भागवत पुराण र मन्दाकिनी विश्व शिशुमार संस्थाः
मानव सभ्यताको प्रारम्भदेखि नै तारामय आकाशले मानिसको चेतनामा गहिरो प्रश्न उठाउँदै आएको छ—यो ब्रह्माण्ड के हो? यसको सीमा कहाँ छ? पृथ्वीको स्थान के हो? ग्रह–नक्षत्र किन चलिरहेका छन्? यस्ता प्रश्नहरू केवल आधुनिक विज्ञानका उपज होइनन्; प्राचीन वैदिक वाङ्मयमा पनि ब्रह्माण्डको संरचना, गति र तत्त्वका विषयमा गम्भीर चिन्तन गरिएको पाइन्छ। श्रीमद्भागवत महापुराण यस परम्पराको एक महत्त्वपूर्ण ग्रन्थ हो, जसमा ब्रह्माण्डको उत्पत्ति, संरचना, ज्योतिर्गणको गति तथा काल–व्यवस्थाको दार्शनिक–प्रतीकात्मक वर्णन गरिएको छ।
भागवतको खगोल विज्ञानलाई केवल भौतिक खगोलको रूपमा बुझ्नु अपूर्ण हुनेछ। यहाँ वर्णित ब्रह्माण्ड एक साथ भौतिक, दार्शनिक र आध्यात्मिक संरचना हो। यस अध्ययनको उद्देश्य भागवतमा वर्णित ब्रह्माण्डीय संरचनालाई क्रमबद्ध रूपमा प्रस्तुत गर्नु, त्यसको दार्शनिक आधार केलाउनु, तथा आधुनिक वैज्ञानिक अवधारणासँग यसको तुलनात्मक संवाद सम्भव छ कि छैन भन्ने प्रश्नलाई अनुसन्धानात्मक दृष्टिले हेर्नु हो।
ब्रह्माण्डसम्बन्धी ज्ञान: आकाशको अनन्तता
भागवतका अनुसार पृथ्वीलाई घेरेको तारामय विस्तारलाई व्योम, नभ वा आकाश भनिन्छ। यो आकाश एक, निरन्तर र अनन्त छ; यसको सीमा स्वयं सृष्टिकर्ताले समेत पूर्णतः जान्न सक्दैनन्¹। यहाँ आकाशलाई शून्य स्थान होइन, अस्तित्वको आधार क्षेत्रका रूपमा चित्रण गरिएको छ। आधुनिक भाषामा यसलाई अन्तरिक्ष भनिए पनि भागवतको दृष्टिमा यो चेतनात्मक ब्रह्माण्डीय क्षेत्र हो जहाँ ज्योतिर्गण व्यवस्थित गतिमा स्थित छन्।
दार्शनिक दृष्टिले आकाश अनन्तताको प्रतीक हो। उपनिषदहरूले ब्रह्मलाई आकाशसँग तुलना गर्छन्—सीमा रहित, अव्याहत, सर्वव्यापी। भागवतको आकाश–वर्णन यही अद्वैत ब्रह्मदृष्टिको प्रतिध्वनि हो। ब्रह्माण्डको अध्ययन यहाँ भौतिक नापजोख मात्र नभई अस्तित्वबोधको अभ्यास बन्छ।
ज्योतिर्गण र ब्रह्माण्डीय गति
भागवतले तारागण, ग्रह र उपग्रहलाई “ज्योतिर्गण” भन्छ²। यिनै ज्योतिर्गणले युक्त क्षेत्रलाई ज्योर्तिलोक भनिएको छ³। यी सबै ज्योतिर्गण निश्चित मार्गमा गतिशील छन्⁴। यहाँ गति केवल यान्त्रिक घटना होइन; यसलाई “अव्यय गति काल” द्वारा संचालित भनिएको छ।
दार्शनिक रूपमा हेर्दा काल र गति अभिन्न छन्। काल बिना गति अर्थहीन हुन्छ। भागवतमा काल ब्रह्माण्ड सञ्चालन गर्ने अदृश्य तत्त्व हो—निरपेक्ष शक्ति, जसले प्रकृति र पुरुषको संयोगलाई गतिशील बनाउँछ। ज्योतिर्गण ध्रुवलोकको आश्रयमा कालचक्रमा परिक्रमा गर्दछन्⁵। ध्रुव यहाँ स्थिर सन्दर्भ बिन्दु हो—ब्रह्माण्डीय व्यवस्था भंग नहुने आधार।
यसलाई आधुनिक गुरुत्वीय स्थिरतासँग तुलनात्मक रूपमा हेर्न सकिन्छ, यद्यपि भागवत यस शक्तिलाई चेतनात्मक सिद्धान्तका रूपमा व्याख्या गर्छ। पाञ्चरात्र परम्पराले यसै शक्तिलाई सङ्कर्षण नाम दिएको छ⁶। यहाँ भौतिक नियम दार्शनिक तत्त्वमा रूपान्तरित हुन्छ।
पृथ्वीको स्थान र ब्रह्माण्डीय अनुपात
अनन्त अन्तरिक्षमा पृथ्वीलाई भागवतले अत्यन्त सूक्ष्म पिण्डका रूपमा चित्रण गर्छ। पृथ्वीको आकार अनन्तनागको मस्तकमा राखिएको सस्र्युको दाना समान छ⁷; अन्यत्र अणुसमान भनिएको छ⁸। यो तुलना भौतिक नापभन्दा ब्रह्माण्डीय अनुपातबोध गराउने काव्यात्मक संकेत हो। मानवकेन्द्रित दृष्टिको खण्डन गर्दै भागवतले पृथ्वीलाई ब्रह्माण्डको सानो अंश मात्र देखाउँछ।
सूर्यलाई एक तेजस्वी तारा भनिएको छ⁹, तर भागवतले सूर्यभन्दा विशाल ताराहरूको सम्भावना पनि स्वीकार गर्छ¹⁰। यसले ब्रह्माण्डीय बहुलताको बोध गराउँछ। आधुनिक खगोल विज्ञानले पनि सूर्यलाई सामान्य तारा मान्छ; यस सन्दर्भमा भागवतको दृष्टि उल्लेखनीय रूपमा व्यापक छ।
सौर्यमण्डल र तारापुञ्जको अवधारणा
भागवतको दृष्टिमा तारा एक्लै अस्तित्वमा हुँदैन; तिनीहरूको वरिपरि परिक्रमा गर्ने पिण्डहरू हुन्छन्। यसरी प्रत्येक तारा आफ्नै परिवारसहित अवस्थित हुन्छ—आधुनिक भाषामा सौर्यमण्डल। त्यसभन्दा माथि नक्षत्रसमूह र विशाल तारापुञ्जहरू छन्। यी सबैको समष्टिगत संरचनालाई “अण्ड” अथवा ब्रह्माण्ड भनिएको छ¹¹।
अण्डकोष बहुस्तरीय आवरणयुक्त संरचना हो¹²। यसले ब्रह्माण्डलाई जैविक रूपकमा देखाउँछ—जीवित, आवृत, संरचित। दार्शनिक रूपमा यो सूक्ष्म–स्थूल समरूपताको सिद्धान्त हो: अण्ड (सूक्ष्म) र ब्रह्माण्ड (स्थूल) एकै ढाँचाका प्रतिबिम्ब हुन्।
बहुब्रह्माण्ड सिद्धान्त
भागवत अनुसार यस्ता ब्रह्माण्ड असंख्य छन्¹³। प्रत्येक ब्रह्माण्ड आफूसमान अनगिन्ती ब्रह्माण्डहरूमध्ये एक परमाणु समान मात्र हो। सात आवरणले ढाकिएको ब्रह्माण्डलाई ब्रह्मको शरीर भनिएको छ। अनन्त आकाशमा असंख्य ब्रह्माण्डहरू उत्पन्न, स्थित र लयको प्रक्रियामा निरन्तर प्रवाहित छन्¹⁴।
दार्शनिक दृष्टिले यो स्थिर ब्रह्माण्ड होइन, प्रक्रियात्मक ब्रह्माण्ड हो। अस्तित्व निरन्तर सृष्टि–स्थिति–लयको चक्रमा गतिशील छ। आधुनिक बहुब्रह्माण्ड परिकल्पनासँग यसलाई प्रत्यक्ष समानता दिनु सावधानीको विषय हो, तर दार्शनिक समानान्तर अवश्य देखिन्छ—अस्तित्व बहुल छ, सीमित होइन।
कालचक्र: ब्रह्माण्डको अदृश्य आधार
भागवतको खगोलमा काल केन्द्रीय तत्त्व हो। ज्योतिर्गणको गति, ब्रह्माण्डको विस्तार, सृष्टि–लय—सबै कालचक्रमा नियोजित छन्। काल यहाँ केवल समयमापन होइन; अस्तित्व सञ्चालन गर्ने शक्ति हो। वेदान्तिक दृष्टिमा काल माया–संरचना अन्तर्गत ब्रह्मको कार्यरूप अभिव्यक्ति हो। यसरी खगोल विज्ञान दार्शनिक कालदर्शनमा परिणत हुन्छ।
निष्कर्ष
श्रीमद्भागवतको खगोल वर्णनलाई शाब्दिक वैज्ञानिक प्रतिवेदनका रूपमा पढ्नु पर्याप्त हुँदैन। यो दार्शनिक ब्रह्माण्ड–मोडेल हो जहाँ आकाश अनन्त चेतनात्मक क्षेत्र हो, ज्योतिर्गण कालचक्रमा गतिशील छन्, पृथ्वी ब्रह्माण्डीय अनुपातमा सूक्ष्म छ, र अस्तित्व बहुब्रह्माण्डीय संरचनामा प्रवाहित छ। यहाँ खगोल विज्ञान, तत्वमीमांसा र अध्यात्म एकअर्कासँग विलग छैनन्; तिनीहरू एउटै समग्र दृष्टिको विभिन्न आयाम हुन्।
भागवत मानवलाई ब्रह्माण्डको केन्द्र होइन, सहभागी प्राणीका रूपमा स्थापित गर्छ। यही विनम्रता र व्यापकता यसको खगोल दर्शनको सार हो। यस अर्थमा भागवतको ब्रह्माण्ड विज्ञान केवल आकाशको अध्ययन होइन—अस्तित्वबोधको साधना हो।
सन्दर्भ सामाग्री
१. श्रीमद्भागवत महापुराण ९.६.३५०
२. श्रीमद्भागवत महापुराण ५.२०.३७
३. श्रीमद्भागवत महापुराण ५.२३.८
४. श्रीमद्भागवत महापुराण ४.९.२०–२१; ५.२२.१,१७
५. श्रीमद्भागवत महापुराण ५.२३.२–५
६. श्रीमद्भागवत महापुराण ५.२५.१
७. श्रीमद्भागवत महापुराण ५.२५.२; ६.१६.४८
८. श्रीमद्भागवत महापुराण ११.६.१७
९. श्रीमद्भागवत महापुराण ५.२१.३
१०. श्रीमद्भागवत महापुराण ८.६.१; १०.६६.३९; १०.८९.५०
११. श्रीमद्भागवत महापुराण २.५.३४–३५
१२. श्रीमद्भागवत महापुराण २.८.१६; ५.१७.१
१३. श्रीमद्भागवत महापुराण ६.१६.३७; १०.१४.११; ११.१६.३९
१४. श्रीमद्भागवत महापुराण २.४.६–७; २.६.३०–३१; १२.७.१७
१५. आर्यभट, गोलाध्याय — खगोलीय अक्ष सिद्धान्त (तुलनात्मक सन्दर्भ) अनलाइन
१६. आधुनिक खगोलशास्त्र: Milky Way spiral संरचना अध्ययन, अनलाइन
।
क्रमशः
अस्तु
मणिराम अर्याल
कागेश्वरी मनोहरा १
No comments:
Post a Comment