भागवत शोधपत्र (भाग ३)

 

भागवत शोधपत्र (भाग ३)
श्रीमद्भागवत र वेदान्त परम्परा
वेदान्त परम्पराको मूल अभिप्राय “वेदको अन्त्य” मात्र होइन, “वेदको अन्तिम उद्देश्य” प्रकट गर्नु हो। वेदका संहिता, ब्राह्मण, आरण्यक हुँदै उपनिषद् आइपुग्दा मानव चिन्तन कर्मबाट तत्त्वतर्फ, बाह्य यज्ञबाट आन्तरिक खोजतर्फ उन्मुख हुन्छ। यही बिन्दुमा वेदान्त जन्मिन्छ। तर वेदान्त स्वयं दुई तहमा अवस्थित देखिन्छ—एक तत्त्वको प्रतिपादन गर्ने बौद्धिक तह, र अर्को तत्त्वलाई जीवनमा उतार्ने अनुभूतिमूलक तह। श्रीमद्भागवत यही दोस्रो तहको पूर्ण अभिव्यक्ति हो।
उपनिषद् ब्रह्मलाई निराकार, अव्यक्त र इन्द्रिय–बुद्धि भन्दा परको सत्यका रूपमा प्रतिपादन गर्छन्। “नेति नेति” को पद्धतिले तत्त्वको सीमारेखा तोडिन्छ, तर सामान्य साधकका लागि यो मार्ग कठिन हुन्छ। वेदान्तको यही कठिनाइलाई सरल, सुलभ र रसात्मक बनाउने कार्य भागवतले गरेको छ। यस अर्थमा भागवत उपनिषद्को विरोधी होइन, उपनिषद्को करुणामय विस्तार हो।
उपनिषद् भन्छ—
एकमेवाद्वितीयम्
(छान्दोग्य उपनिषद् ६.२.१)
भागवत त्यसैलाई यसरी स्पष्ट गर्छ—
वदन्ति तत् तत्त्वविदस्तत्त्वं यज्ज्ञानमद्वयम् ।
ब्रह्मेति परमात्मेति भगवानिति शब्द्यते ॥ (१.२.११)
यहाँ “अद्वय” शब्दले वेदान्तको मूल प्रतिज्ञा सुरक्षित राख्छ—तत्त्व एकै छ। तर भागवत त्यस तत्त्वलाई अनुभवका तीन स्तरमा देखाउँछ। यही कारणले अद्वैत, विशिष्टाद्वैत र द्वैत तीनै परम्पराले भागवतलाई आफ्नै आधारग्रन्थका रूपमा ग्रहण गरेका छन्।
ब्रह्मसूत्र वेदान्तको तर्कात्मक मेरुदण्ड हो। सूत्रात्मक भाषाका कारण त्यसले अत्यन्त सूक्ष्म र गम्भीर विवेचना गर्छ, तर रसात्मकता त्यहाँ प्रकट हुँदैन। भागवतलाई परम्पराले “अकृतिम भाष्य” भनेको यही कारणले हो—यसले ब्रह्मसूत्रका सिद्धान्तहरूलाई कथा, संवाद र चरित्रमार्फत जीवन्त बनाउँछ। जीव–ब्रह्म सम्बन्ध, जगत्को स्थिति, मोक्षको स्वरूप—यी सबै विषय भागवतमा केवल प्रतिपादित छैनन्, प्रदर्शित छन्।
वेदान्तको एउटा प्रमुख प्रश्न हो—जगत् सत्य हो कि मिथ्या? अद्वैतले जगत् व्यवहारिक सत्य मानेर अन्ततः ब्रह्ममा लीन गराउँछ। विशिष्टाद्वैतले जगत् भगवान्को शरीर मानेर त्यसलाई वास्तविक स्वीकार गर्छ। भागवतले दुवै दृष्टिकोणलाई स्थान दिन्छ, तर जगत्लाई भगवान्को लीला–क्षेत्रका रूपमा प्रस्तुत गरेर त्यसलाई मूल्य दिन्छ। जगत् न पूर्णतः अस्वीकार्य छ, न पूर्णतः आसक्तिको विषय—यो साधन हो।
वेदान्तमा जीवको स्थिति पनि विवादास्पद विषय हो। अद्वैतमा जीव अविद्यावश ब्रह्मबाट भिन्न देखिन्छ; विशिष्टाद्वैतमा जीव ब्रह्मको अंश भएर पनि नित्य भिन्नता राख्छ। भागवतमा जीव दास, सखा, पुत्र, प्रिय—विविध सम्बन्धमा प्रकट हुन्छ। यसले देखाउँछ कि जीव–ब्रह्म सम्बन्ध केवल तर्कको विषय होइन, अनुभूतिको विषय हो। यही कारणले भागवतको वेदान्त “सम्बन्धात्मक वेदान्त” हो।
वेदान्तको चरम लक्ष्य मोक्ष हो, तर मोक्षको स्वरूप के हो भन्ने प्रश्नमा मतभेद छन्। भागवत मोक्षलाई केवल दुःखनिवृत्ति वा ब्रह्मलीनता मात्र मानेर सीमित गर्दैन। मोक्षलाई भगवान्सँग नित्य सम्बन्ध, नित्य सेवा र नित्य आनन्दको स्थिति मान्छ—
स वै पुंसां परो धर्मो
यतो भक्तिरधोक्षजे ।
अहैतुक्यप्रतिहता
यया आत्मा सुप्रसीदति ॥ (१.२.६)
यो श्लोकले वेदान्तीय धर्मको सार स्पष्ट गर्छ—त्यो धर्म जसले आत्मालाई पूर्ण विश्राम दिन्छ, त्यही परो धर्म हो। यहाँ आत्मप्रसाद नै मोक्षको लक्षण बनेको छ।
यसैले श्रीमद्भागवत महापुराणलाई वेदान्त परम्पराको पराकाष्ठा भन्नु अतिशयोक्ति होइन। यो वेदान्तलाई केवल चिन्तनको विषयबाट उठाएर जीवनको मार्ग बनाउँछ। ज्ञान यहाँ शुष्क छैन, भक्ति अन्धो छैन, र वैराग्य नकारात्मक छैन। तीनैको समन्वय नै भागवतको वेदान्त हो।
अन्ततः भन्नुपर्दा, वेदान्त परम्पराले तत्त्वको खोज गर्छ, भागवतले तत्त्वसँग सम्बन्ध जोड्छ। वेदान्तले सत्य देखाउँछ, भागवतले सत्यसँग प्रेम गर्न सिकाउँछ। यही कारणले वेदान्तको इतिहासमा भागवत एउटा ग्रन्थ मात्र होइन, एउटा मोड (turning point) हो—जहाँ दर्शन जीवनमा अवतरण गर्छ।
श्रीमद्भागवत महापुराणलाई वेदान्तीय परम्परामा केवल एक पुराणका रूपमा हेर्ने दृष्टि अपूर्ण ठहरिन्छ। आचार्य–परम्पराले भागवतलाई वेदान्तको परिधिमा राखेन, बरु वेदान्तको अन्तःसार, रसात्मक निष्कर्ष र जीवनोपयोगी अभिव्यक्ति मानेर स्वीकार गर्यो । उपनिषद्, ब्रह्मसूत्र र गीता वेदान्तका मूल प्रस्थानत्रयी भए तापनि, तिनले उद्घाटित गरेको तत्त्वलाई अनुभूति र सम्बन्धको स्तरमा अवतरण गराउने कार्य श्रीमद्भागवतले नै सम्पन्न गरेको देखिन्छ। यसै कारण विभिन्न दार्शनिक मतभिन्नता हुँदाहुँदै पनि, अद्वैत, विशिष्टाद्वैत र द्वैत—तीनै वेदान्तीय धाराहरूले भागवतलाई आ–आफ्नो तात्त्विक आधारको रूपमा ग्रहण गरे।
अद्वैत वेदान्तको दृष्टिमा परम तत्त्व निरुपाधिक, निर्गुण र एकमेवाद्वितीय ब्रह्म हो। उपनिषद्‌ले “एकमेवाद्वितीयम्” भनी जसलाई घोषणा गर्छन्, भागवतले त्यसै ब्रह्मलाई “एकः पुरुषः” का रूपमा संकेत गर्छ। भागवतमा वर्णित सृष्टि, स्थिति र लयका विविध रूपहरू अद्वैत दृष्टिमा ब्रह्मकै व्यवहारिक अभिव्यक्ति मानिन्छन्। हरि, ब्रह्मा र शिव अलग–अलग सत्ता होइनन्, एउटै चेतन तत्त्वका नाम–रूपात्मक प्रक्षेप हुन्। यस अर्थमा भागवत अद्वैतका लागि सगुणोपासनाको माध्यम बनेर अन्ततः निर्गुण ब्रह्मबोधतर्फ उन्मुख गराउने साधन हो। शङ्कराचार्य परम्पराले भागवतलाई अस्वीकार नगर्नु र परवर्ती अद्वैत आचार्यहरूले त्यसलाई उपासनात्मक ग्रन्थका रूपमा अंगीकार गर्नु यही कारणले हो।
विशिष्टाद्वैत दर्शनमा भने भागवतको स्थान अझ प्रत्यक्ष र निर्णायक छ। रामानुजाचार्य परम्पराले ब्रह्मलाई सगुण, साकार र अनन्त कल्याणगुणयुक्त नारायणका रूपमा स्वीकार गर्छ। जीव र जगत् ब्रह्मबाट पृथक छैनन्, तर तिनीहरू ब्रह्मका शरीरभूत अंश हुन्—यो नै शरीर–शरीरी भाव हो। भागवतको “एते चांशकलाः पुंसः कृष्णस्तु भगवान् स्वयं” भन्ने घोषणा विशिष्टाद्वैतका लागि केवल काव्यात्मक अभिव्यक्ति होइन, तात्त्विक सिद्धान्तको उद्घोष हो। यहाँ कृष्ण स्वयं ब्रह्म हुन्, तर त्यो ब्रह्म निर्जीव तत्त्व नभई करुणामय, सम्बन्धयोग्य र भक्तवत्सल सत्ता हो। उपनिषद्‌मा वर्णित “यस्यान्तः शरीरं” भन्ने भाव भागवतमा लीला, अवतार र भक्तिसम्बन्धका माध्यमबाट सजीव बन्छ। यसैले विशिष्टाद्वैत परम्परामा भागवत भक्ति–वेदान्तको मूल ग्रन्थका रूपमा प्रतिष्ठित भयो।
द्वैत वेदान्तमा जीव र ईश्वरको शाश्वत भेद स्वीकार गरिन्छ। माध्वाचार्य परम्पराले विष्णुलाई सर्वोच्च स्वतन्त्र तत्त्व मानेर जीवहरूलाई परतन्त्र सत्ता ठान्छ। भागवतका अनेक श्लोकहरू, विशेषतः भगवान्‌को सर्वोच्चता, सर्वशक्तिमत्ता र सर्वाधारत्व प्रकट गर्ने स्तुतिहरू, द्वैत दर्शनका लागि सशक्त प्रमाण बन्छन्। “त्वमेव परमं तत्त्वं” जस्ता वाक्यहरूमा भगवान्‌ बाहेक अरू कुनै समकक्ष तत्त्व छैन भन्ने भाव स्पष्ट हुन्छ। कठोपनिषद्‌को “नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतनानाम्” भन्ने सिद्धान्त भागवतमा कथात्मक र भावनात्मक रूपले व्याप्त छ। यसैले माध्वाचार्यले भागवतमा विस्तृत भाष्य लेख्दै यसलाई वेदान्तीय निर्णयग्रन्थका रूपमा उभ्याए।
यसरी हेर्दा अद्वैतले भागवतमा तत्त्वको एकत्व देख्छ, विशिष्टाद्वैतले सम्बन्धको समन्वय देख्छ, र द्वैतले आराध्यको सर्वोच्चता देख्छ। मतभेद भए पनि ग्रन्थप्रति सबैको निष्ठा एउटै छ। यसको मूल कारण भागवतको बहुआयामिक प्रकृति हो। भागवत न त केवल तर्कप्रधान ग्रन्थ हो, न मात्र भावुक कथा–सङ्ग्रह। यो त ब्रह्मसूत्रको सूत्रात्मक वेदान्तलाई अनुभूतिमय, जीवनोपयोगी र सार्वसाधारणका लागि ग्राह्य बनाउने अद्वितीय माध्यम हो। “जन्माद्यस्य यतः” भन्ने ब्रह्मसूत्रीय सूत्रलाई भागवतले स्वयंको प्रथम श्लोकमै विस्तृत गरेर आफूलाई वेदान्तीय परम्पराभित्र स्पष्ट रूपमा स्थापित गर्छ।
समसामयिक सन्दर्भमा पनि यसको सान्दर्भिकता झन् प्रखर देखिन्छ। आज वेदान्त अध्ययन प्रायः बौद्धिक अभ्यासमा सीमित भइरहेको छ, जहाँ दर्शन बुझिन्छ तर जीवन रूपान्तरित हुँदैन। तर जहाँ वेदान्त अध्ययन भागवतसँग जोडिन्छ, त्यहाँ दर्शन आचरण बन्छ, तत्त्व सम्बन्ध बन्छ, र ईश्वर सिद्धान्त होइन, जीवनको सहयात्री बन्छ। यही कारण आज पनि विभिन्न वैष्णव, अद्वैत र भक्ति–परम्पराका आश्रम, मठ र शिक्षण केन्द्रहरूमा वेदान्त अध्ययन भागवत–पाठसँग अविच्छिन्न रूपमा चलिरहेको छ।
अतः श्रीमद्भागवत महापुराण कुनै एक सम्प्रदायको दार्शनिक घोषणापत्र होइन। यो सम्पूर्ण वेदान्तीय परम्पराको साझा धरोहर हो, जहाँ उपनिषद्‌को तत्त्व, ब्रह्मसूत्रको तर्क र गीता–भागवतको भक्ति एउटै चेतन प्रवाहमा विलीन हुन्छन्। यही कारण आचार्य–परम्पराले भागवतलाई वेदान्तको बाहिरी सहायक होइन, भित्री आत्मा मानेर संरक्षण गर्यो–, व्याख्या गर्योत र युग–युगसम्म प्रवाहित गरिरह्यो।
अस्तु
मणिराम अर्याल
कागेश्वरी मनोहरा नगरपालिका वडा नं. १

 

ॐ अध्यात्म ज्ञान भण्डार ॐ

🏠 होममा जानुहोस् माथि जानुहोस् ↑