भागवत शोधपत्र (भाग ६)

 

जम्बूद्वीप : पौराणिक भूगोल, दार्शनिक अर्थ र भागवत परिप्रेक्ष्य

१. जम्बूद्वीपको पौराणिक परिभाषा

पौराणिक ब्रह्माण्ड–संरचनामा जम्बूद्वीप सात द्वीपमध्ये पहिलो र केन्द्रवर्ती द्वीप हो। श्रीमद्भागवत महापुराण (पञ्चम स्कन्ध) ले जम्बूद्वीपलाई कर्मभूमि, साधनभूमि तथा धर्म–अधर्मको प्रत्यक्ष क्षेत्रका रूपमा चित्रण गरेको छ। यही द्वीपमा मानवजातिको प्रमुख वास रहेको मान्यता छ।

जम्बूद्वीपको नामकरण “जम्बू” नामक विशाल वृक्षबाट भएको हो, जसको फलरस नदीका रूपमा प्रवाहित हुन्छ भन्ने वर्णन पाइन्छ। यो नामकरण केवल भौगोलिक नभई रसात्मक–प्रतीकात्मक पनि हो—जसले जीवन, कर्म र फलको संकेत गर्दछ।

२. इमेजमा देखिएको जम्बूद्वीपको संरचना (Structural Description)

चित्रमा जम्बूद्वीपलाई वृत्ताकार (circular cosmography) रूपमा देखाइएको छ, जुन पौराणिक भूगोलको मानक शैली हो।

चित्रको केन्द्रमा मेरु पर्वत अवस्थित छ। मेरु पौराणिक भूगोलमा केवल पर्वत मात्र होइन—

१) देवता र ब्रह्माण्डीय व्यवस्थाको

२) धुरी,सूर्य, चन्द्र, ग्रहहरूको परिक्रमण–केन्द्र, तथा ज्ञान–अविद्याको विभाजन रेखाका रूपमा व्याख्या गर्रन सिकन्छ ।

मेरुको चारैतिर देवपुरीहरू, सिद्धलोक, गन्धर्वलोक आदि अवस्थित छन् भन्ने मान्यता छ।

मेरुलाई घेरेका नौ वर्ष (नव वर्ष)

तसवीरमा जम्बूद्वीपलाई नौ वर्ष (खण्ड) मा विभाजन गरिएको देखिन्छ। यी नौ वर्षहरू हुन्:

१ इलावृत वर्ष (मेरुको चारैतिर, देवभूमि)

२ भद्राश्व वर्ष

३ केतुमाल वर्ष

४ हरिवर्ष

५ किम्पुरुष वर्ष

६ रम्यक वर्ष

७ हिरण्मय वर्ष

८ उत्तरकुरु वर्ष

९ भारत वर्ष

यी वर्षहरूलाई पर्वत–शृङ्खलाहरूले पृथक् गरेको देखिन्छ, जुन चित्रमा तरङ्गाकार रेखाले संकेत गरिएको छ।

महत्त्वपूर्ण बिन्दु:

भागवत अनुसार, भारतवर्ष मात्र कर्मभूमि हो जहाँ धर्म, ज्ञान र भक्ति साधना सम्भव हुन्छ। बाँकी वर्षहरू भोगभूमि वा सिद्धभूमि मानिन्छन्।

भारतवर्ष : भागवतको केन्द्रीय कर्मभूमि

चित्रको दक्षिण भागमा रहेको भारतवर्ष विशेष रूपमा उल्लेखनीय छ। भागवतले भारतवर्षलाई यस्तो भूमि भन्छ जहाँ—

१ अवतारलीला प्रकट हुन्छ,

२ वेद–उपनिषद्–पुराणको प्रवाह हुन्छ,

३ जहाँ मोक्षसाधना सम्भव हुन्छ।

भागवतको दृष्टिमा मानव जन्मको सार्थकता भारतवर्षमै चरितार्थ हुन्छ। यही कारणले नारद, व्यास, शुक, मैत्रेय जस्ता ऋषिहरूको क्रियाक्षेत्र यही हो।

दार्शनिक दृष्टिले भारतवर्ष—

१ कर्म–फल–नियमको प्रयोगशाला,

२ जीव–ईश्वर सम्बन्धको प्रत्यक्ष क्षेत्र,

३ इतिहास–पुराणको संगमस्थल हो।

चार दिशात्मक सागर र सीमा–तत्त्व

चित्रमा जम्बूद्वीपको बाहिरी घेरामा लवण सागर (नुनिलो समुद्र) देखिन्छ। यो सागरले जम्बूद्वीपलाई अन्य द्वीपहरूबाट अलग गर्छ।

दार्शनिक रूपमा:

१ सागर = सीमाबोध (boundary of experience)

२ द्वीप = चेतनाको क्षेत्र

३ मेरु = केन्द्रिय तत्त्व (परब्रह्म/ईश्वर)

यसरी भूगोल स्वयं तत्त्वमीमांसा बन्छ।

जम्बूद्वीप : भौतिक भूगोल कि प्रतीकात्मक संरचना?

आधुनिक अध्ययनमा जम्बूद्वीपलाई शाब्दिक भूगोलको रूपमा मात्र लिनु पर्याप्त मानिँदैन। भागवत र वैष्णवाचार्यहरूका अनुसार:

१ जम्बूद्वीप ब्रह्माण्डीय चेतनाको मानचित्र हो,

२ जहाँ केन्द्र (मेरु) = ईश्वर,

३ वर्षहरू = भिन्न–भिन्न चेतनात्मक अवस्था,

४ र भारतवर्ष = साधकको क्षेत्र।

विशिष्टाद्वैत दृष्टिमा, यो सम्पूर्ण संरचना भगवान्को शरीररूप जगत् को एक आयाम हो—जहाँ प्रत्येक भाग अर्थपूर्ण र उद्देश्यपूर्ण छ।

अस्तु

मणिराम अर्याल

कागेश्वरी मनोहरा नगरपालिका १

ॐ अध्यात्म ज्ञान भण्डार ॐ

🏠 होममा जानुहोस् माथि जानुहोस् ↑