्न सकेका थिएनन् ।। ५ ।।
यं विनिर्जित्य कृच्छ्रेण विष्णुः क्ष्मोद्धार आगतम् ।
आत्मानं जयिनं मेने तद्वीर्यं भूर्यनुस्मरन् ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः वराह रूपधारी भगवान् विष्णुले पृथ्वीको उद्धार गर्ने बेलामा हिरण्याक्षसँग सामना हुँदा अत्यन्त कठिनताका साथ विजय प्राप्त गर्नुभएको थियो। भगवान् स्वयम् पनि हिरण्याक्षको त्यो असाधारण वीरतालाई बारम्बार स्मरण गर्दै आफूलाई विजयी मान्नुहुन्थ्यो ।। ६ ।।
निशम्य तद्वधं भ्राता हिरण्यकशिपुः पुरा ।
हन्तुं भ्रातृहणं क्रुद्धो जगाम निलयं हरेः ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः जब हिरण्यकशिपुले आफ्नो भाइको वधको समाचार सुने, तब उनी भाइका हत्यारा विष्णुलाई मार्नका लागि अत्यन्त क्रोधित भई भगवान्को धाम वैकुण्ठतर्फ लागे ।। ७ ।।
तं आयान्तं समालोक्य शूलपाणिं कृतान्तवत् ।
चिन्तयामास कालज्ञो विष्णुर्मायाविनां वरः ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः हातमा शूल लिएर यमराजझैँ आफूलाई लखेट्न आएको देखेर मायावीहरूमा श्रेष्ठ एवं कालका ज्ञाता भगवान् विष्णुले विचार गर्नुभयो ।। ८ ।।
यतो यतोऽहं तत्रासौ मृत्युः प्राणभृतामिव ।
अतोऽहं अस्य हृदयं प्रवेक्ष्यामि पराग्दृशः ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः मृत्युले प्राणीहरूलाई लखेटेझैँ म जहाँ-जहाँ जान्छु, यसले मलाई पछ्याइरहनेछ। त्यसैले म यसको हृदयभित्रै प्रवेश गर्दछु; किनकि यो बहिर्मुखी छ र यसले बाहिरी वस्तु मात्र देख्छ, आफ्नै भित्र रहेका मलाई देख्न सक्दैन ।। ९ ।।
एवं स निश्चित्य रिपोः शरीरं
आधावतो निर्विविशेऽसुरेन्द्र ।
श्वासानिलान्तर्हितसूक्ष्मदेहः
तत्प्राणरन्ध्रेण विविग्नचेताः ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः हे असुरराज बलि ! यस्तो निश्चय गरी भगवान् विष्णुले सूक्ष्म रूप धारण गर्नुभयो र आफूतिर दौडिरहेको हिरण्यकशिपुको नासिका मार्गबाट श्वाससँगै भित्र पसी उसको हृदयमा गएर लुक्नुभयो ।। १० ।।
स तन्निकेतं परिमृश्य शून्यं
अपश्यमानः कुपितो ननाद ।
क्ष्मां द्यां दिशः खं विवरान्समुद्रान्
विष्णुं विचिन्वन् न ददर्श वीरः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः हिरण्यकशिपुले भगवान्को निवासस्थान वैकुण्ठलाई शून्य देखेपछि रिसले गर्जन थाल्यो। उसले पृथ्वी, आकाश, स्वर्ग, सबै दिशा, पाताल र समुद्रमा जताततै विष्णुलाई खोज्यो, तर ती वीरले भगवान्लाई कतै पनि फेला पार्न सकेनन् ।। ११ ।।
अपश्यन् इति होवाच मयान्विष्टमिदं जगत् ।
भ्रातृहा मे गतो नूनं यतो नावर्तते पुमान् ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः सारा जगत् खोज्दा पनि फेला पार्न नसकेपछि उसले सोच्यो— "मैले सम्पूर्ण संसार खोजेँ, पक्कै पनि मेरो भाइको हत्यारा विष्णु अब त्यस्तो लोकमा पुग्यो होला जहाँबाट कोही पनि फर्केर आउँदैन (अर्थात् उसको मृत्यु भयो होला)" ।। १२ ।।
वैरानुबन्ध एतावान् आमृत्योरिह देहिनाम् ।
अज्ञानप्रभवो मन्युः अहंमानोपबृंहितः ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः वास्तवमा देहधारीहरूको वैरभाव मृत्युसम्म मात्र रहन्छ। अज्ञानबाट क्रोध उत्पन्न हुन्छ र अहङ्कारले त्यसलाई झन् बढाउँछ ।। १३ ।।
पिता प्रह्रादपुत्रस्ते तद्विद्वान् द्विजवत्सलः ।
स्वमायुर्द्विजलिंगेभ्यो देवेभ्योऽदात् स याचितः ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन् ! तपाईँका पिता विरोचन अत्यन्त ब्राह्मणभक्त हुनुहुन्थ्यो। शत्रु देवताहरू ब्राह्मणको भेषमा आयु दान माग्न आउँदा 'यिनीहरू छल गर्न आएका हुन्' भन्ने थाहा पाउँदापाउँदै पनि उहाँले आफ्नो आयु दान दिनुभयो ।। १४ ।।
भवान् आचरितान् धर्मान् आस्थितो गृहमेधिभिः ।
ब्राह्मणैः पूर्वजैः शूरैः अन्यैश्चोद्दामकीर्तिभिः ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः तपाईँ पनि शुक्राचार्य आदि गृहस्थ ब्राह्मणहरू, आफ्ना पुर्खा प्रह्लादजी एवं अन्य यशस्वी वीरहरूले पालन गरेको त्यही उच्च धर्मको मार्गमा हुनुहुन्छ ।। १५ ।।
तस्मात् त्वत्तो महीमीषद् वृणेऽहं वरदर्षभात् ।
पदानि त्रीणि दैत्येन्द्र सम्मितानि पदा मम ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे दैत्यराज ! तपाईँ वरदाताहरूमा श्रेष्ठ हुनुहुन्छ, त्यसैले म तपाईँसँग थोरै जमिन माग्दछु। मलाई आफ्नै पाइलाले नापेको केवल तीन पाइला जमिन भए पुग्छ ।। १६ ।।
न अन्यत् ते कामये राजन् वदान्यात् जगदीश्वरात् ।
नैनः प्राप्नोति वै विद्वान् यावदर्थप्रतिग्रहः ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन् ! तपाईँ समस्त जगत्को स्वामी र अत्यन्त उदार हुनुहुन्छ, तैपनि म योभन्दा बढी केही चाहन्नँ। विद्वान् पुरुषले आफ्नो आवश्यकता अनुसार मात्र दान स्वीकार गर्नुपर्छ, जसले गर्दा ऊ दान लिँदा लाग्ने दोषबाट बच्न सकोस् ।। १७ ।।
श्रीबलिरुवाच –
त्वं बालो बालिशमतिः स्वार्थं प्रत्यबुधो यथा ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः राजा बलिले भन्नुभयो– हे ब्राह्मणपुत्र ! तपाईँका कुराहरू त अनुभवी वृद्धका जस्ता छन्, तर बुद्धि भने बालकको जस्तो छ। तपाईँ अझै बालक हुनुभएकोले आफ्नो स्वार्थ वा लाभ-हानि बुझ्न सक्नुभएको छैन ।। १८ ।।
मां वचोभिः समाराध्य लोकानां एकमीश्वरम् ।
पदत्रयं वृणीते यो अबुद्धिमान् द्वीपदाशुषम् ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः म तीनै लोकको एकमात्र अधिपति हुँ र पूरै द्वीप नै दान दिन समर्थ छु। मलाई आफ्नो मधुर वाणीले प्रसन्न तुल्याएर पनि जसले केवल तीन पाइला जमिन माग्छ, उसलाई कसरी बुद्धिमान् भन्न सकिन्छ र? ।। १९ ।।
न पुमान् मां उपव्रज्य भूयो याचितुमर्हति ।
तस्माद् वृत्तिकरीं भूमिं वटो कामं प्रतीच्छ मे ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः हे ब्रह्मचारीजी ! मकहाँ एक पटक माग्न आएको व्यक्तिले पुनः अरू कसैसँग माग्न नपरोस्। त्यसैले आफ्नो जीविका सहजै चलाउन जति भूमि चाहिन्छ, त्यति नै मसँग माग्नुहोस् ।। २० ।।
श्रीभगवानुवाच –
न शक्नुवन्ति ते सर्वे प्रतिपूरयितुं नृप ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीभगवान्ले भन्नुभयो– हे राजन् ! यदि मानिसले आफ्ना इन्द्रियहरूलाई वशमा राख्न सकेको छैन र ऊ असन्तोषी छ भने त्रिलोकका सम्पूर्ण प्रिय वस्तुहरूले पनि उसको कामना पूरा गर्न सक्दैनन् ।। २१ ।।
त्रिभिः क्रमैः असन्तुष्टो द्वीपेनापि न पूर्यते ।
नववर्षसमेतेन सप्तद्वीपवरेच्छया ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः जसलाई तीन पाइला भूमिमा सन्तोष हुँदैन, उसको नौवटा खण्ड भएको एउटा पूरै द्वीप दिए पनि चित्त बुझ्दैन। उसले पुनः सातै द्वीप प्राप्त गर्ने इच्छा गरिरहन्छ ।। २२ ।।
सप्तद्वीपाधिपतयो नृपा वैन्यगयादयः ।
अर्थैः कामैर्गता नान्तं तृष्णाया इति नः श्रुतम् ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः मैले सुनेको छु कि महाराज पृथु र गयजस्ता सातै द्वीपका अधिपति राजाहरूले पनि अपार धन र भोग-सामग्री हुँदाहुँदै तृष्णाको अन्त्य गर्न सकेका थिएनन् ।। २३ ।।
यदृच्छयोपपन्नेन सन्तुष्टो वर्तते सुखम् ।
नासन्तुष्टः त्रिभिर्लोकैः अजितात्मोपसादितैः ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः जे जति प्रारब्धले प्राप्त हुन्छ, त्यसैमा सन्तुष्ट रहने व्यक्ति सधैँ सुखी हुन्छ। तर जसले मनलाई वशमा राख्न सकेको छैन, उसको तीनै लोकको राज्य प्राप्त भए पनि शान्ति मिल्दैन; हृदयमा असन्तोषको ज्वाला बलिरहन्छ ।। २४ ।।
पुंसोऽयं संसृतेर्हेतुः असन्तोषोऽर्थकामयोः ।
यदृच्छयोपपन्नेन सन्तोषो मुक्तये स्मृतः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः धन र भोगमा असन्तुष्ट रहनु नै जीवको संसार-चक्र (जन्म-मृत्यु) मा परिरहने कारण हो। अतः जे प्राप्त हुन्छ, त्यसैमा सन्तुष्ट रहनु नै मुक्तिको मार्ग हो ।। २५ ।।
यदृच्छालाभतुष्टस्य तेजो विप्रस्य वर्धते ।
तत्प्रशाम्यति असन्तोषाद् अम्भसेवाशुशुक्षणिः ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः स्वयम् प्राप्त वस्तुमा सन्तुष्ट रहने ब्राह्मणको तेज बढ्दै जान्छ, तर असन्तोषले गर्दा त्यो तेज त्यसरी नै नष्ट हुन्छ, जसरी पानीले आगो निभ्छ ।। २६ ।।
तस्मात्त्रीणि पदान्येव वृणे त्वद् वरदर्षभात् ।
एतावतैव सिद्धोऽहं वित्तं यावत् प्रयोजनम् ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसैले हे वरदाताहरूमा श्रेष्ठ राजन् ! म तपाईँसँग तीन पाइला जमिन मात्र माग्दछु। मलाई मेरो प्रयोजनका लागि यति नै पर्याप्त छ। मानिसले आवश्यकता अनुसारको सम्पत्तिमा नै सन्तुष्ट हुनुपर्छ ।। २७ ।।
श्रीशुक उवाच –
वामनाय महीं दातुं जग्राह जलभाजनम् ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– भगवान्ले यसो भनेपछि राजा बलिले मुस्कुराउँदै भन्नुभयो– "हुन्छ, तपाईँलाई जे जति आवश्यक छ, त्यति नै लिनुहोस्।" यसो भन्दै उहाँले वामन भगवान्लाई भूमि दानको सङ्कल्प गर्नका लागि जलपात्र (कमण्डलु) उठाउनुभयो ।। २८ ।।
विष्णवे क्ष्मां प्रदास्यन्तं उशना असुरेश्वरम् ।
जानन् चिकीर्षितं विन्धोः शिष्यं प्राह विदां वरः ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः सर्वज्ञ एवं ज्ञानी शुक्राचार्यले भगवान् विष्णुको लीला बुझिहाल्नुभयो। राजा बलिले विष्णुलाई पृथ्वी दान दिन लागेको देखेर उहाँले आफ्नो शिष्य बलिलाई रोक्दै भन्नुभयो ।। २९ ।।
श्रीशुक्र उवाच –
कश्यपाद् अदितेर्जातो देवानां कार्यसाधकः ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः शुक्राचार्यले भन्नुभयो– हे विरोचनपुत्र ! यिनी साक्षात् अविनाशी भगवान् विष्णु हुन्। देवताहरूको कार्य सिद्ध गर्नका लागि यिनी कश्यप र अदितिको गर्भबाट जन्मिएका हुन् ।। ३० ।।
प्रतिश्रुतं त्वयैतस्मै यद् अनर्थं अजानता ।
न साधु मन्ये दैत्यानां महानुपगतोऽनयः ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः तिमीले यसबाट हुने अनर्थ नबुझी दान दिने वचन दियौ। यो दान दैत्यहरूको हितमा छैन, त्यसैले म यसलाई उचित मान्दिनँ ।। ३१ ।।
एष ते स्थानमैश्वर्यं श्रियं तेजो यशः श्रुतम् ।
दास्यत्याच्छिद्य शक्राय मायामाणवको हरिः ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्रह्मचारीको भेषमा आएका यी हरि (विष्णु) ले तिम्रो राज्य, ऐश्वर्य, लक्ष्मी, तेज र यश सबै खोसेर इन्द्रलाई सुम्पनेछन् ।। ३२ ।।
त्रिभिः क्रमैः इमान् लोकान् विश्वकायः क्रमिष्यति ।
सर्वस्वं विष्णवे दत्त्वा मूढ वर्तिष्यसे कथम् ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः यिनी विश्वरूप हुन्; यिनले तीन पाइलामा नै समस्त लोक नाप्नेछन्। हे मूर्ख ! जब तिमीले आफ्नो सर्वस्व नै विष्णुलाई दिनेछौ, तब तिम्रो जीवन निर्वाह कसरी होला? ।। ३३ ।।
क्रमतो गां पदैकेन द्वितीयेन दिवं विभोः ।
खं च कायेन महता तार्तीयस्य कुतो गतिः ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः यिनले एक पाइलाले पृथ्वी र दोस्रो पाइलाले स्वर्ग नाप्नेछन्। यिनको विशाल शरीरले अन्तरिक्ष पनि भरिनेछ। तब तेस्रो पाइला टेक्ने ठाउँ कहाँ होला? ।। ३४ ।।
निष्ठां ते नरके मन्ये हि अप्रदातुः प्रतिश्रुतम् ।
प्रतिश्रुतस्य योऽनीशः प्रतिपादयितुं भवान् ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः वचन दिएर पनि पूरा गर्न नसक्ने व्यक्तिको बास नरकमा हुन्छ। तिमीले गरेको प्रतिज्ञा पूरा गर्न तिमी सर्वथा असमर्थ हुनेछौ, त्यसैले तिमीले नरक भोग्नुपर्नेछ भन्ने मलाई लाग्छ ।। ३५ ।।
न तद्दानं प्रशंसन्ति येन वृत्तिर्विपद्यते ।
दानं यज्ञस्तपः कर्म लोके वृत्तिमतो यतः ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः विद्वान्हरू त्यस्तो दानको प्रशंसा गर्दैनन् जसले आफ्नो जीविका नै सङ्कटमा पर्छ। जसको जीवन निर्वाह सुरक्षित हुन्छ, उसले मात्र संसारमा दान, यज्ञ र तपजस्ता कर्महरू गर्न सक्छ ।। ३६ ।।
धर्माय यशसेऽर्थाय कामाय स्वजनाय च ।
पञ्चधा विभजन् वित्तं इहामुत्र च मोदते ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः जसले आफ्नो धनलाई पाच भागमा विभाजन गर्छ—केही धर्मका लागि, केही यशका लागि, केही वृद्धिका लागि, केही भोगका लागि र केही स्वजनका लागि—उही व्यक्ति यो लोक र परलोकमा सुखी रहन्छ ।। ३७ ।।
अत्रापि बह्वृचैर्गीतं शृणु मेऽसुरसत्तम ।
सत्यं ॐ इति यत्प्रोक्तं यत् नेति आहानृतं हि तत् ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे असुरशिरोमणे ! यस विषयमा ऋग्वेदका ऋचाहरूको आशय सुन। 'हुन्छ' भन्नु सत्य हो र 'हुँदैन/छैन' भन्नु असत्य हो ।। ३८ ।।
सत्यं पुष्पफलं विद्याद् आत्मवृक्षस्य गीयते ।
वृक्षेऽजीवति तन्न स्यात् अनृतं मूलमात्मनः ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः यो शरीर एउटा वृक्ष हो र सत्य यसको फूल-फल हो। यदि वृक्ष नै जीवित रहेन भने फल-फूल कसरी रहलान्? त्यसैले शरीर जोगाएर मात्र धर्म गर्नुपर्छ। आफ्नो वस्तु बचाएर राख्नु नै यो शरीररूपी वृक्षको जरा हो ।। ३९ ।।
तद् यथा वृक्ष उन्मूलः शुष्यति उद्वर्ततेऽचिरात् ।
एवं नष्टानृतः सद्य आत्मा शुष्येन्न संशयः ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी जरा उखेलिएको वृक्ष चाँडै सुकेर मर्छ, त्यसैगरी आफ्नो सर्वस्व दान दिएर 'अस्वीकार' गर्ने शक्ति गुमाएको मानिसको जीवन पनि सुक्छ। यसमा कुनै सन्देह छैन ।। ४० ।।
पराग् रिक्तमपूर्णं वा अक्षरं यत् तदोमिति ।
यत्किञ्चित् ओमिति ब्रूयात् तेन रिच्येत वै पुमान् ।
भिक्षवे सर्वं ॐकुन् नालं कामेन चात्मने ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः 'हुन्छ, दिन्छु' भन्नुले धनलाई आफूबाट टाढा पठाउँछ। याचकलाई सबै कुरा दिने व्यक्तिसँग आफ्ना लागि केही बाँकी रहँदैन र ऊ रित्तो हुन्छ ।। ४१ ।।
अथैतत्पूर्णमभ्यात्मं यच्च नेति अनृतं वचः ।
सर्वं नेति अनृतं ब्रूयात् स दुष्कीर्तिः श्वसन्मृतः ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः यसको विपरित 'दिन्नँ' भन्नुले धन सुरक्षित राख्छ। तर सधैँ 'छैन वा दिन्नँ' भनिरहने व्यक्ति बदनाम हुन्छ र जीवितै भए पनि मरेतुल्य मानिन्छ ।। ४२ ।।
स्त्रीषु नर्मविवाहे च वृत्त्यर्थे प्राणसंकटे ।
गोब्राह्मणार्थे हिंसायां नानृतं स्यात् जुगुप्सितम् ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः स्त्रीहरूसँगको वार्तालापमा, परिहासमा, विवाहका समयमा, आफ्नो जीविकाको रक्षाका लागि, प्राणसङ्कट पर्दा, गाई र ब्राह्मणको हितका लागि वा कसैको हत्या रोक्नका लागि बोलिने असत्य (झुट) निन्दनीय हुँदैन ।। ४३ ।।
यस अध्यायको सारांश :
श्रीमद्भागवत महापुराणको अष्टम स्कन्ध अन्तर्गतको यस १९औँ अध्यायमा भगवान् विष्णुको वामन अवतार र राजा बलिबीचको संवादको अत्यन्त रोचक र शिक्षाप्रद वर्णन गरिएको छ । यस कथाको सुरुवातमा भगवान् वामनले राजा बलिको धर्मनिष्ठा र पितृभक्तिको प्रशंसा गर्नुहुन्छ । वामनले बलिका पुर्खाहरू प्रह्लाद, हिरण्याक्ष र हिरण्यकशिपुको वीरताको स्मरण गराउँदै बलिलाई उनको कुलको मर्यादा सम्झाउनुहुन्छ । उहाँले बलिलाई एक उदार र सत्यवादी राजाका रूपमा सम्बोधन गर्दै आफूलाई केवल तीन पाइला जमिन चाहिएको बताउनुहुन्छ । राजा बलिले वामनको सानो कद देखेर उनलाई बालक सम्झिन्छन् र पूरै द्वीप नै दान दिने प्रस्ताव राख्छन् । तर वामनले सन्तोषको महत्त्व बुझाउँदै भन्नुहुन्छ कि जसले थोरैमा चित्त बुझाउँदैन, उसलाई त्रिलोकको राज्यले पनि पुग्दैन । वामनको यो दार्शनिक कुरा सुनेर बलि प्रभावित हुन्छन् र तीन पाइला जमिन दिने सङ्कल्प गर्न तयार हुन्छन् । ठिक यही समयमा दैत्यगुरु शुक्राचार्यले वामन साक्षात् विष्णु भएको रहस्य थाहा पाउँछन् । शुक्राचार्यले बलिलाई दान नदिन र आफ्नो राज्य जोगाउन अनेक तर्कहरू प्रस्तुत गर्नुहुन्छ । उहाँले 'यो दानले तिम्रो सर्वस्व नष्ट हुनेछ' भनी बलिलाई सचेत गराउनुहुन्छ । शुक्राचार्यले ऋग्वेदका उदाहरण दिँदै कुन-कुन अवस्थामा झुट बोल्नु पाप हुँदैन भनेर पनि सम्झाउनुहुन्छ । उहाँले 'आफ्नो जीविका नै सङ्कटमा पर्ने गरी दान दिनु उचित होइन' भनी नीति सिकाउनुहुन्छ । तर बलि आफ्नो सत्यबाट पछि हट्न चाहँदैनन् । शुक्राचार्यले बलिलाई लोभ र मोहको जालमा पार्न खोज्दा पनि बलि आफ्नो वचनमा अडिग रहन्छन् । उहाँले दानको सङ्कल्पका लागि जलपात्र उठाउनुहुन्छ । शुक्राचार्यले दानमा बाधा हाल्न जलपात्रको प्वालमा गएर बस्नुहुन्छ, जसलाई वामनले कुसको टुक्राले पन्छाउनुहुन्छ । अन्ततः बलिले विष्णुलाई तीन पाइला जमिन दिने सङ्कल्प पूरा गर्नुहुन्छ । यस कथाले एउटा भक्तको अडान र भगवान्को लीलालाई प्रस्तुत गरेको छ । यसमा अहङ्कारको नाश र त्यागको महिमा स्पष्ट देखिन्छ । बलिका लागि आफ्नो गुरुको आज्ञाभन्दा पनि दिएको वचन र सत्य ठुलो बन्छ । भगवान् वामनले बलिलाई उनको अहङ्कारबाट मुक्त गर्न यो लीला रचना गर्नुभएको हो । यो अध्यायले दानको शास्त्रीय मर्यादा र यसका चुनौतीहरूको बारेमा पनि चर्चा गरेको छ । अन्त्यमा, बलिले आफ्नो सर्वस्व सुम्पेर पनि कसरी अमर यश प्राप्त गरे भन्ने कुराको आधार यहीँबाट तयार हुन्छ । यो सम्पूर्ण अध्याय भक्त र भगवान्बीचको एउटा दिव्य परीक्षाको रूपमा रहेको छ ।
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष :
यस कथाको दार्शनिक पक्ष अत्यन्त गहिरो छ, जसले मानिसलाई सन्तोष र त्यागको वास्तविक अर्थ सिकाउँछ । पहिलो दर्शन 'सन्तोष' हो; भगवान् वामनले भन्नुभएझैँ असन्तुष्ट मनले जति पाए पनि सुख प्राप्त गर्न सक्दैन । दोस्रो पक्ष 'सत्यको अडान' हो; राजा बलिले भौतिक सुख र गुरुको चेतावनीभन्दा आफ्नो वचनलाई माथि राखेर सत्यको रक्षा गर्नुभयो । तेस्रो दर्शन 'अहङ्कारको विसर्जन' हो; बलिले आफूलाई त्रिलोकको अधिपति सम्झन्थे, तर भगवान्ले तीन पाइलामा उनको त्यो अहङ्कार नापिदिनुभयो । यहाँ शुक्राचार्यले व्यावहारिक र नीतिगत पक्षको प्रतिनिधित्व गर्नुहुन्छ भने बलिले आध्यात्मिक र पारमार्थिक पक्षको । शास्त्रका अनुसार दान दिनु पुण्य हो, तर सर्वस्व दान दिनु ठुलो त्याग हो जसका लागि पात्रता चाहिन्छ । यसले यो पनि सिकाउँछ कि भगवान्को शरणमा पर्दा भौतिक कुराहरू गुमे पनि वास्तविक शान्ति र यश प्राप्त हुन्छ । 'बहिर्मुखी' दृष्टिले ईश्वर देखिँदैन, ईश्वर त हिरण्यकशिपुको कथामा झैँ हृदयभित्रै लुकेका हुन्छन् भन्ने ज्ञान यहाँ दिइएको छ । दानको अर्थ केवल वस्तु दिनु मात्र होइन, बरु आफ्नो 'म' र 'मेरो' भन्ने भावलाई ईश्वरमा समर्पण गर्नु हो । अन्त्यमा, यो कथाले 'प्रारब्ध' र 'पुरुषार्थ' बीचको सन्तुलन तथा ईश्वरप्रतिको पूर्ण समर्पणको महत्त्वलाई उजागर गर्दछ ।
No comments:
Post a Comment