श्रीमद्भागवत महापुराणसम्पादन परम्परा,
पुराणीय स्थान तथा भाषाशैली
१. श्रीमद्भागवतको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि :
कालभन्दा परको इतिहास
श्रीमद्भागवत महापुराणको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि
निर्धारण गर्दा आधुनिक इतिहासशास्त्रको काल–केन्द्रित
दृष्टि मात्र पर्याप्त हुँदैन। पूर्विय परम्परामा इतिहास–पुराण
शब्द स्वयं चैतन्य–अनुभवको
परम्परागत स्मृति हो। यसैले भागवतको इतिहासलाई “कहिले
लेखियो?” भन्ने
प्रश्नभन्दा बढी “कसरी
अवतीर्ण भयो?” भन्ने
प्रश्नले परिभाषित गर्छ।
भागवत स्वयंले आफ्नो उत्पत्तिलाई
सृष्ट्यादिकालसँग जोड्छ। महाप्रलयपछिको अवस्थामा भगवान् विष्णुले ब्रह्माजीलाई
तत्त्वोपदेश दिएको प्रसङ्ग दोस्रो स्कन्धमा स्पष्ट छ। यही उपदेश चतुश्लोकी भागवतका
रूपमा प्रतिष्ठित छ, जसलाई
सम्पूर्ण भागवतको बीज मानिन्छ।१ यस दृष्टिले भागवत कुनै ऐतिहासिक
व्यक्तिद्वारा रचित ग्रन्थ होइन, बरु
सनातन ब्रह्मविद्याको कालानुसार पुनःप्रकाश हो। आधुनिक विद्वानहरूले यसको वर्तमान
पाठरूपलाई ईसा पूर्व अन्तिम शताब्दीदेखि ईसा पश्चात् ९–१०औँ
शताब्दीसम्म विकास भएको मान्दछन्; तर
वैष्णव परम्परामा यो केवल पाठसंरचनाको स्थिरीकरण हो,
तत्त्वको आरम्भ होइन। २. सम्पादन परम्परा : व्यास,
नारद र शुकको त्रयी
श्रीमद्भागवतको सम्पादन परम्परा बुझ्दा “सम्पादक”
शब्दलाई आधुनिक अर्थमा बुझ्नु भ्रमपूर्ण
हुन्छ। व्यासजी कुनै साधारण लेखक वा संकलक होइनन्;
उनी मन्त्रद्रष्टा ऋषि हुन्। भागवत १.७ अध्यायमा व्यासजीको आन्तरिक
असन्तोष, नारदजीको
उपदेश, र
त्यसपछि भएको समाधिस्थ दर्शन अत्यन्त महत्वपूर्ण छ। यहीँ भागवत रचनाको आध्यात्मिक
पृष्ठभूमि खुल्छ।
२ व्यासजीले समाधिमा भगवान् श्रीकृष्णलाई
मायासहित साक्षात्कार गरेपछि मात्र भागवतको रचना गरे भन्ने आत्मसाक्ष्य भागवतकै
आन्तरिक प्रमाण हो। यसैले भागवतलाई “व्यासकृत”
भन्दा पनि “व्यासदृष्ट”
ग्रन्थ भन्नु बढी समीचीन हुन्छ। यसपछि शुकदेवद्वारा परीक्षितसभामा गरिएको
निरन्तर सातदिने उपदेश भागवतको श्रवणीय अन्तिम रूप हो। शुकदेव यहाँ सम्पादक होइनन्,
रस–संप्रेषक
हुन्। भागवतको काव्यात्मक प्रवाह, संवादात्मक
संरचना र भावप्रधान शैली शुकपरम्पराको देन हो।
३. पुराणहरूको वर्गीकरण र भागवतको स्थान :
शास्त्रीय दृष्टि पुराणहरूलाई सात्त्विक,
राजस र तामस भनेर वर्गीकरण गर्ने परम्परा
पद्मपुराणमा स्पष्ट रूपमा पाइन्छ। यस वर्गीकरणमा श्रीमद्भागवतलाई सात्त्विक
पुराणहरूको शीर्षस्थ मानिएको छ। गरुडपुराणमा भागवतलाई विष्णुभक्तिका दृष्टिले
सर्वश्रेष्ठ घोषित गरिएको छ।
स्कन्दपुराणको वैष्णवखण्डमा भागवत महात्म्य
विस्तारपूर्वक वर्णित छ, जहाँ
भागवतलाई कलियुगमा मोक्षप्रद ग्रन्थका रूपमा स्थापित गरिएको छ। भागवतको विशेषता के हो भने—यो
केवल विष्णु–स्तुतिमा
सीमित छैन; यसले
उपनिषदीयब्रह्मतत्त्व,
वेदान्तीय तर्क र भक्तिरस लाई एकै प्रवाहमा
जोड्छ।
यसैले परम्परामा भनिएको छ— “भागवतं
पुराणानां अमलं यद् वैष्णवानाम्।”
४. पुराणीय परम्परामा भागवतको विशिष्टता अन्य पुराणहरूमा सृष्टिक्रम,
वंशानुक्रम,
व्रत–तीर्थ
आदि विविध विषयहरू प्रधान छन्; तर
भागवतको केन्द्र एकै छ—परमसत्य
भगवत् तत्त्व। भागवतको दोस्रो श्लोकमै यसको प्रयोजन स्पष्ट
गरिएको छ— धर्मः प्रोज्झितकैतवोऽत्र परमो निर्मत्सराणां
सताम् । वेद्यं वास्तवमत्र वस्तु शिवदं
तापत्रयोन्मूलनम् ॥ यहाँ धर्म,
अर्थ, काम,
मोक्षभन्दा माथि उठेर वास्तव–वस्तु
(परमसत्य) को प्रतिपादन गरिएको घोषणा छ। यही कारण भागवतलाई “मोक्षशास्त्र”
भन्दा पनि भक्तिरस–शास्त्र
भनिन्छ।
५. श्रीमद्भागवतको भाषा र शैली : दर्शन र
काव्यको संगम भागवतको भाषा वैदिक संस्कृतको गम्भीरता र
लोकबोध्य काव्यात्मकताको अद्भुत समन्वय हो। यसको शैलीलाई तीन तहमा बुझ्न सकिन्छ— १. सूत्रात्मक दर्शन –
चतुश्लोकी भागवत जस्ता स्थलोंमा २. कथात्मक उपदेश –
ध्रुव, प्रह्लाद,
गजेन्द्र आदि आख्यानमा ३. महाकाव्यात्मक लीला –
कृष्णलीलामा
भागवत स्वयंले श्रवणलाई प्रधान साधन मानेको छ— शृण्वतां स्वकथाः कृष्णः पुण्यश्रवणकीर्तनः । हृद्यन्तःस्थो ह्यभद्राणि विधुनोति
सुहृत्सताम् ॥
यसैले भागवत पढिने भन्दा सुन्ने ग्रन्थ हो।
यसको भाषा वाक्यविज्ञान, अलंकार,
रस र ध्वनितत्त्वले युक्त छ,
जसले यसलाई शास्त्र र काव्य दुवै बनाएको छ।
६. निष्कर्ष शास्त्रीय प्रमाणको आधारमा भन्नुपर्दा— •श्रीमद्भागवतको
इतिहास कालातीत तत्त्वपरम्परामा आधारित छ •यसको
सम्पादन परम्परा व्यास–नारद–शुक
त्रयीद्वारा सुनिश्चित छ •पुराणीय
संरचनामा यो सात्त्विक पुराणहरूको शिखर हो •भाषा
र शैलीको दृष्टिले यो वेदान्त र भक्तिकाव्यको अद्वितीय संगम हो
No comments:
Post a Comment